Skip to main content

Full text of "Het ontroerde Nederlandt, door de wapenen des konings van Vrankryk : dat is een waarchtigh verhaal van den Fransen, Engelsen, Keulsen, en Munstersen oorlogh, tegen de Vereenigde Nederlanden, met desselfs binnelandtse beroerten ..."

See other formats


"•-1 



al 
















\ 



\ 




>^vb wW~1jMMjU'. \Lnyuw 



vh 



SLQX 



\ XV 



HET TWEEDE DEEL, 
feaitt 

ONTROERDE 

NEDERLANDT, 

«Dcoj De IBnpcnm tts 

KONINGS van VRANKRYK. 
Een Waarachtigh Verhaal 

Dauöcu 

Franfen, Engelfen, 
Keulfen , en Munfierfen 

O O R L O G H, 

Crgen öe 
VEREENIGDE NEDERLANDEN, 

En der zelfder Geallieerden. 

Met de Binnelantfe Beroerten in VRIESLANT. 

®aar in naufteuriö!p/alïe ht v $tlhtr $co?baï!f n ixjo^öc n bc rjjanfcdt. 

Door H. T. E. V.G. D. Q^ Liefhebber der waarheydt, uyteenigeauthen- 
tijeke Stukken, Schriften , Oog- en Oor-getuygen , 
befchreven , en te Zamen geftelt. 

Mtt toerfcDepoe fisuren tarciert / nopt boo? oejen ecDjuïit. 

t'Amfterdam , by MaAus WtUemfk. Doornik, Boekverkoper, op de Vijgen- 
dam, in 't Kantoor Inkt- Vat , 1076*. 



x^ian de Wei-Edele Hooghwaerde Vrouwe, 
M E V R O U W E, 

MARGARETA van RAAPHORST, 

BARONNESSE, 

Gemaïmne van den Wel-Edelen , Geftrevgen , 
en CHanhaften Heer, 

CORNELIS TROMP, BARON, 

Lt. Admiraal van Hollandt , en Wejl-Vtieslandt ', reforteerende 

onder 't Edele Mogende CoUegie ter Admiraliteyt , tot 

AMSTERDAM. 




Wel Edele Vr ouwe, 

ME-VROUWE3 

E 'Dappere krijgs-daden der Thor luchtige Hel- 
den-, zijn van alle oude Tijden afiin de Gefchicht- 
Boeken, en Hiflorien, aangeteykent : 'Dit is het> 
dat hun boven het gemeen doet uyt munt en , en 
daar door hare He;deivDaden , en ontzachge- 
lijke Namen , aan de Nakomelingen^ tot de On- 
fterfïèlijkhey t toe , worden kenbaar gemaakt : Maar wanneer het 
Vaderlandt , tot de uyt erfte noodt komt te vervallen, en aan het 
fchudden en waggelen raakt , zoo dat het fchier alle oogenblik- 
ken , in een grondelooze Poel , van Vergankelijkheyt , plotzelijk 
fchijnt te zullen neder ftort en -, *Die dan , uyt enkele zucht en hef- 
de , tot des zelfs Welvaren en Vryheydc , zonder gevaar van Lijf 
en Leven , te ontzien , en zijn by zonder Voordeel te beoogen , den 
Degen, man-moedigh op vat 3 om 't zelve iq zijn voprige bloeyen- 

A 3 de 



de S caat te helpen herftellen , en daar in van den Hemel begunftigt 
word, de zulke verdient een Eeren-krans van onverwelkbaar lof. 
'Dit hebben wy, Wel-Edele Vrouwe, beleeft en 
ervaren inu Wei-Edele en Hoog- waerde Ehegemaal , dien dap- 
peren L £ . Admiraal,^ welke, het Vaderlant nu by na ziende ver* 
vallenen noch meerder gedreyght, door Tedere mededooghzaam- 
hey t , geprikkelt , en daar nevens van zijn KoninglijkeHoog- 
heyt d'Heer Prince van Orangien , dien Herfteller onzes Va- 
derlandts , aangemoedight , zijne afgeleyde Wapenen met cou- 
ragie , weder heeft op-gevat , en in drie , zoo zege-pralende Zee- 
flagen, benevens d andere Zee-Felden , dienHock, zoo loffelijk 
is te boven gekomen^ dat Hy zijne , en onze Vyanden , tot Vrien- 
den heeft helpen maken, want geen grooter Vyznt konden d'Èn* 
gelfe doen op Zee ontmoeten als d'Heer U. Admiraal Tromp 3 
geen grooter Vriendc heeft den Koning vanGroot-Brittanjen, 
(naar 'tfluyten van den Vrede ,} verklaart te hebben, dan d'Heer 
V. Admiraal Trompt 'Doende de zelve > door d'Heeren Arling- 
ton en Doflery, ernflaftigh verzoeken, om hem in Engelant te ko- 
men zien, 't welk ook, met kennis vandenSzazt , en Sijn Hoog- 
heydts toeflemming ge fchiedende , Hy van die Majeftey t heerlijk 
onthaalt, en met des zelfs Handt-drukking verwellekomt , Heer 
Broeder genoemt is geworden* Alle bedenkelijke Eer- bewijzingen, 
zoo van zijne Koninglij ke Majeftey t zelf, en die van zijnHoogft- 
gedachten Huyze , als van den Voornaamften Adel , zijn vor~ 
der onzen Heer Lieutenant Admiraal aldaar aangedaan ; den 
Korimgverheerli/kte zijn Naam met denWoogtn Eeren-Tijtel 
van Baron ■ vermeerderde des zelfs Wapenen met noch een quar- 
tier , ordonneerende daar in een Bloedt-roode Handt , op een 
wit Schudt, uyt wiens gekroonden Helm een Leeuw zich ver- 
toont , houdende in zijn klauw , een gulden Lelie. Hier by quam 
noch het koflelijk Borft- Juweel van des Konings Afbeelding, zoo 
konft-rtjk gedaan, en met zooveel dierbar j Diamant-fteenen om- 
zet , en onder meer andere b e fchrij vingen der qualitey ten van den 

Hooghft. 



Hooghft-gedachten Heer Admiraals Perfoon, ook eyndehjk de- 
ze : Dat hy is geweeft, een der voornaamfte Uy twerkers derge- 
wenfchte Vrede, tuflchenEngelandt, en den Vereenden Sxaac. 
En zie daar dit laatjle , was het Hooghfte, en Onwaardeerlijk- 
(le Goedt van dezen onzen Staat, en des zelfs Ingezetenen , zoo 
loffelijk door de Wapenen onzer kloekmoedige Zee-Helden , vi- 
Gtctieükiijk bevochten. Wy eyndigen dan , Wei-Edele Vrouwe, 
met den Lof der Doorluchtige Krijghs- Helden, gelijk Wy heb- 
ben begonnen , en vinden ons verplicht , de Befchrij vingen , dezer 
Oorloghs-Daden, aan u Wel-Edelheydt op te offeren ^gelieft het 
teaanvaerden , gelijk y t zelve nyt oprechte genegentheyt wordt 
op gedragen , van Hem , die ü , en zal blijven , 

Wei-Edele en Hooghwaerde Vrouwe, 



U Wei-Edele , ootmoedigen en dienff 
willigen Dienaar , 



t'Arafterdam , den 
as vanSIacht-maant, 
«tesjaars, 1*75. 

Markus Doo&nxk 



Onderrichting , waar men de Figuren (lellen zal. 

Pag. 

NIchtevecht. — — — '<■ ■■ _ 387 

'tSlotfeKroonenburgh. — — — — » — — — — — . . 401 

De Schans a?-' Jutfaas. . • . ■ 409 

Vreeswijk, of de Vaart, by Vianen. ■ ■ — - ■ 415 

Waverveen. « - — — - — ■ • ■ » 38? 

Eerfte Zee-flagh. — — — — — 416 

Tweede Zee-flagh. 45 6 

Derde Zee-flagh. ■ ■ 5f4 

Ovcrmecr. — • 591 

'tSlotteJaars-vek. — 6x% 

Maftncht belegert en veroverr. 484. 

't Slot te Breukelen. 

't Huys te Nieuwenroode. — 



- 



6x6 



h Huys van den Heer van den Broek. ■ , • 388 

't Huys van den Heer van Waert. — — — — . 394 

'c Huys Kroonwijk , van den Heer Pauw. — 656 

Naerden verovert. - ■ — — — — — — — »— . 610 

Bon, Bruel, Rijnbach, &c ■ — — — - — . 720 

Franfc Vlucht uytUytrecbe. ; ■ ■ < 754 



Pag:i 

©et (SCtoeeöe 3Decï/ 

ONTROERDE NEDERLANT, 

Door de Wapenen des 

KONINGS van VRANKRYK: 

3£at \$/ 
Een Wacrachtigh Verhaal , 

ïïm ben 
Franfen y Engelfen , Keulfen ttt Munfterfen 

OORLOG 

€egen be 

Vereenighde Nederlanden. 

©en afê/ met ïjet begin ber Lente, be£ booiïeben Jaars 1672. 
be to?eebe en bertooeflcnbeBellona , Heydens Krijghs-god- 
din , het Tooneel ftan Europa , teu Oorlogh toeruVtc ; aÏ30 
fefteen bc vriendelijke en bloeyende Vrede, met ben aam 
bang öe$e£ Jaars \6-j%. bet 5ftbe Theatrum , tot een alge* 
meenen Pays te ruinen toefïellen : toant iierfelKr ton Ko^ 
ningen en Heerfchappyen töarenbet in Chriftenrijk, Die Dit 

berfcïjjihheliiheTreurfpelbeé <©o?Iog£ mctbeöjocf&e cos 
Ben en fiatten-ïeet/guamen aan te §ien. <Bnbtt aïïe bc Europifche Oppermach- 
tën,Vo»ften enRepublijken,öie niet in bcjen Oorlog toaten ingetoifchcït/teag'er. 
geen/bie meerbec naDeel en feïjabe/ in baar Koophandel en Scheepvaart quam te 
ïrjben/ afê het Koningrijk Swédëh,toam te Stokholm toa£ Ijet 500 fleemt gefïelt/ 
bat be Koopluyden (aïg'et tui en ban een gclaben &et)ip aan qnam) qua* 
lijft 500 toeel rjclbt ftonben te samen bjengen/baar men be Tollen bec ingeladen 
goederen / mebe fton betalen. 3£it beroo?5aafttc geen hïepnc ongeïegent* 
tepbt inbatRijk, enbetonï jicö \ 3elbe mebe een Höt ban beTHple Alliantie: 

S5 betoond 





2 II. Tieel. Den Franfen Oorlogh Sweedtfe- 

bebonDt te 31311 / en flantbafïiget Dir heylzame Verbondt , (tot geen anDec epn* 
DeopgercCÏK/ alp om Oealgemeene Vrede in Chriftenrijk re Doen Duren) ge* 
3int 3ijnbe te onüecljouDen / a 5? Den Koning van Engelant , Die ban 't 3elbe toag 
af-getreDen/ 300 toierDen ban toegen oie Kroon t ;f gr3onDfnttor e Gezanten, 
nameiltifjh Di' Heeren Spar en Ehrenfteyn , um [jaar als Mediateurs ,of Midde- 
laars , bp De t)oogt)-flrijDenDe $artpcn aan te bicDen / en De 3tuebenDe tto'ften 
en gefcrjiücn te ïjeïpcn t pïr ggen en af Doen / om 0(300 Den lieben V rede in Europa 
te tjetftellen. Ma Dat Dc5C Heeren Dan bp De Franfe en Engelfe Koningen Ijate 
bemiDDelmg oohhaDDenaangeboDen/ en bp De 3dbe aangenomen toas"/ toag 
(jet Dan niet met Der. öarten / (gelnït toel gebleken is) 300 toap her met Ujoo?* 
Den / 300 qnamen 3P in De IBaant ban December , Dee bco?lcDen Jaats 1671. in 
Den Hage , altnaac bare meDiatie minnelijk / en bjeDe-ïiefccnDe / toietD aange= 
nomen ; Doclj aïsno Sijn Hoogheyt , Den Heer Prince van Oraugien, öoeumaalg 
al nar niet tegeubjoojöigf) toasV bertroh Den Heer Spar naat Ijem toe/in't Lant 
ban Luyk, cn[ïcerDemet3rjnHooghEd: op'tcpnDe Deö boo;f3. Jaars, toeDec 
in 's Gravenhage , gelnn top in 't laatfïc ban on$ éerftc ftuk , ban l)et Ontroerde 
Nederland:, liebbcn aangcroert. 

<£)p Den^" Januarii 1673. DeDeil De3e Heeren Sweedfe Middelaars ïparopen* 
bare Intrede m Den Hage , entoirrDen 'oanDeren DaagusDoo? De Heeren Me- 
rens en Edik , ree auDientie bp [jare Hoog-Mog: De Heeren Staten Generaal op 
geljaalt / met De£ HanDte ltaro0 uan £>taat /gcboïrjljt ban nocïi 36 anDere ;5p 
DeDcn l)are Propofitie in De Sweedfche fpjaaft / Doen gaben De selbe / 3eec beleeft 
in De Latijnfe Taie , fe[)?iftelnn ober. / en lupDe in Nederduyrs , alp" bolajjt ; 

PROPOSITIE, 

Van de Heeren Extraordinaris Ambafladeurs van zijne Koning- 
lij keMajefteyt van Sweden, als Mediateurs op den Vrede- 
handel, ter Vergadering van hare Hoogh-Mog: de Heeren 
Staten der Vereenigde Nederlanden , gedaan den 6 Jan. 1673. 

Hoogh-Mog : Heeren ; <&€. 

ZYne KoningltjkeMajefteyt van Sweden, onzen allergenadighften Koning 
en Heere , wel ziende met hoe zwaren, en hoe droevigen Oorlogh, de refpe- 
cTive Koningen van Vrankrijk en van Groot Brittannien ter eenre, en uwe Ho: 
Mog: ter andere zijde, beyderzijdts zijne Vrienden en Bontgenooten , verwert 
zijn , en zich onderling vernielen , gevoelt daar over een groote fmerte in zijn 
gemoedc , zoo om dat alle 't gene zijne vrienden goets of quaats over komt , zijne 
Koningiijke Majefteyt meent hem zulks mede te raken , als om dat de zelve Ma- 
jefteyt 't gevolgh van dien voorfpellende , lichtelijk ziet te bevreezen te liaan, 
datdevlamme des opgerezen Oorloghs wijders mochteuytfpatten, de aangren- 
zende fpul maken, en de Bondtgenooten van yders party bevatten, en tegens 

malkan- 



-mediatïe. tegen de Vereende Nederlanden. g 

malkanderen doen ftooten,en vervolgens heel Europa in eenen vollen brant ftel- 
Jen: waar door dan zekerlijk te verwachten ftaan moorderyen , en den onder- 
gang der Chriftenheyt , inzonderheyt de uytroeyinge der Euangelifche Religie, 
die zijne Koninglijke Majefteyt van Sweden altijdten voor al getracht heeft ge- 
heel en ongequetft van ongeval te bevrijden. Den Turkzen Tyran , onverzoc- 
nelijken Vyandt van Chrifti Name , vermeerdert deze vreeze, die nu al van naby 
het jok over den hals haalt , en het vernietigen der Religie voor heeft , wiens wa- 
penen en progreflen de Chriftelijke Princen door hare onderlinge en onverzoe- 
nelijke tweedrachten enkelijk voeden en bevorderen. Hoedanigen ftsat van te- 
genwoordige zaken , en de daar uyt te verwachten zwarigheden , zoo voor de 
Éondtgenooten als voor de geheele Chriftenheydt , zijne Koninklijke Majefteyt 
naakeurigh nadenkende, heeft het zijne Koninglijke Hoögheyt niet onwaardigh 
te zijn geacht , zoo hy zijne zorgen aan den Vrede en 'tgemecne befte ging op- 
offeren : en dieswegen begeerigh zijnde om daar van de fondamenten door wel- 
gemeende middelen te beleggen, heeft eerft door den Extraordinaris Ambafla- 
deur van u Hoogh-Mog: aan zijn Koninglijk Hof refïderende , daar na door zij- 
ne exprefie Extraordinaris Afgezanten , Heer e Grave van Koningsmark en Hee- 
re Harald jfypeiboom , zijne wilvaardigheydt en arbeydt tot bemiddelinge van 
eenen Vrede , u Hoogh-Mog: omftandigh en oprechtigh doen voordragen : wel- 
ke aanbiedinge van de Koninglijke wilvaardigheydt , gelijk u Hoogh-Mog: wel 
hebben konnen befpeuren , datze was fpruytende uyt eene goede gemoedts-mey- 
ninge, en uyt eenen y ver tot den Vrede , en dieswegen hebben verzekert , dat 
haar die lief en aangenaam was, dat zy ook hebben betuygtdat zy die aannamen, 
alzo verblijden wy ons nu hier opentlijk over zoo prompte en goetgunftige uwer 
Hoogh-Mog: gedane verklaringe in faveur des Vredes j en daar uyt voorbeelden 
wy ons t werk der Mediatie alle gewenfehte fuccetTen. Alzoo wijders zijne Ko- 
ninglijke Majefteyt van Sweden niet lievers heeft , noch hem yets meer ter herte 
laat gaan , als om 't geen wel begonnen is , ook met alle nadruk te vervolgen , als 
heeft de zelve eenen Extraordinaris AmbaiTadeur ra het Hof van Vrankrijk , en 
ons met een zelve Character na het Hof van Groot Britrannien , en na dat van 't 
Vereenight Nederlandt , daer op doen af gaen , op dat tot bevorderinge van den 
Vrede tuiTchen de ftrijdende partyen wy getrouwelijk , zoo als het Mediateurs be- 
taamt, onzen dienft aanwendende, zijne Majefteyts heylzame meyninge ook 
mochten uytwerken. En alzoo wy onzen plicht tot hier toe in Engelandt , vol- 
gens onzen laft, hebben aangevaart, en dat onze eerfte beginzelen tot expeditie 
der praeliminarien , een gelukkigh fucces hebben gehadt , (waarover het even 
matigh gemoedt van den Doorluchtighften Koning van Groot Brittannien by ons 
in de hooghfte recommandatie heeft te blijven} en wy van daar met eene geluk- 
kige reyze , en met zoo \ eel fpoets als mogelijk is geweeft , herwaarts zijn over 
gekomen, als hebben wy nu dan ook voorgenomen, uyt kracht van onzen voor- 
fchreven laft , de zelve Officien by u Hoogh-Mog: mede af te leggen , om alzoo 
u Hoogh-Mog. te toonen dat zijne Koninglijke Majefteyt onzen allergenadigh- 
ften Koning en Heere, zijnen oprechten en trouwhertigen yver en genegent- 
heydt met der daat wil nakomen , zoo als de zelve die tot noch toe met woorden 

B i heeft 



4 IL Deel Den Franfen Oorlogh Mediatie* 

heeft uytgedrukt. Wy vertrouwen , dat , gelijk de hoogh-gemelde refpective Ko- 
ningen , met een volle betuyginge van hun goede genegentheydttot den Vrede, 
ons verlangen hebben voldaen , waar uytwy dan zekere hope fcheppen van de 
herftellinge des Vredes , u Hoogh-Mog: alzoo ook degewenfchte gelegentheyt 
die de rulle aan de Chriftenheyt , en de behoudeniffe aan den Staat van u Hoog- 
Alog: zal konnen geven , met een prompt en willigh gemoedt fullen willen om- 
vatten 3 en niets zullen willen begaan , waar door zy zouden fchijnen zich zelfs te 
kortte doen , ofte ook te verydelen zoo veeier menfchen hert-grondigh zuchten. 
Wijddoopiger zullen wy 't gewicht van de zake , en 't geen tot voordeel van 
dien van noode kan zijn, aan de Heeren Gedeputeerden , die wy zeer dienftigh 
verzoeken, dat u Hoogh-Mog: ons gelieve toe te voegen, openleggen; geen- 
ZinstwijfFelendeof u Hoogh-Mog: wel wetende wat fpoedigheydt daar toe ver- 
eyfcht werdt , fullen volvaardigh en gunftigh in de voorbereydtzelen der Tradia- 
ten bewilligen : Op ontfang van welke verklaringe zullen wy ons by tijdts vaer- 
digh maken tot de negotiatie van den Vrede zelfs, En op dat het eenen gelukki- 
gen uytgang mach hebben , verzekert zijne Koninglij ke Majefleyt van Sweden 
onzen All rgenadighflen Koning en Heere, in conformiteyt van zijne oprcch- 
tigheyt en van de liefde die hy den Vrede is toedragende , dat hy daar aan een on- 
vermoeyden en oprechten /ver en ubeytzal by brengen , alzoo zijne Majefleyt 
geen ander ooghmerk zidi voorflelt , nochte geen ander intereffe zich wil voor- 
behouden ,<»/* de Eere om door tujjchen-komfie van zijn trouwen arbeyt uyt te werken 
de -welvaart van heel Chriftenheyt , de Vrede tujjchen de ftrijdende partyen op allerzijtt 
billijke C07idttten , en voor al de behoudemffe en het voordeel van deze Republique. Na 
die Doelwit alleen flrekt zich zijne Koninglijke Majefleyts zorge en yver : dies- 
wegen het ons dan mede wil betamen , alzoo de zelve Majefleyt onze Perfoonen, 
als zijne Minillers en Extraordinaris Ambaffadeurs , tot bemiddelinge van den 
Vrede , heeft gelieven te verkiezen , 't zelve doelwit ons ook voor oogen te {lel- 
len , en na het Exempel en den laft van onzen Allergenadighften Koning en 
Heere , die wy aan geen intereft van partyen verbonden zijn , met alle macht en 
yver daarhenen te trachten, waar door wy onze oprechtigheydt, onze onver- 
moeytheyt, en onze trouwe , zoo welaan yder der partyen, als aandegeheele 
Werelt , mogen doen blijken. Om welk heylzame werk te mogen volbrengen , 
bidden wy heylighlijk van den opperilen Godtom zijnen zegen en byftant. 

P. Sparre. Eduward Ehren/leen. 

,ï£aar 't cpnöitjen ban be5C Propofitie, toierbend'Heercn Ambaffadeurs, ban 
ben Heer Prefident aan ïjatc Hoog-Mog: beleef bcinïi beantüjoojt/ en jtjn Ijaat 
Excel: tot CommiffarifentocacbocQt/ De Heeren Hoogendorp , Kouwerven , 
Kan,cnöcn Raadt-Penfionaris Fagel. 

©t n i x üan be $c!uc maant Januarii öcöm d'Heeren Sweedtfe Ambafladeurs 
ïjaat ttoeebe Propofitie , in be üielue zy bc klaagden het üetlie $ ban tijöt / boo? 
ïtebameïhnc toebaïlen en bctlct op bun eend tipt Engelant baat ober Genomen / 
OOCl) tajacencrjentoeï IjettCÏijU fcccgcnoegljt/ dat zy den Koning van Groot Brit- 

tanjem 



^aangeboden, tegen de Vereende Nederlanden. -f 

tanjen 20 wilvacrdigb tot den Vrede badden gevonden; en dat die Majefteyt hunn e 
Stveedtfe Mediatie zo vry willigb bad aangenomen, dathy met cenen de Vrede" 
handel- plaats genoemr, en al Ambaffadeurs daar toe verkozen bad; en op datmen 
niet zou konnen zeggen , dat'er eenige binder-palen, tot v erachtering der Vrede , 
mochten overblijven, verzekerde die Ma\efteyt , dat zelfs, tot opschorting van 
wapenen met deze Nederlanden zou konnen verftaan; waar uyt dan de byzonde- 
re goedtheyt van diengrooten Kon'mg> en des zelfs Edelmoedigbeydtte roemen 
was, en zijne genegentheyt tot de herftelling van de Vrede,kon belpeurt worden. 
3U3oofDicr8cIijftfp?afcenM>meDebantocgni Den Koning van Vrankrijk be= 
ticljt te 31111. Vorders twijffelden zy niet aan den goeden wille van haar Hoog- 
Mog: als de welke wel bekent was , wat rampen den razenden en vernielenden 
Oorlogh gewoon is te veroorzaken ; j(f et Darl)t Dan ïjaat Excel: noöigö/ een \i(' 
g)oo?lnft anttooojt/ op De^e naarbDlrjenDe punten ie behoeften. 

I. Alzo het voor dezen de Hoogh-Mog: Heeren Staten Generaal der Veree- 
nighde Nederlanden goet heeft gedacht de oprechte JVlediatie van fijne Koning- 
lijke Majefteyt van Sweden aan te nemen , 't weJk dan de zelve Majeiieyt in 
daakbaarheydt erkent; en als een gelukkigh voorfpel heeft uytgeduydet, dat nu 
ook alzo wyders meteenen de Heeren Ambaffadeurs blijven aan houden , daar 
mede de Hoog-Mog: Heeren Staten Generaal der Vereenigbde Nederlanden, 
zoo heerlijk werk ook verder willen bevorderen, en het vordere vereyfchte tot de 
t'zamenkomfte vaardigh te maken ; inzonderheydt dat zy daar inne zich getrou- 
welijk bedienen van den arbeydt der Heeren Ambaffadeurs , die zy hun heel wil- 
ligh en volvaardigh aanbieden , en fich daar toe verklaren. 

I I. Vereyfïchen de Heeren Ambaffadeurs van de Hoogh-Mog: Heeren Sta- 
ten Generaal der Vereenighde Nederlanden > datzyniec en gelieven te verzuy- 
rnen eene plaatze te verkiezen tot fpoedige voortzettinge der TractatenjEn alzoo 
de Stadt Duynkerken aan de Koningen van Vrankrijk, en van Engelandt geoor- 
deelt is de bequaamfte te zijn, mits de nabyheyt des Hofs der principale partyen , 
dies dagelijks de noodigeordres konnen werden aangebracht , en daar door de 
Zake in dit kort Winter-faifoen gedeftineert tot bevredinge des werks , kan wer- 
den befpoediget; als oordeelen de Heeren Ambaffadeurs dat de zelve plaatze, ge- 
lijk die aan alle partyen toedragelijk is , zoo ook de zelve aan de zijde van baar 
Hoogh-Mog: zal werden voor aangenaam gekeurt, op dat met denaldereerften 
der partyen Ambaffadeurs zich derwaarts mogen begeven, en het werk zonder 
eenigh tijdt-verlies mogen zoeken af te doen: waar van de Heeren Ambaffadeurs 
en Mediateurs zich verzekerende , hebben zy daar gantfeh niets tegens; verwach- 
ten ook daar inne geen tegen-ipreken , alzo zy , wat hun aangaat, zich te vreden 
houdende met alle bequame plaatzen , hunnen vlijt en arbeydt zullen trachten te 
betoonen, en indien val met de Koningen lichtelijk konnen d'accoortzijn. 

III. Gelijk de Heeren Ambaffadeurs en Mediateurs geenzins twijflèlen of de 
Heeren Staten Generaal zullen zoodanige Gevolmachtighde Ambaffadeurs na de 
plaatze van handelinge afzenden , die geoordcek zullen werden vrede bevende 
te zijn, en nauwkeuFigh zullen trachten de publique rufte wederom te herftellen , 
alzoo konnen zy Heeren Ambaffadeurs niet anders als zeer emitelijk verzoeken , 

B £ das 



6 II. 'Deel DenFranfenOorlogh Mediateurs- 

dat zy ook met zoodanige ordres geinftrueert mogen werden, waar door aan zoo 
een heylzaam en noodigh werk op \ lichtfte te bevorderen , en na de conftitutic 
van tijdt en zake, een gewenften uytflagh zonder uytftel te brengen, allerley voor- 
deel moge werden toegebracht. 

1 V. Voorts heeft het de Heeren AmbafTadeurs goet gedacht dit mede voor te 
dragen, dat alle flrijdigheydt van wapenen op d'een of d'andere zijde nadeeligh 
of voordeeligh, lichtelijk eenige verbittertheydt of veranderinge van gemoet 
pleeght by te brengen : en dat het dik wils gebeurt dat het werk van Vrede-hande- 
linge , zo nut en noodigh als het ook kan wozen , en hoe fchoon het ook begon- 
nen is, onder de hittige Oorloghs-vlamme en onder het tegens malkanderen ftoo- 
ten der wapenen , een geheelen anderen bocht komt te krijgen ; en alle de goede 
hoope doet vervallen eer die aan het opnemen kan geraken : En dat in tegendeel 
de cellarie van wapenen gelijkzaam een gelukkigh voorbereytzel is tot herftellin- 
ge van vriendtfchap; en voorts geen kleyn gewicht pleegh by te brengen tot neer- 
zettinge van haat en toorn : dieswegen dan de Heeren AmbafTadeurs oordeelen 
dat het kan ftrekken tot bevorderingc van de negotiatie , by aldien de Hoogh- 
Mog: Heeren Staten Generaal der Vereenighde Nederlanden, zich conforme- 
rende met de vrede-lievende gedachten der Koningen, ondertufTchen mede niet 
bezwaart mogen zijn om in eenigen ftilftandt van wapenen te bewilligen, tot dat 
men wegen de volle Vrede breeder zal konnen over een komen : op dezen voet 
Zoude de voorige beleeftheydt van de Natie beginnen hervormt te worden ; op 
dezen voet zoude allenskens den wegh werden gebaent tot de reconciliatie • En de 
Heeren AmbafTadeurs zouden daar uyt fcheppen een gewenfler toeverlaat, om 
met een blijder gemoet de Vrede-handelinge aan te vaarden; en zoude daar door 
Zoo aan de Mediateurs als aan de principale partyen meerder ruym werden gege- 
ven om die poincten na te denken , de welke dienftigh konnen zijn de gemoede- 
ren bequamelijk te vereenigen en te confolideren. 

Eyndelijkalzoo de Heeren AmbafTadeurs met grooten yver zonderling daar 
opuytzijn, dat de Vrede-handelingbytijdts zijn begin moge nemen , en met 
ernft moge werden voortgezet, en dat Zy nu met herte na niets meer en verlan- 
gen , als dat 'c zelve werk onder 'z zeyl van haar Hoog-Mog: luftigh en fpoedigh 
voortgae, als begeeren zy van de zelve onder behoorlijk refpedt en betuyginge 
van haren dienft , dat zy voor uyt, op de voorfchreven poincten niet en gelieven 
uyt te Üellen eene fpoedige en behoorlijke refolutie te verleenen. 

Aéïnm Rage den T | Jtnuarii 1673. 

P. Sparre. 

Ed. Ehrensteen. 

55f Heeren SweedtfeAmbafladeurs,ïjaDben ooft op ben SCÏÜttl Dagï)/aan ïjate 
Hoog-Mog: Gedeputeerdens , Die ïjaac toegetooegftt toarcn / en biet boren ge* 
noemt / in De Conferentie , met De selUe geljouöen/ toettoont eenige Redenen , 
üjaac oan t)et Zommier ig nolgcnDe. 

Ten 



-voor/tel. tegen de Vereende Nederlanden. 7 

TEn eerften , hebben zy zich bedankt , dat deHeeren , die hun waren toegevoeght, 
de moeyte hadden gelieven over zich te nemen, van hun te komen vinden* 
1 1. Dat zy zich verheughden , dat inzonderheydt zoodanige tot deze negotiatie 
waren verkoozen , die zonder twijffel de gelegentheydt van den tegenwoordigen toeftant 
kenden; en zich zouden laten aangelegen zijn zorge te dragen voor de Gemeene rufte. 

III. Dat zy Heeren Gedeputeerden niet konden onkundigh zijn , in wat reguardt 
de Heeren AmbafTadeurs aan deze Republique waren afgezonden : Evenwel verhaalden 
zy zulks met voor uyt aan te wijzen. 

IV. Derefpecliveoude vriendtfehap tufTchen deKoningen en het Rijk Sweden ter 
eenre, en deze Republique ter andere zijde, nual van lange tijden herwaarts; Maar die 
meeft met blijden aanwas gefloreert hadde, inzonderheydt onder de Koningen Karel den 
negende, Guftavus, Adolphus, Chriftina> Karel Guftavus, en ook onderden tegenwoordi- 
gen Koning, die nu den Scepter voert, Karel den Elfde. 

V. Zy hebben wyder gededuceert, zo lang deze vriendtfehap in haar geheel is gcweefl , 
en ongequeft en ongekrenkt is gebleven, dat ook zoo lange beyderzijds daar van groote 
vruchten zijn ge voelt geworden, als mede mutuele verzekennge , en ontallike andere 
voordeelen; maar doen die door partyfehap van zoodanige , die weynigh hebben gelet op 
de goede harmonie, geinterrumpeert is geworden, en elders heeft moeten uy tfpatten , dat 
doen ook zulks niet heeft konnen afloopen zonder fchade en nadeel van de andere party. 

V I. Zy hebben getoont ; dat anders beyderzijds ftaat zoodanigh gelegen en geconfti- 
tueert was, dat zy malkanderen onderling groot voordeel konden toevoegen; en dat de 
Traétaten behoorlijk na te komen niet anders konde ftrecken als tot malkanderens onder- 
linge befte. 

VII. Dat de rredecefTeurs van yeders refpeétive ftaat daar heenen hadden gezien , en 
nadegelegentheyt vantijdt, en de conftitutie van zaken, verfcheyden verbonden hadden 
aangegaan , die beyderzijds Natie vereenighden , en nu als noch met naauwe banden aan 
malkanderen hielden. 

VIII. Zy hebben gezeght, dat des Koningsmeeninge is, dat dien bant van verbon- 
den, en die vrientfehap tuflehen yeders Staat, moge blijven duurende, en dat de zelvaniet 
lievers noch hertelijkers wenfte, als dat alles uyt den wegh mochte werden geruymt, 
't welk deze vereeniginge eenighfints zoude konnen verliftigen. 

I X. De zelve Koninglijke Majefteyt vertrouwt, datzeby defe Republiquegelijke be- 
jegeningen, en gelijke genegentheden zal vinden; en dat over zulks de Heeren Staten Ge- 
neraal wel oordeelen , dat de vereeniging van deze Staten beyderzijds zeer oirbaar zal 
zijn ; en dat zy dieswegen tegelijk met het Rijk Sweden zullen willen trachten om alle 
't geene zoude konnen ftrekken tot prejuditie van deze vrientfehap, zulks ook op alle mo- 
gelijke manieren uyt den wegh te ruy men, op dat yeder Staat d'een ü'ander omhelfe door 
onderlinge gedienftigheden , en zulks met een heel oprechte liefde zonder eenige verhin- 
dernifTe of exceptie. 

X. Zy hielden ftaande . dat deconjun&ievan deze vriendtfehap meerendeels hadde 
veroorzaakt, dat Zijne Koninklijke Majefteyt van Sweden over den nu nieuwelijks 
tuffchen zijne beyderzijds Bontgenooten ontftanen Oorlogh zo innerlijk daar van gevöe- 
ligh was geworden; en zeer ter hertelietgain dat zoo onverwacht zoo groote vlamme 
wasuytgeborften , die zoniet bytijds wierde gedempt en uytgebluft, andere van gelijke 
mede zoude inwickelen , en alzoo zoude konnen over gaan tot andere Natiën met de op- 
preftie van Religie en Landen. 

X I. Zijne Koninglijke Majefteyt was dan te rade geworden alzoo het recht van 
vriendtfehap, en de reden van de zake niet anders fcheenen te vereylchen , zijne interpo- 

iïtie 



S IL Deel. DenFranfen Oorlogh. Vermaning* 

fitie aan te bieden , om met allen mogelijken yver en arbeyt te trachten de zake te her- 
brengen tot de voorige vrientfehap en tot de herftellinge van den Vrede. 

XII. Tot dezen eynde hadde hy niet alleen de Heeren Ambafladeurs, die zich 3an 
Zijn Koninglijk Hof prefent bevonden , zijneoprechte gemoets meeninge dadelijk be- 
kentgemaakt, maar haddcook door zijne cxprefTe Afgezanten zulks de Bonrgenooten 
zelfs laten voor dragen ; Endoensdezelve Majefteyt bevont.dat zijnen yver noch in En- 
gelandr, noch in Viankrijk , nochte ook hier by dezen Staat onaangenaam was geweeft, 
hadde hy lichtelijk konnen refolveren om zonder vertoeven zijne Extraordi naris Am- 
bafladeurs aan yeders Hof en Staat te laten afgaan , dieaanzooheylzaam werk de handt 
zoude Üaan. 

XIII. Enalzoodezelvige, na dat zy in Engelant hunne commiflle hadden afgeleght, 
mede na dezen Staat afgezonden , en principalijk geordonneert waren om in de naam van 
hunnen Aldergenadightten Koningen Heerehetampt van mediatieteoftereren ; en dat 
zy naeenigen tegenlpoetopdereyze en in hunne gezontheydt, en na het verblijft welk 
zy genootz likt waren geweeft in liet Hof vanEngelant te befteden.nu ook hier ter plaatze 
tot verrichtingc van de zake waren aangekomen , hadden zy voor al en vooreerft de Re- 
genten van deze Republique bedankt voor hunne declaratie van genegentheydt zoo tot 
den Vrede, als voor de aangenomene mediatie. 

X I V. Wijders gelijk zy verzekert hebben dat de intentie van hunnen Aldergenadigh- 
ften Koningen Heeren trouw en oprecht was, en dat zijne genegentheyt niet minder was 
om de behoudenifle van dezen Staat te betrachten ; als ook des zelfs waarachtigh intereft 
en voordeel te bevorderen ; alzoo hebben de zelve Heeren Ambafladeurs ook belooft en 
aangebooden , haren willigen dienft en vollen yver ; en daar by verzocht dat haar Hoog- 
Mog; niet en geliefden na te laten, haar van hunnen trouwen arbeyt te bedienen. 

X V. En op dat zulks haaftigh en zonder tijdt-verlies zoude mogen gefchieden , heb- 
ben zy gezeght datter veele redenen waren die 't zelve aanraden ; nevens 't welk zy heb- 
ben getracht te wederleggen de allegatien diegemeenelijk ter contrarie werden voorge- 
worpen 

X V I. Want voor eerft, hoe zeer het ook zoude mogen fchijnen toedragelijk te zijn « 
datter eenige Steden, Landen, of Provintien, wel wederom eerft zouden konnen gerecu- 
pereert werden, alvoorens eene Negotiatie van Tractaat begonnen werd e, op dat die dan 
te waardiger en te beter uytvalle , en de hoope van beter conditien te bedingen te grooter 
zy; dat ook ten tweeden,ecnige hoope zoude konnen werden geftelt in de trouw en macht 
der Auxiliaire Troepen; als ook ten derden ,in de eygen machtvan volkizeydenzy daarop 
dat men evenwel hadde te letten, hoe deze dingen alzoo licht onzekerder als vafter gin- 
gen, want voor eerft om plaatzen wederom te krijgen , dat zulk wel te wenfehen ware, 
maar dat zy nieten wiften of zulks ook zekerlijk te hoopen was; inzonderheydt by dit 
winter-faiioen , 't welk alle belegeringen zwaar maakt , dat ondertuflehen meeft geduu- 
rendedien tijdt het werk van de Vrede-handelinge konde werden bevordert. Dat ten 
tweeden, op de aftiftentie der vrienden yets konde werden gebouwt, hebben zy in beden- 
ken gelaten, van wat gewicht zulks konde zijn, want voor eerft zoo die Heeren Bont- 
genootenquamen te breken met den Koningvan Vrankrijk , 't welkzy niet hebben ver- 
wacht dat gefchieden zoude, dat zy daar door danookeenenlangduurigen Oorlogh zou- 
den veroorzaken , en geheel Duytflant in een zvvaren brant zouden ftellen ; en vervolgens 
alle hoope van Tra£taat daar mede afinijden.Ten tweeden, hoe zy ook procedeerden, zou- 
den zy alle tijdt de Schat-kifte van deze Republique doen lijden. Ten derden hebben zy 
gezeght dat te be vrezen ftondt, dat de zelvige wel eenigh particulier inzicht mochten 
hebben daar zy na trachteden; en lichtelijk zeer divers zoude konnen zijn van het intereft 

en 



'tot Vrede. tegen de Vereende Nederlanden. 5> 

en voordcel van deze Republique. Ten vierden , hoe ook den byftant mochte Wezen die 
zy zouden toebrengen , zulks niet anders konde zijn als met nadeel en verkortinge van 
dezen Staat, in welkers gebiedt de zit-plaatze van Oorlogh zoude blijven. Ten vijfden, als 
het dan zoo al vaft gereiolveert was om te continueren in den Oorlogh ; en dat de krach- 
ten van deze Republique machtigh waren om zoo zwaren laft te dragen , en dat ook zoo 
groote avantagie gelieft wierdein de afiiltentie der Heercn Bonrgenooten , dat in allen 
geval noyt ontbreken zoude occafie van Wapenen, niet tegenltaande dezen Staat zich 
mochte hebben ingelaten omme de zake by Tf ac"taat af te doen. 

XVII. En hebben zy Heeren AmbafTadeurs gebeden dat haar Hoogh-Mog: doch 
wilde reHexie nemen op hun eygen zelfs, en haar eygen macht eens overwegen} want dat 
zy z-oodantgen Staat vonr ongelukkigh oordeelen, die haar meefte hoope, zco te zeggen , 
ftclde in de afllftentie van een ander. 

XVI II. En gezet dat het dezen Staat aan Macht niet en ontbrak, hebben zy even- 
wel verzocht , dat haar Hoogh-Mog; geliefden ook hare gedachten te laten gaan over de 
macht der Franfen , en inzonderheydt der Engelfen , dat zonder twijffel die Koningen 
ten roinlle in dit werk eens zijn; en dat zy zoo machtigh zijn dat niets aan hun zonder 
misflagh is kleyn te achten; al watondertulTchen de AuxiliaireTroupcn zoude beginnen, 
't welk eenigc confideratie mochte waardigh wezen, zoo zouden zy doch de Landen van 
dezen Staat niet minder drukken als den Vyandt zelfs; en in den aanftaanden Somer 
zoude eon grooter Macht te Water konnen verfchijnen, als miflehien zoude konnen wer- 
den tegens geftaan. 

X I X. Zy hebben ook geacht dit hare bedenkinge waardig te zijn, dat zendtfr twijffel 
een zwaren Oorlogh van de zijde van Engelandt zoude invallen, zoo 't zelve door fub- 
fidien van 't Pariament wierde onderftut ; hoedanige fubfidien de Standen van dat Ko- 
ningrijk , ter liefde van haren Koning , en ter liefde van hun voordeel, eere , en't geen 
't noodtzakelijkfte i$, en dieswegen voor al geconfidereert werdt, ter liefde van de behou- 
deniffe van hunnen Staat, geenzints zullen weygerenj inzonderheyt als zy zullen merken 
dat de Vrede-handelinge alhier zeer kout-zinnigh wordt opgenomen» 

XX. De Heeren Ambafladeurs hebben daar bygevoeght dat by aldien de Vredes-ge- 
dachten niet worden voorgenomen, dat dan te bevrezen ftaan de incurfien by winters tij- 
den; én dat alle 't gene noch overigh is onderworpen mochte werden aan den happigen 
Vyandt, en aan het perijkel des Oorloghs. 

XXI. En zoo al , ten befte genomen , by 't winter zaifoen niets mochte werden on- 
dernomen , dat dan evenwel re bevrezen ftont , de macht en 't gewelt die den aanftaande 
Zomer dreyghde ; en zoo dezen Staat beftant was om dien met gelijke macht te konnen 
wederftnan , dat de Heeren Ambafladeurs zich daar ever zouden verheugen, nevens alle 
die deze Republique goets gunnen. 

XXII. Wyders hebben zy gezeght dat het zoude konnen gebeuren, dat toekomende 
Jaar niet alleen den Turk, die mits d'oneenighcyt der Chriftenen , met fchrikkelijke 
Hcyr- krachten i Godt betert, bun over den hals komt vallen de Auxiliaire Vrienden, te 
ruggeza! doen keeren, om 't geen hun eygen is, te defenderen, maer ook 

XXIII. Die dezen Staat van herte wel willen , en nu zorge dragen voor zijn behou- 
denifle , zulien dan miflehien by noodt-dwang, en buyten hun wille ook daar werden 
mede ingewikkelt, zoo den brant hun al te na komt. 

XX IV. Zoo dezen Staat weygerigh blijft , en zich niet willigh toont totVredes- 
tra&aten , zal men de opinie hebben , alsof dezen Staat den Oorlogh eerft aangefponncn 
hadde , en nu als noch niet tot Vrede wilde komen ; waar door hy zich dan zal verlaten 
vinden van de zorge en byftant zijner vrienden. 

C XXV. Da* 



io ILT>eel. Den Franfen Oorlogh Vcorftel- 

XXV. Datzy dan zouden letten , hoe zwak en onzeker alle vreemde aflïftentie was» 
en zoo van de zekerheyt vafl dien al yets verwacht wierde , dat zy zouden bedenken hoe 
duur die aan deze Republiquequamete ftaan, en hoe zwaar die viel te mainteneren. 

XXVI. Dat het ondertuflehen konde gebeuren , dat zoo wel het ftrijdende als het 
aftifterende Deel, zoo wanneer de hoope tot behouden» (Te des Staats meer en meer 
mochte verachteren,yder zijn gedeelte, 't welk evenwel Godt vei hoede.zoude konnen na 
zich trekken , en deze Repubüque en dezen Staat doen vervallen tot een Roof van veelen. 

Dit zoodanigb ontvouwen zijnde vierde geconc/udeert. 

XXVII. Datom depublique Vrede te herftelien , verre het heylzaamfte en befte 
middel was in een Tractaat te treden; want dat voor eerft daar door alleen de zake fcheen 
tot een oetef en zekerder ftant te kunnen werden herbracht j alzoo de meefte uy tkomlten 
des Oorloghs onzeker zijn; en dat deexperienrie leert hoe flibberigh de uoope is. die daar 
op geftelt werr. Ten tweeden , dat de Heereu AmbalTideurs vertrouwt heüben, dat het 
Vredes Tra£taat zoodanigh gemeihageert konde werden,om 't zelve in alie manieren fe- 
cuur en eerlijk te verkrijgen , en 't welk aan alle de partyen zoude konnen voldoen; dat 
zy daar in zouden gevoelen den arbeyt van de Mediatie; dat ten derden de Doorluchtigfte 
Koningen van Vrankrijk en van Engelant, gelijck zy groothertighen met alle Koninglij- 
ke deaghden begaaft zijn, zouden konnen bevondea werden genereuler te wezen, als men 
zichhier te lande nu zoude konnen inbeelden. Want zy genoeghzaam weten dat hun 
macht zelfs daar door , in glorie aanzienelijker en aangenamer wort gemaakt , en dat het 
vroome Koningen wel paft , dat zy zich vernoegende meteenegeringefatisfaélie, de be- 
houdenifte aau deze Repubiiquegunnen. Ten vierden hebben de Heeren Ambaftadeurs 
gezeght dat de zei vige Koningen , hoewel nu Vyandt, evenwel de confervatie en de wel- 
vaart van dezen Staat niet tegens zijn; en dat zy dieswogen zoo promptelijk in een 
Traclaat van Vrede hebben bewillight ; en zoodanige middelen hebben voorgeflagen , 
waardoorden Vrede fchijnt te konnen werden bevordert. Ten vijfden, dat alle die dezen 
Staat wel willen, het daar voor houden, dat die niet anders als door een Tra&aat van Vre- 
de kan werden herftelt ; en dat dieswegen haar Hoogh-Mog: zich zelfs niet en behoorden 
in 't licht te zijn. Ten feften, zoo men oordeelt dat dezen Staat nu door Oorlogh eenigh- 
zints kan werden opgeholpen , waarom niet ook door Vrede: by welkers gelegenrheyt de 
over groore koften , te hefteden aan de gewoonlijke Navigatie en Commercie , veel mee- 
nighvuldiger vruchten zullen by brengen , als die nu getelt , en tot den Oorlogh aenge- 
went, miflehien in rook wegh gaan. Ten fevenden, by de reftitutie van een eerlijken, en 
na gelegentheyt van zaken billijken en zelce/en Vrede , zalmen de oude Verbonden kon- 
nen hervatten; en z> Hanige vrientichap wederom aangaan , die dezen Staat te vooren 
heeft doen amwiflen en floreren : zoo zal de Repub'ique genoeghzaam vaft en zeker 
ftaan ; en zullen in tijde van Vrede, alle dingen, hoe die ook by den Oorlogh zouden mo- 
gen verlooren zijn gegaan, lichter en beter beginnen wederom verkregen te werden. 

XXVIII. A zoo dan de Heeren Ambaftadeurs hadden bewezen, dit een Vrede- 
handelinge zander t wijffel te prefereren was, bovenalle Militaire handelingen om rede- 
nen boven geallegueert, hebben zy eyndelinggeconcludeert.endeze navolgende poin&en 
by gefchnfte verzocht. 

i. Dat nu na de acceptatie van Mediatie de Heeren Regenten van deze Rvpublique 
de hint geliefden daar aan re houden, van dit werk wvder te pouiïercn , tn dat zy zich 
daar inne g.lierden te bedienen van den arbeyt der Ambaftadeurs, die in tegendeel we- 
derom hare perzooneu wijtloopigh geoffereert en aangepreientcert hebbeu. 

z. Dat 



-vanVrede. tegen de Vereende Nederlanden. n 

2, Dat haar Hoogh-Mog: nieten geliefden nvt re (lellen om eeq zekere plaatze van 
handelinge met den eerflente beramen ; inzonderheyt zocdanigen , als van de Koningen 
zelfs > wegen de commoditeyt aireede voor goet was gekeurt, op dat den tijdt, minfl mo- 
gelijk, geipilt werde , en de Vredes-Ncgotiatiefpoedigh mochte konnen werden voort- 
gezet. 

3, Voorts.dat Gevolmachtighde Ambafladeurs, en die Vrede-lievcnde waren, moch- 
ten werden uytverkooren, en met zoodanige inftrudtie werden verzien, die bequaam wa- 
re aan het gewenfte werk een lichten en gelukkigen uytilagh te geven. 

4, Eyndeling hebben zy verzocht dat zoo lange men van Vrede handelde, eenige cefTa- 
tie en fufpenfie van Wapenen mochte werden vaft geftelt. 

ƒ. Deze poinclen hebben zy by gefchrift doen inleveren , met by-gevoeght verzoek, 
dat zonder tijdt-verlies haar Hoogh-Mog; zich daarop mochten gelieven te verklaren. 

XXIX. De conferentie wierdegecyndight met conteftatiu van vrientichap, en volle 
aanbiedinge van wil-vaerdighey t en dienft. 

<©p öcse boojöfflelöc Propofitien ïjebfcm fyatz Hoogh-Mog: beg anberot 
baagtjé/bcn 13 Januarii, al Uoojt bffiemt/ de genoemde Stadt Duynkerken 

tot de plaats der Vrede-handel , en de ftilftant van wapenen af te flaan ; etl 't $tb 
Ue met Dr aautor senfce Heeren Minifters üan öare Geallieerde , q\$ bic ban ben 
Koyzer , Spangien , enBrandenburgh, feerl)anbett 3t)nÖC/ t6 3UU^toaft Qtflelt 
op oen 16 Januarii , cnbcn 11 baar aanUoigmbe / tut fjun ge3amfntïrjh bcfïupt 
booj bC2ï Agent de Heyde , aan be Heeren Sweedfe Mediateurs , ter fjanben Qt- 
fielt / en tnagi ban ben üolgenbcn 5in : Dat hare Hoogh-Mog: wel gerezolveert 
waren , om een eerlijke > goede en vafte Vrede , met de hoogh-gemelte Konin- 
gen te befluyten , maar dat de handel-plaats , by die hoogh ft- gedachte Koningen 
beilooten , niet aangenaam was , en den ftilftant van wapenen ten hooghften 
fchadelijken ruineus , endatzoodanigh, datzeaan hare Provintien een onver- 
mijdelijken ondergang zoude by brengen , en over zulks onaannemelijk waren : 
En nademaal de hoogh-gemelte Koningen , de voornoemde Handel-plaats, met 
onderling over-een-ftemm ing hadden gelieven te verkiezen, dat hare Hoogh- 
Mog: defgelijks gehouden waren , mede alzulken refpedt aan hare Geallieerden te 
betoonen , de welke hadden gelieven voor te ftellen de Steden , Osnabrugge , 
Hamburgh , Aken ,Frankfurt , Bronfwijk , Keulen , Antwerpen , en Dortmont: 
Dat hare Hoogh-Mog: haar dieshalven zekerlijk inbeelden, dat by aküen de 
meer hoogh-gedachte. Koningen zoozeer genegen waren tot den Vrede , als de 
Heeren Ambafladeurs geliefden vaft te fteilen , dat die Majefteyten geen zwarig- 
heydt zouden maken , om een van de voornoemde plaatzen aan te nemen. Dat 
het derhalver zonder vrucht , en zonder eenigh effect zou zijn, om Gedeputeer- 
den tot den Vrede-handel te ftellen , voor en al eer men wegens de plaats zal zijn 
over een gekomen. Dat hare Hoogh-Mog: ook wel van de zijde des Konings 
van Vrankrijk wenfehten verklaringe te hebben , om wat oorzaken dien Koning 
haar had gelieven den Oorloghaante doen , of ten minften , dat zy eerft van de 
grondenen conditien mogen worden geinfor meert, waar op zoo eengroot Vre- 
dens-werk zou konnen werden gebouwt, dewijl den hooghft-gedachten Koning, 
in de Oorloghs-declaratie , geen oorzaken, noch redenen van dien heeft geheven 

C x uyt 



12 II. Deel. DenFranfenOorlogh Handel- 

uyt te drukken ; buytenkenniffe, van de voorfz. gronden en condirien her hare 
Hoog-Mog: by na onmogelijk zou zijn , om hare Gedeputeerde (na de Handel- 
plaats af te zenden) met behoorlijke ordres, en inltructie te konnen voorzien. 

3£e Heeren Svveedfe Ambaffadeurs , Ijaöïicn ooft Op ör3CU 3CÏÜCU üag!) / ben 
2.1 Januarii, mi memorie aan f)arc Hoogh-Mog: insjelcbert / om Ijarc propo- 
fitien ban Duynkerken COC een Handel-pJaats, znüC wapen- fchorfing, fmaïteliju 
re maften. Wjc'ü Dcsc anttoao L jö / Deöc baat Excell: op Den i6 öcc 3docc Maant 
ttJcörcom een memorie aan ïjare Hoogh-Mog: obeeïebcren/ toaac in jp bCD> 
tOOSlöen zeer misnoeght te zijn, byzonder over 't verwerpen van de Handel- 
plaats, daarin, volgens hun meyninge , de Minifters der Geallieerde geen be- 
denken behoorden te nemen , maar dat het aan hare Hoogh-Mog: vry ftont, als 
Principalen , een plaats te verkiezen , die voor alle de geintereffeerde Partyen be- 
quaam mocht zijn : Voorts van wegen den ftilftant der Wapenen , beklaaghden 
Zy hun ten hooghften , dat men , het geen zy Heeren Middelaars , volgens hun 
goede meyning , ten beften van deze Nederlanden hadden voorgeflagen , oor- 
deelde ruineus te zijn voor dezen Staat : maar nademaal zy evenwel zagende 
betuygingdergrootegenegentheyt tot een eerlijke Vrede, zoo namen zy aan, 
alle mogelijke vlijt aan te wenden, byzonder aangaande deHandel-plaats, om 
de refpective Koningen te bewegen tot een der voorgeftelde acht plaatzen aan te 
nemen. 

<®p öen 13 Februarii ïebetüen ÖC5C Heeren Sweedfc Mediateurs toeöCC CC\\ 
memorie over, aan ben Staat, toaat bp liace Excell: bencne mnaUtcn/ Dac 
zonder ecnigh tijdt verlies na Vrankrijk en Engelandt hadden over gefchreven, 
dat hare Hoogh-Mog: hadden goet gevonden alle mentie van een ftilftant van 
Wapenen te verwerpen , en met hetafllaan van Duynkerken, andere plaatzen 
totde handel inge voorgeflagen , en dat zy Mediateurs de refpective Koningen 
opde alderkrachtighfte manier hadden getracht te bewegen , tot het aannemen 
van een- der voorgeflagen plaatzen, daartoe wel uyt Vrankrijk geen volle noch 
vafte , maar ook niet geheel afkeer ige hoop ontfangen hadden , doch uyt Enge- 
landt, dat dien Koning dit afflaan van haar Hoogh-Mog: duyde, als een teken 
van een af keerigh gemoedt tot Vredes-gedachten ., en de Heeren Mediateurs liet 
weten , dat hun genomen moeyte hem wel aangenaam was , maar alzoo de voor- 
geftelde middelen tot verkrijging van den Vrede niet voldeden , hy genootzaakt 
was, het verder verloop van zaken Godten zijn Wapenen te bevelen. Waarover 
de Mediateuren verftelt , verzochten haar Hoogh-Mog: hun middelen wilden ter 
handt ftellen , tot bevorderinge vanden Vrede dienftigh , op dat al hun aange- 
wende debvoiren niet in rook mochten verdwijnen. 

iflDaarop fjaac Hoogh-Mog: öen ai öito haar Excell: boo? anttoootf frebben 
toefjfboegbl / Dat de Heeren Mediateuren zeer bedankten voor hun genomen 
moeyte, en gezamenrlijk met de Minifters der Geallieerden oprechtelij k ver- 
klaren , dat hun niet liever als het voorkomen van verder onluften , zoude kon- 
nen ontmoeten , 't welk zich haaft in de Vrede-handeling zou openbaren , maar 
dat de plaats van Duynkerken by de hooge Geallieerden , om verfcheyden rede- 
nen niet bcquaam bevonden wa? , en het aan 'c oordeel der Mediateuren ftelden, 

of 



-plaats. tegen de Vereende Nederlanden. 13 

ofdit voor Engelandt weleen reden konzijnomzooeengewichtigh Tradhat af 
te breken, en niet dien Koning kon geoordeelt werden , weynigh tot Vrede ge- 
negen tezijn, wijldeonderhandelinge zoo plotzelingsaffnijdc , om datDuyn- 
kerken tot een Handel- plaats geweygert wordt : En wat de ftilflant van Wape- 
nen belangt, verklaarden haar Hoogh-Mog: dat het haar van herten bedroeft 
heeft, dat de zelve hebben moeten van de handt wijzen, dewijl zy haar ruïne 
daar uyt zekerlijk tegemoet zagen ; doch indien zulke weygeringe cenige im- 
preffie aan den Koning van Engelandt mocht geven , dat men den ftilflant af- 
floegh , om onderwijl door particuliere CommilTie-vaarders zijn Onderdanen te 
beledigen; zo betuygen zy zulks in 't minfre haar meyninge niet te zijn, maar dat 
zy uyt begeerte tot dan Vrede, bereydt zijn, alle zijne redelijke pretenlien te vol- 
doen : En indien den Koning van Engelant zulks aangenaam is, zijnzy willigh, 
van nu af eenjaar, of langer, temaken een volkomen en generale ftilftant van 
Wapenen te Water, niet twijfelende of de Heeren Mediateuren zullen uyt deze 
hareHoogh-Mog:conduite befpeuren,hun fincere devoires tot bevorderinge van 
den Vrede, en de zelve met haar krachtige Officien ten beften behulpzaam zijn. 

^OC&geUjïi Dewapen-fchorfing bOO? OJte JBaanÖen / Doo? Den Koning van 
Engelandt Öe Vereende Nederlanden aangebobcn/ tm [)arc Hoogh-Mog: niet 
aannemelijk mag / bermibtg Engelandt in Die tipt 1 3Ïcl) 500 beel te seftcroer en 
beemamer ten Oorlogh non toernfïen ; aïsoo tpepniglj tija^ ïjet Dien Koningh 
fmattdijft / om oen ftilftant ban Wapenen , boo?gefïe!t ban \}atc Hoogh-Mog: 
ban eenjaar of ïanaer/ aan te nemen : mant in besen ïoopenben Jare 1673. 
mepnöe ben Engelfen Koning Den Nederlandtfen Staat, met Ijulp banVrank- 
rijk , te gronbe toe uut te roepen / aeïijft ï)ier na Waar genoegt) in jeuer Oratie, 
ban ben Engelfen Cancelier , in 't Pariamem uptgefpjoftcn/ en D00£ ben 3!%n» 
aan elh gemeen gemaaht / 3a! oertcont tnojben. 

DeHeeren Sweedfe Mediateurs beben tmnift$ al500 ïjebigf)/ aan ÖC Ko- 
ninghs Hoven ban Vrankrijk en Engelandt arbepben/ om Die te befcöegf n tot Öc 
\3etSne3ing ban een bet ac&t Plaatzcn tot ben Vrede-handei, bp ï)are Hoog-Mog: 
boo?gefleIt/ altare Excell:3eïfé/ ben Vereenden Staat 5odjten te perfuabecs 
ren / tot tjet aannemen ban De Stadt Duynkerken , gelijh De meer tocïgemcïbte 
Heeren , bp een ïange en tufjtluch' ige memorie , op Den 3 Maert aan Den Staat 
ingeïeöert/ bol banbeelDerïep omigenbe rebenen / fïcrh (jiec op aanlengen; 
maar a\$ $p nojt Daar na / fctj?nben£upt Engelandt ijabben ontfangen/ leber= 
ben 3p ai méber een memorie in Ijare Hoogh-Mog: ©crgaberhig o^er / baar in 
bettconöen drie Redenen , bic ben Koning van Engelant be\t!CCgl)Den / &l$ noeb 
bp 3!j«e tefolutie/ ban Duynkerken tot be Handel-plaats tcblyuen ijonocn/ pcc= 
fuabeecbrn. d'Eerfte toag Zijn Majefteyts Eere , als die noch weynigh Jaren ge- 
leden , de Stadt Breda , fchoon in zijn doenmaals Vyanden landt gelegen , tot den 
Vrede-handel had toe-geftaan , en dat over zulks de Vereende Sraten nu ook 
geen zwarigheyt behoorden te maken, om op gegeven woordt , tot Duynkerken, 
fchoon onder 't Frans gebiedt, te doen handelen , en dat dit mede niet tot hare 
Hoogh-Mog: disreputatie kondc {trekken. vPe tUïCebe fcuajj / de wel gelegent- 
heydt van die Stadt, daar zijne en d'andere Minifters niet alleen bequamelijk 

C 3 konden 



14 II. Deel. Den Franfen Oorlogh Verandering- 

konden heen en weder reyzen , maar ook de Poften en Advijzen , zeer vaerdigh 
af en aan worden gezonden. <®e necöc toa£ de zekerheydc van zoo een fterke en 
vafte Plaats, daar men in alle veyligheyt kon handelen , en op den Franfen Ko- 
nings woorc raoft vertrouwen, met welke men gezint was een vrede te iluyten &c. 
ïf kt unttoiïöcn 3p Heeren Minifters befïnpten / dat het by den Koning van En- 
gelandt vaft lagh , geen afirant van Duynkerken te doen , en dat over zulks , hoe 
zeer ook den Koning van Vrankrijk op een andere handel- plaatze mocht aan- 
houden j evenwel kon geoordeelt worden, midtsdenonverbrekelijken bant der 
Koningen , dat hy geheel zou byvallen het gevoelen van En^elandt. 

<Bp öc3e gtont D?ongen ?n ftech tot fjet aannemen ban Duynkerken , en befc 
ben fjet gebaar ban Chnftendom toegefc!i?eb n aansoobanigen UJrpgertnge/ 
ooft in beuenfeinge pegeben/ of indien deonderhandelingeop dit affl aan achter 
quam te blijven , en den Staat eenigh Verder onheyl over quame , zulk wel ver- 
antwoordelijk zourtjn voor Godt en de Nakomelingen , met verder betuyginge 
dat hun leedtwas, dan vruchteloos te zullen -moeten vertrekken ; maar fto$t 

baar na omftnge n %\ ttoee 25jieben / een ban ben Secretaris Arlington , ban Den 
toolgenDen^inlVviiot: 

MYN HEEREN; 

IK mme tegenwoordigh de penne omUEd: Exceüentien te laten weten , dat den Ko- 
ning mijn Mee/ter aangeparft zijnde door levendige tnjiantien en redenen , van zijn 
AlderChrifteltjkfte Majefteyt ^eyndelijk heeft geconfent eert te veranderen van deStadt 
Duynkerken in eene van d' andere plaat zen voor geftelt by de Heeren Staten , om aldaar 
Tan Vrede te handelen^ willende alzoo/acrificeren alle zijne eyge convenienten in't groo- 
ts werk van de Vrede., en dewijl onder de voorfz. plaat zen mede zijn genomineert Keulen 
en Aken , heeft den Koning my belaft U Ed: Exceüentien te zeggen , dat zich zal accom- 
moderen met een van de twee plaat zen ; van de welke den Aider-Chriftelijkften Koning 
de keure zal doen , verhoopende dat zijn Majefteyt van Sweden zal zien door de procedu- 
ren van de twee Koningen y dat des zelfs mediat ie haar ts aangenaam geweefi , en hoe 
zeer zy wen/t hen de Vrede te zien voltrokken , door zijn toedoen ,waar by tegenwoordigh 
niets anders te voegen hebbt , als de reiteratie van de ware efitme , met de welke ik ben y 

My n H eer en," 
Londen den . . Maert U Ed: Exceüentien 

Oot moedigen en gehoorzamen Dienaar , 

't Opfchrift was Getekent 

Aan haar Excellentien de Heeren ARLINGTON. 



Extraordinaris Ambafjadeurt 
van Sweden in Hollands 



ö'SSnbecc 



-van *P laats, tegen de Vereende Nederlanden. 1 $ 

D'^nbece 23?ief toag ban Den Grave Tott, ban be3en ^Jnfjoubt : 
MYN HEEREN; 

DE Koningen van Frankrijk en Engelant hebhnde verkoren Keulen voor een plaats 
om te traéïeren, heeft zijn Majefieyt my gepermitteert Ü E. Excellent ien daar van 
advertentie te geven , ten eynde de zelve daar van deelachtigb kunnen maken de Heer en 
Staten Generaalen hare Geallieerden , die aldaar komten zenden hare Mmifters , en zoo 
ras ik notificatie zal hebben van U Ed: Excellent ien dat gemelte Staten Generaalen ha- 
re Geallieerden! gereedt zijn , hare Ambaffadeurs daar na toe te zenden , zoo hebben 
hoog h-gemelte hare Majefieyt en belooft de hare ook derwaarts te zenden. Ik wevfche dat 
Godt wil zegenen de fincere intentie van de Koning onzen Meejler , en door \üne media- 
tie de rufie van 't Chrifienrijk te vege brengen. 

Myn Heeren, 

VanVEd: Excellentie» 
Ootmoedighfte zeer genegen Dienaar , 
Parijs den . ♦ Maert 167%. C. Tott. 

©an bC3e 25?ieben gaben be Mediateuren ben il Maert bp memorie , Notitie 
aan Oen Staat, met bctupginge oan Ijaac bjeugbbe en cóngratulaiie/ baat 
ober aan fjarc Hoogh-Mog: ücr5oehenbe baatnebeng/ dat hare Hoogh-Mog: 
zonder uytftel geliefden AmbafTadeurs enGevolmachtigb.de te verkiezen, en de 
zelve met nodige Inftructien te verzien, om ter beftemder plaats, den Vrede te 
verhandelen. <É£p toelRc Notificatie tjaar Hoogh-Mog: ten 3elüen bage/boo? be 
Heeren Van der Graaf, Morigmut , Bootfma, en be Raadt-Penfionaris Fagel , 
(lïare Gedeputeerden tot De 3aftfn ÖCC Triple Alliantie ) de Heeren Mediateu- 
ren hebben wezen bedanken voor haar vigilantie en moeyten , met toezegginge 
van alles te zullen toebrengen, wat de handelinge faciliteeren konde, en aanitonts 
Perfoonen nomineren ,om*er na toe te zenden , verzoekende de Pafpoorcen en 
Sauf-conduyt voor hun Perfoonen , Treyn en Bagagie mochten worden ver- 
zorght : midtsgaders gelijke Geley-brieven voor de Poften en Couriers , die de 
Advijzen heen en weer zouden over brengen , gelijk hare Hoogh-Mog: van ha- 
re zijde bereydt waren , om van gelijken te doen. 

3£e gemeice Heeren Van der Graat en D'anDcre / tmerben ooft geïaf! / cm bc 
Minifters brr Geallieerde , aï£ öts ban Den Keyzer , Koning van Spangien , etl 
Brandenborgh fticcban&ennifTecegcrjcn/ met bcr3oe'>. Dat 3P Heeren Minifters 
nltep ajat mogeifjh \$1 tDilbentsebjengeu/ 't geen tot een goei begin/ rjuojtgang/ 
enbefïupt/ ban Dit Ijepfeaam Vrede-werk non Dienfligt) 5nn. <Ön naDemaaï 
ooh in De ïaatfïe gebachtc Sweedfe Memorie uenneït toierb/ uan een ftilftant van 
Wapenen , Doo? be Heeren Mediateursrjoo? gr ffagen / Uer50Cljtcn IjüXt Hoogh- 
Mog: bat be Provintien pbec in 't b^onSec naar, op Dit (run / al£ mebe op De 
nonirnatieber Heeren Plenipotentiariffen , COt Den Vrede-handel , ten fpoebig* 

ffentDilöen bellaren. 

3fiec 



i6 ILT>eel. Den Franfen Oorlogh De Stadt Aken- 

l$itt op toictöetl aanfïontg bp ben Staat tot De Vrede-handel, afê Gevolmach- 
tighde Arnbafiadeurs becKOren/toegen£ Hollandt , d'Heeren Beverning , niDrn 
Baron de Reede , Heer van Renswoude ; toerjen^ Zeelandt , d'Heer van Odijk; 
UJCgeng Vrieflandt , d'Heer Hairen ; toegenjÉJ Groeningen , d'Heer Ysbrants ; 

<D jcïj fjiec quam njeDetom een hinft in De nabel / en toag / Dat'er 3VDannl)epbt 
gemaakt ÜJiecDt bp Den Koning van Vrankrijk , om De Stadt Keulen tot De 
Handel-plaats aan te nemen ; D'oojjaan biet ban/ toierD Doo? d'Heeren Sweed- 
fe Mediareursaan Den Staat öcnentgemaaht/ Doo$ DeboIgenDe 

MEMORIE, 

Van de Heeren Extraordinaris AmbalTadeurs van zijne Koning- 
lijke Majefteyt van Sweden, overgeleverc aan de Hoogh- 
Mog: Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden. 
In *s Gravenhage den * "^ 167$* 

Rakende de redenen die den Koning van Vrankrijk geeft , 
om ae plaats Aken te verkiezen. 

DE Heeren Extraordinaris Arnbafiadeurs van zijne Koninglijke Majefteyt 
van Sweden , geftelt tot de Vrede-handelinge , hebben haar Hoogh-Mog: 
niet willen cnbekent laten van 't gene de Brieven uyt Vrankrijk van gifteren zijn 
mede brengende , te v, eten , dat hun Collega den Heere Extraordinaris Ambaf- 
fadeur Grave Tott , na dat hy gezien hadde wat de gemelte Heeren Arnbafiadeurs 
hem hadden too-gefch reven , over 't geen in de Conferentie vanden 12 Martii 
gehouden met de Heeren Gedeputeerden van haar Hoogh-Mog: wasvoor ge- 
vallen j zonder uytftel by den Koningvan Vrankrijk hadde aangehouden , daar 
mede de Gevolmachtighden tot het Vredes-gefprek mochten werden genomi- 
ncert , en de vrye geleyds-brieven met den cerflen , en onderling mochten wer- 
den uyrgegeven. 

Sijne Koninglijke Majefteyt heeft deze zorge en neerftigheydt welgevallen ; 
en heeft dies wegen zeer promptelijk zijne Arnbafiadeurs genomineert , ook de 
vrye geleyds-brieven zoo voor f de Gevolmachtighden van haar Hoogh-Mog: als 
voor der zelver refpective Geallieerden , doen vervaardigen. 

Maar ondertufichen heeft zich eenige nieuwe difficulteyt ontrent het point van 
de Stadt Keulen , gedeftineert tot de t'zamen-komfte } opgedaan ; want den Ko- 
ning verklaart, alzoo het Regiment van den Marquis de Grana in de zelve Stadt 
noch is verblijvende , en dat men daar-en-boven daar op uyt is , (welke Brieven 
by den Hertogh van Luxemburgh geintercipieert, werden gezeght mede te bren- 
gen! om noch icoo Ruytcrs langs de Poorte , daar gemelde Marquis de Wacht 
heeft , in de Stadt te laten in komen , die Majefteyt niet en kan , gelijk ook niet 
den Koning van Groot Brittannien, hare Arnbafiadeurs inde zelve Stadt betrou- 
wen, 



«verkoren. tegen de Vereende.Nederlanden. tj 

wen , zo lang het Regiment van den gemelden \Marquis aldaar zijn verblijf heeft, 
en daar door belet, dat dieplaatze als neutraal en indifférent niet kan werden aan- 
gezien. Op dat evenwel zijne Majefteyt; niet moge fchijnen te willen beletten, 
daar mede de Vredes-negotiatie zij hen voortgangh niet en hebbe, maar dat hy 
veel eer moge doen blijken zijne volftandige genegentheydt tot die Vrede-han- 
delinge, als verklaart hy daar by>, zoo wanneer de Stadt Keulen niet ontruymt 
werdt van zoo rnoeychjk Guarnizoen, dat zijn AmbatTadeurs na Aken zullen 
hebben te gaan ; niet twijffelende of den Koning van Engelant , en de Geallieer- 
den der Koningen , zullen de hare mede derwaarts wel willen afzenden , als na 
eenpjaatze, die de zelve Majefteyt verhoopt, dat aan alle de Partyen niet min- 
der zal voldoen als de Stadt Keulen. 

De meer-gemelde Heeren Ambafladeurs hebben zoo haaft hier van geen ken- 
niffè gehadt , of zy hebben daar van itraks haar Hoogh-Mog: willen deelachtigh. 
maken, onder zeer vriendelijk en gedienftigh verzoek, dat de zelve, voor zoo 
veel in hun macht is, of door hun zelfs, of door hare Geallieerden het daarhe- 
nen gelieven te laten ordonneren, daar mede de Stadt Keulen bevrijdt moge 
werden van het voorfz. Regiment; en dat ondertuiïchen , om de minièe tijdt 
niet re verliezen , zy niet en gelieven weygerigh te zijn, om ook hareGevol- 
machtighden na Aken te verzenden , alsnaeene plaatzeeven commodieux 3 en 
by haar Hoogh-Mog: voor dezen onder andere mede voorgeflagen, Alzooden 
Koning van Vrankrijk ook zijne Gevolmachtighden , te wetenden Heere Her- 
togh van Chaune , den Heere Courtin enden Heere Barillon , heeft bevolen hun 
met den eeriien na derwaarts te begeven ; en aan ons zekerlijk belooft heeft , dat 
hy ons met de aanftaande Poll de vrye geleyts-brieven wil toe zenden. Zoo nu 
baar Hoogh-Mog: daar op na gehoudene deliberatie goet vinden, door hare Ge- 
deputeerden wijder hier over met ons te confereren , verzoeken de Heeren Am- 
balTadeurs dat zulks tijdelijk moge gefchieden } op dat Zy tegens den Poft die 
morgen af gaat , vaft befcheydt na Vrankrijk mogen konnen over zenden. 

P. Sparre. Ed; Ekrenjleen. 

<0ber ö?5c bcranDrring ban Aken boo? Keulen , toierDt Deg namiböagï$ een 

Conferentie met DeKeyzerze, Spaanze, en Brandenburghze Minifters geÏJOU* 

Den/ en bp Die ban Den Vereenden Staat toepniglj 3toarial)cpt gemaaut/ te meer/ 
om Dat Ij et een ban De acljt ^teDen mag/ Die ban Dar e Hoogh-Mog: tot De Vre- 
de-handel maten boojgefïeït i maar Doe Den Koning van Vrankrijk De Vry-ge- 
ley-brieven bOO? De Heeren NederlandtfeAmbaiTadeurs 3ouDe af-baertiifjen/ 
bertoierp lip Den Baron de Reede van Renswoude , bf rmitg Bp fuflhie ecöe/ Den 
3elben onaannemelijk te 3ini / cm Dat fcp cru Ingezeten ban 't Sticht Utrecht, 
3im0e/ enbeïgeng Dien/ nu aï£ een <0nDerDaan ban Stjne Koninglijke Ma- 
jefteyt , moft aangeven mo?Den : ©itmierDtbp Den Staat, omgecnbo?uere 
berbJijoeringïv in Den Vrede-handel tcbcroo?$afen / bocj De bingerrn gesien. 

<£^e Franfe Afgezanten tot fcrn Vrede-handel, maren/ afégejept \$j Den Her- 
togh deChaunes, en Monfr.Courtin , en Barillon. %$ie bail Engelant maten/ 
Den Grave van Sunderlandt , Sir Jenkins , en Williamfon. 

^ ^nöer* 



i8 II. T) e el. Den Franfen O orlogh Voorjlag- 

«©nDertuffcbenYüaö b P oen Vereenden Staat jeftet fcïntjbeng ingefielt / om 
't jelbe/ met een Trompetter , aan Den Koning van Engelandt te laten af gaan/ 
en den zelven daar in te bedanken , voor het aannemen van de Stadt Keulen , tot 
een Handel-plaats , en met cencn / zijn Majefteyt een ftilftant van Wapenen aan 
te bieden ; <2^oclJ Dit toiccDt Doo? conflDcraue ban De Heeren Sweedfe Ambaffa- 
deurs op ge{)ouüen / Doo? Dientjace Excellentien mepnöen/ Dat bet af 5enöen 
ban öe5en 25:icf / eenigc jaïonspe aan Den Franfen Koning jouöe beroo&aHen/ 
gelnit of men Daac Ooo? Engelandt 3oc[)t ban hem af te trekken. ilBaar Die 
tjooofj-gemclte Heeren Ambaffadeurs, fcf)?eben tjiec obet y\f$ I met commtt* 
mcatie ban Den Staat , aan Die Engelfe Majefteyt , geltjn 5p ooft aan Die ban 
Vrankrijk , Doo? Den Sweedfen Heer Grave Tott , Daat toe ernfugÖ DeDcn aan* 

IjouDen : <ën Daar na anttooojt upt Engelandt ontfangcnDc / gaben Daar ban 
kenniflc aanfjace Hoogh.Mog: Doo? De Ijier nebeng gaanDe 

MEMORIE, 

Van de Heeren Extraordinaris AmbafTadeurs van zijne Koning- 
lij ke Majefteyt van S weden , overgelevert aan de Hoogh- 
Mog: Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden. 

Op den T | April !Ó7}. in'sGravenhage. 

E Heeren Extraordinaris Ambaffadeurs van zijn Koninglijke Majefteyt van 
Sweden, af-gezonden totde Vrede-handelinge , beklagen ten hooghften, 
dat haren yver en wenfeh om een ftilftant van Wapenen uyt te werken , toe nu 
toe verhindert is geworden , en dieswegenzo weynigh fucces heeft gehadt. Want 
op 't geen zy met voorgaande communicatie van haar Hoogh-Mog: na Engelant 
hadden overgefchreven, hebben zy dit antwoort van den Doorluchtighften Ko- 
ning te rugge bekomen, dat zijne Koninglijke Majefteyt gewenfcht hadde , dat 
haar Hoogh-Mog: ftraks in den beginne van de aankomfteder Heeren Ambaffa- 
deurs, de voorgeflagene ceffatie van Wapenen mochten hebben aangenomen i 
't welk nier gefchiedt zijnde , oordeelt de zelve , dat den Stilftant die nu wil wer- 
den aangeboden , buyten tijdts komt , alzoo die zake nu niet meer in zijn geheel 
is ; dat ook niet en blijkt dat zoodanige Ceffatie , die dan noch aan zekere con- 
ditien gebonden en gelimiteert werdt , eenige kracht kan by brengen tot bevor- 
deringe van de handelinge van Vrede : dat ook de conditien daar by vervat» niet 
aannemelijk zijn , zoo ten reguarde van den tijdt als van de maniere ; alzoo den 
rijdt zoodanigh daar inne wordt gereftringeert dat den ftilftant by na zich zoude 
komen te eyndigen alvoorens deGevolmachtigen terplaatze van de handelinge 
zouden konnen t'zamen zijn gekomen j dat de diftindtie die voorgeftelt werdt 
van waaraf ter Zee den ftilftant te doen beginnen en eyndigen, den Hollanders 
voordeeligh is , en aan de Engelfe fchadelijk zoude wezen , en zoo voorts. 

Nu heeft zoodanigh antwoort de Heeren Ambaffadeurs niet weynigh verzet, 
cnzijnzymetzooveeltehneer bekommerniffe daar over bevangen , alszy daar 

uyt 



D 



-vanTreves. tegen de Vereende Nederlanden. 19 

uytzien dat de heylzame propofitien van zijne Koninglijke Majefteyt van Swe- 
den hunnen Koning en Heere , als vafte en ontwijfelbare gefielde fondamenten, 
tot bevorderinge van den V rede , daar door by na wech gerukt , of verydelt wer- 
den : dat zy ook te vreezen hebben dat niet de geheele maeht des Oorloghs , en 
het overgroote gewelde der Legers en Scheeps-vlooten te Water en te Lande , de 
Landen enProvintien van deze Republicque betrekke en overftolpe, voor en 
al eerde Vrede-handelinge eerft recht zijn begin neme; en dat dan daar door 
alle beraatflagingen enarbeyt tot den Vrede gantfeheiijkgeftoort werden. Dies- 
wegen dan alzoo zy zich ten hooghften laten aangelegen zijn , zoo om het perij- 
kel \ an dezen Staat af te keeren , als om het ftorten van Chriften bloedt voor te 
komen ; Dat zy ook na alle middelen omme zien waar door het gedreyghde pe- 
rijkel zoude mogen werden vermijdet , en ook werde voorgebouwt , dat het Vre- 
de-werk geen dwers-gangh en krijge, zoo nochtans konnen zy geenen anderen 
uytwegh af zien , als die annex is aan eenen ftilftant van Wapenen ; daarom ook 
de Heeren Ambafladeurs ftip daar by blijven, dat op zoodanigen ftilftant a's noch 
volftandelijk moet werden gearbeydet , 'twelk zy wel hebben begonnen met 
de jongft voorgaande Poft in het werk te ftellen ; maar op dat her met zoo veel 
te meerder nadruk moge gefchieden, is hun na onderlinge rijpe deliberatie over 
een zake van zoo grootbelang ,en van zoogroote noodtzakelijkheydt, geen na- 
der noch bequamer remedie voorgekomen , als dat een van de Heeren Ambafla- 
deurs, zoo anders de Poft uytVrankrijk geen nader tijdinge medebrengt, na 
Engelandt met den eerfteneens over ftappe , en trachte volgens zijn Mediateurs 
ampt den Koning van Groot Brittannien op de befte maniere te bewegen tot be- 
williginge van een onderlingen ftilftant; met aanfehrijvens ondertuflehen aan 
den KeereSweedfe Ambafladeur , die zich aan het Franfe Hof ophoudt, dathy 
met gelijken yver tot gelijken eyndewerke: gantfehook niettwijftèlende , of 
den hooghft-gemelden Koning van Groot Brittannien met goede redenen over- 
tuyght zijnde tot een ftilftant van Wapenen, zal ook den Alder-Chriftelijkften 
Koningh weten te induceren tot een nobele bewilliginge van zoodanigen ftil- 
ftant. 

En of wel deze reyze vry wat zwaar en moeyelijk valt , zoo nochtans op dat de 
Heeren Ambafladeurs mogen betoonen methoegrootegenegentheydt en drift 
den Doorluchtighften Koning van Sweden bewogen is tot de berftellmge van de 
publiqu- tranquilliteyt zullen zy lichtelijk van hun konnen verwerven, dat zy 
alle moeylijkheyt kleyn achten by de zorge van zoo heylzaam werk. 

Doch op dat zy zich mogen belooven van een gewenfcht fucces, meenen zy 
vooral vereyfcht te werden, dat de conditien des ftilftants wat ruymer en wat duy- 
delijker opgezet werden , op dat den Heere Extraordinaris Ambafladeur die na 
Engelandt zoude ftaan over te gaan , daar mede voorzien zijnde , van deze zijde 
een bequaam fondament moge vaft zetten tot zijne negotiatie : en zouden zoo- 
danige conditien conform konnen wezen devoorige; en die, zoo zyhoopen, 
haar Hoogh- Mog: zullen oordeelen goet en billik te wezen j te weten , 

1. Dat den tijdtder twee Maanden , gedeftineert tot een ftilftant, zijn begin 
neme van den dagh der Publicatie , en van die uure af gerekent werde. 

D 2 %. Dit 



Zo IL'Deel. Den Franfen OorJogh. Handeling- 

2. Dat del imitatie der Zee ten minfte zich ftrekke tot de Kaap van Sint Vin- 1 
cent, of tot de engte van Gibraltar ; en dat den tijdtvan ftilftant der Wapenen 
zijn begin neme in de refpe<ftive plaatzen op "zekere dagen of weken, van den 
dagh der Publicatie af te rekenen , ontrent op zoodanigen voet, of ook korter,; 
zoo het doenlijk is , als by het Traótaat van Breda , na de diftantie van yder plaat- 
ze vaft jgeftelt is ; dat die ook niet eyndige of expirere ten zy na verloop van twee 
volle Maanden , gerekentvan dentijdt, dat op yder plaatze den ftilftant effecti- 
velijkzal wezen genotificeert , zoo dat van den netten tijdtaf der notificatie, de 
uyt-rekeninge der twee Maanden, na de diverfiteyt van plaatzen, precijs zal 
moeten vaft ftaan , en de continuatie van dien zonder eenige infradtie geobfer- 
veertwerden. 

3. By aldien het den Koningen mochte believen den tijdtvan de prolongatie 
des ftilftants te ftellen aan het goetvinden der Mediateurs * in voegen dat hun na 
expiratie der voorfz. twee Maanden , ofwel zoo wanneer die ten eynde beginnen 
teloopen , vry zal ftaan dien ftilftant zoo wijdt te extenderen als de bevorderinge 
van de Vrede-handelingezal fchijnen te vereyflehen , wenfehen de Heeren Am- 
bafladeurste weten , of haar Hoogh-Mog: niet zouden konnen goet vinden voor 
uyt haar confent daar toe te verleenen. 

4.. Dat ftraks na de notificatie van dat de Koningen eenparig zullen hebben be- 
willight in den ftilftant van Wapenen, ofwel den daghder Publicatie noch niet 
mochte wezen beraamt , de Commiffie-vaarders , die men Kapers noemt, zullen 
werden belet zeyl te maken , en in Zee te loopen : en zulks op dac de veyiig^ 
neyt van de Zee , gedurende den ftilftant , op alle mogelijke maniere werde<be- 
vordert. 

Op ontfangh van deze verklaringe verbinden zich de Heeren Ambaiïadeurs 
dat zy allen vlijt en naarftigheydt zullen aanwenden om haren wenfeh te mogen 
machtigh werden ; en vertrouwen dat aan haar Hoogh-Mog: niet onaangenaam 
zal wezen dezen haren y ver; onder verzoek dat haar Hoogh-Mog: over deze 
pointen gelieven te delibereren, en hunne Refolutie daar over by geichrift geftelr, 
aan de Heeren Ambafladeurs zonder vertoeven bekent en deelachtigh ie maken s 
op dat zy met Godts hulpe hun aanlegh fpoedigh tot een gewenfcht eynde mo- 
gen brengen. 

P. Sparre. Eduward Ehrenjieen, 
tfifC OP ÖCbÖfH Date Hoogh-Mog: (na bat 5P met De Heeren Minifters bet 

Hoogh-Geallieerde ? bie boenmaafê in Den Hage maren / aeraabtflaaaht Daö= 
ben) Dc$ anöeten Daag]$ aan mri-rjemelbe Heeren Sweedfe Gezanten, tot ant* 
tooojt ïaten tot nomen / 't seen bolgfjc/ 



EX- 



-van Treves. tegen de Vereende Nederlanden. 2 1 

EXTRACT 

Uyt het Regifler der Refolutien van de Hoogh-Mog: Heeren 
Staten Generaal der Vereenighde Nederlanden. 

Woensdagh , «V» \yAprtlis 1673. 

IS gehoort het rapport van de Heeren Raadt-Penfionarfs Fagel, en andere haar 
Hoogh-Mog: Gedeputeerden tot de zaken van de Triple Alliantie, hebbende 
in gevolge en tot voldoeninge van der zelver RefolutieCommiflöriaal van den 
18 dezes gevifiteert en geëxamineert het Memoriaal van de Heeren Sparre en 
Ehrenfteen , ExtraordinariS Ambafladeurs en Mediateurs van den Koningh van 
Sweden , breeder in de Notulen van den voorfz. 1 8 April geinfereert , ook over 
den Inhouden van dien geconfereert hebbende met den Heer Camprik Keyzer- 
lijken Refïdent (de Heeren Don Emanuel Francifco de Lira en Roomswinkel , 
Extraordinaris Envoyés van den Koning vanSpangien en den Heer Cheurvorft 
van B randen burgh abfent wezende;) waarop gedelibereert zijnde, is goet ge- 
vonden en verftaan, dat aan de wei-gemelde Heeren Ambafladeurs en Mediateurs 
door de voorfz. Heeren Raadt-Penfionaris Fagel , en andere hare Hoogh-Mog: 
Gedeputeerden tot de zaken vaa de Triple Alliantie by monde zal werden ver- 
klaart, dat haar Hoogh-Mog:- de wei-gemelde Heeren Ambafladeurs en Media- 
teurs hooghiijk bedanken moeten voor de continuele zorge , arbeydt en moeyte 
die de zelve met zoo veele genegentheydt aanwenden, omdenjegenwoordigen 
Oorlogh ter neder en aan een zijde te leggen, en namentlijk en particulierlij k 
mede dat de wei-gemelde Heeren AmbalTadeurs en Mediateurs degoetheydt wel 
willen hebben van een van haar Ed: een zware en penible reyze naar Engelandt 
te laten doen , tot bevorderinge van 't geen de zelve oordeelen tot voort-zetringe 
van de Vrede-handelinge te konnen dienen , dat hare Hoogh-Mog: de voorfz. 
zorge, moeyte en arbeyt, altoos zeergeei-ne zullen gedenken, en tot facilitatie 
van de goede intentie van de gemelde Heeren Ambafladeurs verklaren moeten 
wel te vreden te zijn , Ecrftelijk dat den tijdt van twee Maanden tot den ftiiftanc 
gedeftineert , aanvang zal nemen, en dienvolgende gerekent worden vanden 
dagh af, van de Publicatie van dien , zoo nochtans , dat de voorfz. Publicatie zoo 
haaft doenlijk 9 immers binnen 14. dagen , naar dat den voorfz. ftilflant zal wezen 
geaccordeert , zal moeten gefchieden , en dat gedurende den voorfz, fhlftant ge- 
ne Ingezetenen van deze Landen in het gebiedt van de Koningen van Vrankrijk 
en van Groot Brittannien , en ook gene Ingezetenen van hare Majeftey ten in het 
gebiedt van dezen Staat zullen mogen komen , anders dan naar voorgaande be- 
komen Pafleport , dat ook geenderhande Koopmanfchappen of andere Waren 
mede zonder voorgaande bekomen Pafleport , uyt des eenen in des anderen ge- 
biedt zullen mogen werden gebracht ofte vervoert. Dat ook gedurende den zel- 
ven ftilftant, gene Schepen ofte Vlooten van Oorloge naar des anderen kuft.cn 
Zullen mogen yerzeylen , en dat in den voorfz. ftilftant niet alleen in dezen Staat s 

D 3 maat 



22 Il.'Deel. Den Franfen Oorlogh Treves- 

maar ook alle des zelfs hooge Geallieerden zullen wezen gecomprehendeert 
Ten anderen , dat de Limiten , binnen de welke den voorfz. ftilftant van Wape- 
nen ter Zee , plaatze zal hebben , zullen worden geextendeert tot de Kaap van 
St. Vincent , ofte de Straat van Gibraltar , en dat den tijdt van de voorfz. ftilftant 
naar de verfchcydenheydt van de voorfz. plaatien , aanvank zal nemen en begin- 
nen in de zelve refpective plaatzen , naar het verloop van zekere dagen ofte we- 
ken , op die maniere als hier voorens by het Tractaat tot Breda gemaakt , isgere- 
gulecrt geweeft , ofte ook binnen korteren tijdt , indien het zelve gefchieden kan, 
en dat dien voorfz. ftilftant op de voorfz. onderfcheydene plaatzen , niet eerder 
zal eyndigen.dan naar het verloop van twee volle Maanden,te beginnen van dien 
dagh, op de welke den voorfz. ftilftant in yder van de voorfz. plaatzen, volgens de 
voorfz. diftinctse van dagen en weken metterdaat aanvank heeft moeten nemen. 
Ten derden , zoo haait bekent gemaakt zal wezen, dat de hooghft-gedachte Ko- 
ningen eendrachtelijken in den voorfz. ftilftant hebben geconfenteert aan de 
Oorlogh- fchepen en Commiflle-vaarders van dezen Staat, verboden zal worden 
uytde Havenen dezer Landen te vertrekken of Zee te nemen , fchoon den dagh 
tot de Publicatie van den voorfz. ftilftant noch niet zoude mogen wezen vaft ge- 
ftelt , mits dat het zelve aan de zijde van de hooghft-gedachte Koningen ten aan- 
zien van de Oorlogh-fchepen en CommifTie-vaarders van hare Majefteyten me- 
de kome te gefchieden. En wat belanght de voorflagh by de gemeldte Heeren 
Extraordinaris Ambafladeursen Mediateurs gedaan ,namentlijk dat ingevallede 
hooghft-gedachte Koningen zouden konnen goet vinden den tijdt van de pro- 
rogatie van den voorfz. ftilftant aan hare Excellentien te defereren zoodanigh dat 
de zelve na het verloop van de voorfz. twee Maanden , of wel zoo wanneer de 
▼oorfz. twee Maanden zouden mogen ftaan te expireren , den voorfz. ftilftandt 
zouden mogen prorogeren , tot zoo veel langer tijdt als het fucces van de voorfz. 
Tradaten zoude fchijnen te vereyfïchcn , haar Hoogh-Mog: als dan van nu af 
daar irne ook zouden willen confenteren, dat de zelve daar op moeten verkla- 
ren , dat zy 't voorfz. point aanzien als een zake van importantie, en waar op 
zonder voorgaande kennis en refolutie van de Heeren Staten van de refpe&ive 
Provintien , ook zonder participatie en interventie van de Hooge Geallieerden 
van dezen Staat , niet finalijken kan werden gerefolveert , en dat dienvolgende de 
pofïtive antwoort daarop te geven , moet zijn van meerder longueur. Dat hare 
Hoogh-Mog: niettemin de meer-gemelde Heeren Ambafladeurs en Mediateurs 
wel konnen verzekeren , dat dezen Staat aan hare zijde ontrent alles 't gunt tot 
acheminement van een goede en verzekerde Vrede zoude konnen dienen , geer- 
ne zoo veel zal contribueren , als van haar in redelijkheyt geverght , of van een 
Vrede-lievende Staat verwacht zoude konnen werden, en daaromme over het 
voorfz. derde point , nader zullen fchrijven aan de Heeren Staten van de hoogh- 
gemclde Provintien , en met de Heeren Minifters van hoogh-gemelte hare Geal- 
lieerden in conferentie treden , niet twijftelendcofde meer hoogh-gemelte Hee- 
ren Staten zoo wanneer de zelve zullen vernemen , dat de hooghft-gedachte Ko- 
ningen daar toe inclinatie hebben , en dat van de voorfz. Vrede-handeünge eenig 
goet fucces re verwachten is , en dat de hoogh-gemclde hare Geallieerden daar 

toe 



-handel, tegen de Vereende Nederlanden. 23 

toe mede* kom en te collimeren 1 aan haar kant haar daar opzoodanigh zullen ver" 
klaren , dat de wei-gemelde Heeren Ambafladeurs en Mediateurs daar in genoe- 
gen zullen vinden , en dat Extract van deze haar Hoogh-Mog: Refolutie en Ant- 
woort aan de wel-gemeke Heeren Ambafladeurs en Mediateurs door denA^ent 
de Heyde zal werden overgelevert. 

W. Reygersberg. 

Accordeert met 't voor/z. Regijler , 

H. F A G E L. 

IBaar ban bc$t Wapen-fchorfing të in 't ttiinfie niet geboïgïjt. 3Ugnu De 

Paspoorten boo? be Heeren Sweedfe Mediateurs , en De Gevolmachtighdeban 
ben Staat , tot Den Vrede-handel ge committeert / toarrn aangr nomen / 500 be r* 
3ocbten De Heeren Sweedfe Middelaars , alDer-eerfi auDientie / om affebept ban 
bare Hoogh-Mog: te mogen nemen / 't toelft Dan gcfrt)ieöe op Den x Mey , alg 
toanneer bare Excell: met De eerfïe / en noflelfjRfle fóarofle ban Den Staat, ges 
boïgïjt ban nocb ontrent 30 anDcre/ 300 met '6 f 4 eiu^aeröen/ Doo?d'Heer 
Kromom, tofQcn? Zeelandt, en d'HeerBootfma, töcgeng Vrieflandt , Daac 
toe toierDen boben gebaalt ; 3P toierDen gelepDt ober De groote l^aal / in bare 
Hoogh-Mog: Vergadering, almaar gepïaatjt toterDen in ttDee2trm-fïoelen/ 
reebt tegen ober ben Heer Prefident. (giet DeDen bare Excell: een fto?te Ha- 
rangue in De Sweedfe fpjaan / gebenDe De3eïbe in 't Latijn febjifteïgn obet/ en 
ïupDe nTt DuytsalDu£: 

PROPOSITIE 

Van affcheyt, der Heeren Extraordi naris Ambafladeurs van zij- 
ne Koninghlijke Majefteyt van Sweden , by monde en in 
Sweedfe fprake, gedaan ter Vergaderinge van hare Hoogh- 
Mog: 

Hoogh-Mog: Heeren \ &c, 

HEt is nu omtrent de vijf Maanden geleden , dat wj> van het Hof van den 
Doorluchtighften Koningvan Groot Brittannien herwaarts over zijnde ge- 
komen , in de naam van zijne Koninglijke Majefteyt van Sweden onzen Aller- 
genadighften Koning en Heere , aan u Hoogh-Mog: en dezen Staat hebben be- 
gonnen aan te bieden een oprechten en getrouwen vlijt van mediatie ontrent de 
droevige conjuncturen van den tegenwoordigen Oorlogh ; en zulks ten eynde 
daar mede wy de opgerezene ftrijdigheden tuflehen de refpective Doorluchrigh- 
fte Koningen van Vrankrijk en van Engelandt ter eenre , en van u Hoogh-Mog: 
als voorftanders van de Provmtien der Vereenighde Nederlanden ter andere zij. 
de > zouden mogen vereffenen en byleggen. 't Welk op dat het vroegh zijn ef- 
fect 



,24 H- 'Deel- 'DenFranfenOorlogh Mediateurs- 

'fectmochte gewinnen , heeft on6 gedacht dat voor een zeer bequaam toepadt 
daar toe zoude konnen ftrecken , zoo wy voor uyt en voor al eenen Treves of 
ftilftant van Wapenen quamen te proponeren; meteen by ge voeght en van ge- 
lijken noodigh begeeren , dat een plaatze tot de t'zamenkomfte en handelinge , 
die aan alle partyen by den Vrede geintereffeert , egalijk commodieux mochtc 
wezen, zonder verroef en met den aller eerfte mochte vaft geftelt werden. 

Nu konnen wy wel niet voorby gaan, van te bekennen, dat ons eenige onver- 
wachte difficulteyten van d'een en d'andere zijde zijn voorgekomen , die wy lie- 
ver hadden gezien dat noyt te berde waren gebracht geweeft , op dai ftraks in den 
beginne van onze aankomfte en van onzen arbeyt onze propoiïticn hun behoor- 
lijke plaatze hadden mogen vinden ; maar hoe wy ook van het eerfte noch onze- 
ker Wijven, zoo nochtans zijn wy daarom noch niet t'eenemaal ontbloot van het 
vertrouwen van een goet fucces,alzoo wy gantfeh geene occafie zullen laten voor- 
by gaan , om wijders met al ons vermogen te dringen op onze hoj>e : Ondertuf- 
fchen willen, wy voor een gewenfohte voorfpellinge en geiukkigh teken uytduy- 
den, dat hoe zwaar ook en ongebaant geweeft is dedifficulteyt van de plaatze en 
van de t'zamenkomite^at'erevenwelredeisom blijde te wezen ,dat het den Al- 
goeden en Al-grooten Godt belieft heeft de herten der Partyen zoodanigh te dif- 
poneren , dat die ltnjdigheyt heel vvech is genomen , en wy nu beyder zijdts be- 
ïeydt zijn en gereedt ltaan , ons te vervoegen na die plaatze , daar wy met Godts 
iiu.'peen byftant, verhoopen door onze trouwen en ichuidigen arbeyt, niet al- 
leen een billik Tfactaat van Treves te zien lluyten, maar dat ook een Vrede zelfs, 
die redelijk en eerlijk moge zijn , zal konnen voltrokken werden. 

Wy bekennen evenwel dat dit een werk is niet minder in zich zwaar , als voor 
al noodigh voor.deganticheChriftenheydt, en vervolgens zoodanigh , als nau- 
welijks door menfeheiijken vlijt en verftandt kan uytgewerkt werden , ten zy dat 
Hy , die een Heere is des Vredes , zich als middelaar daar by voege , op dat mits 
verleeninge van zijnen hemelfchen zegen hem gelieve de Vrede-handelinge te 
kroonen met een goeden uytilagh , en onzen arbeyt , die daar henen is ftrekken- 
de , zoodanigh te zegenen , en na wenich te doen voortfpoedigen , dat alles blij- 
delij k en na wenfeh van degeheele Chriftenheyt mogeuytvallen. 

Wijders bedanken wy u Hoogh-Mog: afzonderlijk , dat de zelve niet en h«b- 
ben over 't hooft gezien , de oprechte genegentheydt van zijne Koninglijke Ma- 
jefteyt van Sweden onzen Allergenadighften Koning en Heere, en des zelfs lief- 
de tot deze Republique, als mede onzen wei-gemeenden vlijt en moey te > te er- 
kennen en ter hertc te nemen. 

Wy beloven u Hoogh-Mog: noch verder onzen arbeydt , en dat wy dien zon- 
der ophouden zullen blijven aanwenden, verhopende dat u Hoogh-Mog: hare 
Ambafladeurs en Gevolmachtighden zoodanigh zullen inftrueren , dat het werk, 
zoo niet licht, ten minfte niet onmogelijk, geftelt werde; en dat u Hoog-Mog: 
zoodanige redenen en Vredes-middclen zullen aan de handt geven , die zy vol- 
gens hare voorzichtigheydt zuilen oordeelen meeft to ftrekken tot verlichtinge 
van het werk. Voorts bedanken wy u Hoogh-Mog: mede ten allerhooghflen, 
dat gedurende ens verblijf alhier ter plaatze de zelve ons hebben gelieven te be- 

tuygen 



-affcheydt. tegen de Vereende Nederlanden. .25 

tuygenalleciviliteyt. Wy erkennen zulks met behoorlijke dankbaarheydt , en 
Zullen ook niet onderlaten aan Allerhooghft geroelden Koningh onzen Aller-ge- 
nadighfte-.. Heere daar van met behoorlijke onderdanigheyt bericht te geven. 

Eyndelijk wenfchen wy uyt gront onzes herten aan u Hoogh-Mog: en aan de- 
ze Republique een geftadigh welvaren , een gelukkigen uytfLgh in al haar voor- 
nemen en beraatflagingen ; en zoo binnen het diftruü van dezen Staat als daar 
■buyren, alleheyl en zegen, die wy voorde reftons ernftelijk recommanderen 
indegunfte envriendcichap van u Hoogh-Mog: 

P. tiparre. Erf: Ebren/ieett. 

-d'Heer Ysbrants , docnmaafé PreGdcnt ban fjart Hoogh-Mog: Vergadering, 
beÖanftTc hare Excell: in de Nederlandcfe tale/ 5eet Öartelljft / voor alle hare 
genomene moeyten, die zy tot den lieven Vrede hadden aangewendt, belooven- 
de dat den Staat zulks ook t'allen tijden zoude erkennen , en naar trjftucnfcl)ingc 
ban geluft en uoojfpoet/ 3011 die boo?f5. Heeren AmbaiTadeurs , teecerom in %t* 
Itjfte o?D?c / afê 3p genomen toarrn / af-getept / en gebjacht m bare logemen- 
ten/ tuaatna nocï) eenige Conferentien / met Gedeputeerden ban Den Staat ge^ 
bonden te (jebben/ namen f)are Excell: op den 5 May-, mfgeïijKg affciiepdt x&n 
Sijn Hoogheyt den Heer Prins van Orangien , en quamenmetillatufFenban 
6 pacrden / ban nocf) eenige andere geboigtjt/ ten Hove , daar men de gefjeele 
Compagnie Gardens , met bliegende ©aendelg/ en fïaande (Crommefê/ paraat/ 
en in o?u?e 5act) (taan/ boo? de igoofttoacljt ; benige ban Sijn Hoogheyts Edel- 
lieden quamen fjare Excell: boben fjalen/ daar Sijn Hoogheyt (jaar Excell: aan 
öedenr oan3ön Anti-chambreontfong/ en binnen ïepde. <2£ese audiëntie duur* 
De niet lang/ toaar op d'Heeren AmbaiTadeurs toederom bertronften / ennn= 
men boojt£ ban noeï) eenige Grooten mede affcïjept j en aan andere fjaat ber* 
treft beftent gemaaftt ebbende/ tuierden öeg anderen daagf$/ den 6 May, doo? 
de Heeren Nieuburgh, en Eeken,ljare Hoogh-Mog: Gecommitteerde, met de 
ttoeede ttarofle ban oen Staat , neffen£ nocï) 20 andere/ upt baar Hogemcntge* 
Daalt / en begelepdt tot bupten den Hage , aan de Hoornbrugge , aïtoaar de 
Heeren Gecommitteerden Ijaar affcïjept !)ebben genomen / fteerende toede ront 
na den Hage , en De Heeren AmbaiTadeurs , in baar epgen fóarofTcn sijn grtre* 
oen/ Ijarcn toegb nemende naar 't Huys te Vyverfteyn , dat den Heer Zilver- 
kroon toe ftomt/ daar 3P nocl)tot den 9 May 3rjn geblchen/ om eenige tijdingen 
Upt Vrankrijk en Engelandt teontfaiigen/ eilfcertroftKcndoen na Rotterdam, 

toerdeuoe aldaar/ en op de bojdere Plaatzen, met 't log b?anöcn ban 't 4frfdjut 
begroet/ tcttonl 3p ober traden in een Staten Jacht, iht tjaar Excell: b?aefjt 
boojbp Gorkom , tot Heufden , ban toaar to?der den toegij naar Aken fcrbben 
genomen ; HDaar afê 3p ober 's Hertogenbos baar tcp£ boo?t 3ftren / om doo? 
Maeftricht naar Aken te treftuen/ mierden 3P ban 30 FranfeRuyters, ontrent 
Oofterwij kaan gerant ,• docö5ood?a3p fjaar liadden beftent gemaaftt / Uetm 
de Eranfen {jaar Excell-. sonder bo?dece moeptcn / boojt repsen/ met groote ent» 
fcïjulötgingen/ en pjotetfatien / ban Ijun niet te öebben gefcent. #eHoogh- 
gemelde Heeren AmbaiTadeurs , detl 14. May (jaar repse ban Oorfchot danboo?t 

<£ Srttende/ 



2*6 /'/. *Deel. DenFranfenOorlogh Belet der m 

srttenbc/ en geïtomtn in bet Dorp Achel , om aïbaar teberpoo5en / ttraren eben 
gereebt/ om tec JB*almut aan te 3itten ' tnaitiircr liuti neboabtftljapt toierbt/ 
Dat'cr ontrent aoo Franfe Ruyters , tan Kranendonk af-ge teben 1 i)U Dorp In 
sCcoupenban bupten babbcn bejtt. ^n Bevelhebber banöitöolh quant 
■aanüont^ 3e Heeren Ambaffideurs tomplimemerrn / maar alleenlnft/ o:ti ce 
toeten/ obctüjatpIaat5en 30 t>aar toecj^ naac Aken torlbrn nemen/ robec* 
flaanbe / ober Miftricht. 50a 5oeljt fjp De b 302/3. Heeren , met beel rebenen baat 
toanafieraben/ enöat boojnamentltjk/ om bat 3tjn Franfe Majefteyt , bese 
Sradc, nuafê genoegzaam bab gebloUHecrt/ en een aljemcnne ojojc gegeben/ 
om memanbt na be selbe te laten boojgaan 5 d'Heeren Mediateurs Ijiet obet 
üappet tiCCfielt / bjaagbbcit/ of zy (indien zy de wegh naar Maftrichc wilden ne- 
men) gevangen zouden werden? toaat opben OScier , (oir altijot binnen be 
palen ban beleeft!) epbt bleef) be fcijott^rren optreftftenöe / anttnoojöe/ dat hy 
anders geen laft had , alsalleen te beletten, dat hare Excell: binnen Maftricht zou- 
den komen ; brr3oeftcnbe OOJbrré f dat zy den wegh over Stokheym wilden ne- 
men, ^e Heeren Mediateurs jiehbe bat Ijier niet anöerd in te boo knaé / mo= 
fxen baat 5ulh3 laten toelgrbaïlen / en gingen ober Stokheym op Sictarc *, en 30a 
two2topAken, altoaar 50/ iuftiilighepbt/ op ben 16 Mey , binnen quanten/ 
niet üjillcnbe met Ceremoniën ingefjaalt 30'n. 3^en Grave Tott , Sweedts Mini 
(Ier , bp ben Koning van Vrankrijk, tg niet lang baar na/ ooft binnen Aken ge- 
nomen. 

^et Vereenighde Heeren Staten Plenip^tentiariffen of Gevolmachtighden; 
tot be5en Vrede- handel , namen öe scluetorgi) naar Aken , alg be Mediateurs 
Öabbcngebaan entiregen ooh 5oobanige bejegening/ toant5ptoierijcnmebe 
éan ioo Franfe Ruyters , O'ltier 't gebiebt ban Monfr. de Veins , booj ojD.'C ban 
ben Grave ban Montal , brtct / om binnen Maftricht , (fcfyoon het ouDer bc Sta- 
ten l)0C2bc) te homen / onDrt bOJKgeoen / dat zy Heeren 44 Karren , met 2lder- 
hende noodtzakelijke behoeften , by hiar hadden , de welke zy mey n den binnen 
die Stadt te brengen. Monfr. de Veins bersoeïjt ban / bat 311 gelief Dm boo? Ma- 
wyk te tre&nen / betoijl fjn o*$?e bab / ban nietö binnen Maftricht te laren in ho- 
men ; maar be Heeren Gevolmachtighden rjicc ot>er mtënoegrnoe/ quant ben 
Graaf Montal 3elfg met 800 Ruyters oettiJaatrè / bet><ictjt3!jn)e bat ben Gou- 
verneur van Maftricht , (baar 't Guarnizoen 3Ïclj tcecutfe om Öe Heeren Pieni- 
pot«ntiari(Ten te ontfaugen) eenigb ©ol& moct)t uut 3enöen/ en 31)11 boomenten 
baar boo? beletten ; maar be hoogh-gemeldte Heeren UKuge rcnSe boo* ecnige 
piaat5en met Frans Guarnizoen be5et / te paffeeren , be je Montal tja Jr Ed: booj 
Monfr. de Veins , aan3eggen / bat 5? b:n\ be to?g>) ober Stokheym , naar Aken 
uonbe n nemen / 't toelft 30 / tegen tuil en ütofo/ mojkn ^boen ' ftrijgenbe een par= 
tpe Franfe Ruyters , quanfup£ tot conbsp/ boelj in ba tiaabt maar alleenrtjfi bic= 
nenbe/ bat 50 Heeren niet'boo? ö'een of b'anbcr manier/ binnen Maftricht 
3ouben mogen gerahen. ^(500 31)11 50 op ben 1 8 Mey , tujee bagen naar 't aan- 
homen bet Heeren Mediateurs, ooft binnen Aken gearcibeert / tnerbenbeboo? 
iS ftarofTen / en beeJ Heeren en Borgers ban bte Stadt, buoten be Pont Poort , 
tot op Wilbach , ontmoet / en ingeïjaalt 



*Gezantet\ tegen de Vereende Nederlanden. zy- 

<2De Engelfe Afgezanten totöfn Vrede-handel to&ten SirLionel Jenkins, eti 
Jofeph Wiiliamfon, 3p berttOUfeenöen i8 Mey , in een ban be$ Konings Roey- 
barfienbanLondon na Greenwich , om Dan Daar./ metöeg Konings Jachten* 
na Vlaanderen oker te baren/ öocb t'^cöcep genomen 5.ynöe/ toapöeöe toiuc 
contrarp / 500 öat 5p moften te Quinborgh in loepen ; toaar ban öaan 3p Dm 
a<J May toeöer upt liepen/ maar fconmnOeljet Voortandt niet boo?bp ftomen/ 
fieeröen^ii na De Swaluwe, en repgDen te ïanbe na Doevres, om ban Daar op 
Calais in Vrankrijk ober. te fielten / en jirtj afóoo tot Luyk tip Den Graaf vau 
Zunderlandt te begeben : <S>«cl) 5P raakten teNieupcoit fel Vlaanderen aait 
Ianöt / Daar 3p berflonöen / öat he Hollandtfe Oorloghs-vioot in Zee toa£ ge? 
tfeften/ 't tocih 3» Deo? een ExpreGèn aantjaae Koning DeDen berfiaan/ e» 
fjnn aïöaat onueftent optjirlöen/ ter tnöt toe/ Dat sp naüer ojöje ban l)arcn Ko- 
ning Ijafcöen beuomen. 

<2£nöertufTc[)en bleef ïjet noefj on3ruer / toaar De Vrede4iandeling 3euöefee= 
ginnen / bjant Den Keulfen Keurvorft liaö De 3eibe ^aerne in De Stade Keulen 
Detjouben/ Daar toe Den Koning van Vrankrijk meDe genegen toa$/ maar lj£t 
Keyzerlijk Regiment , onDer Den Marquis de Grana, toag fyem Daar Dapper te^ 
gen De bojft / Doel) toat moepten hy ooft Deöe aantoenDra / om 't 5rtbe Daar te 
Doen npt treRften, l)et toag te bergeef£/toant Den Raadt ban Keulen, toat bc rDeu 
SienDe/ en tjaten BifTchop niet meetDer alg Den Franièn Koning toe betttoutoen» 
De/ toeï ber5eftcrt 3önöe/ Dat 3p met maluanDe r eeng ge5int maren/ totlöe Daac 
toe niec berfiaan / geUjnspin 't begin Deg boo?leöen Jaars. 167a |)aöDen ge= 
öaan / met Ijet upttrehnen ban t)et Nederlandts Regiment, onöe r Den Coloncl 
Bamphield, mong Eerfte Deel, Pag: 3$. en^. berbaalt:300 Dat Die Magiftraat 
Öet upttreftnen ban Dit Keyzers-volk,Doct) ebentoel met beleeftljept/affïorgö/en 
Daar nebeng berjefierenDe / öat 3p 3ouDen goeöe 3o?ge fcjagen/ Dat ban 't jelüe 
Regiment, geen oberïaft aan De Franfe partye5outoo^öengeöaan: 4&iet tegen* 
fïaanöe Dit alïeg/ toiert bp Den Koning, en Keurvorft 300 beet te toege gebjadjt/ 
öat Den Marquis de Grana, uoo;3Ml Perzoon, naWeenen bertroR/ en 3tjll 
gantfet) Regiment, met öat ban De Kreyts-Volke»en , Den Eedtuan getrontotg= 
tiept aan De Stadt Keulen tjebben geöaan: ïgict op begaf 3iclj Den BuTchop van 
Straatsburgh, (Dat quaat Dupt3e toerfttupg/ om Den Vrede flccïjtg te berftooren) 
toeDer binnen Keulen. <©en Koning van Engel andt , op 't behoeft ban Vrank- 
rijk, enoe3ettoee Biffchoppen, nam De bc ranöering ban Keulen uooj Aken 
aanfïonötg meöe aan / en Den Vereenigden Staat, liet 3tcf) 3ulfto ooft/ al toeïge= 
ballen. 

3Mle Öe3e bOO?betÖaaïÖe Pretexten , enzukkelingen, bp Vrankrijk en Enge- 
landt aangetoent/ öienben nergt ug anDtro toe/ Dan om De Vrede-Traótaten np 
te Douöeti/ toant 5p ïiaDöen te groot en ïjoop op öe aantfaahDe fórng^-ttebten/ 
300 te itëate r afê te 3lanöe / mepnenöe gel)etï Hollandt en Zeelaudt gekjftelgft 
optefloftften/ toaar toe Vrankrijk ten Vrede met Brandenburgh alreeöe IjaD 
gefloten/ en boboer tracljte men berfrljcpöe Vorften in 't Keyzcrrijk in 23alan^ 
te öouöen/ 3ceftenöe eenige met bcop ban gtotter te toeröen / te boeDen/ som- 
mige öooj ö?epgenjenten te Doen bjeejen/ en anöere met gefcijenhen om te ftoo- 

«ö z pen / 



1% II 7)eel. Den Franfen Oorlogh Vranhijks- 

pen/ of tetijföen te ftdïen ; bocnoe onöerttifTenni aan 't Keyzerlijke Hof aüc 
mogeIg&e bint aantoenben / om ben 3elben \\\ fïaat te [jouöen / ban yclj niet te 
reppen: 5ïa Dat meetfë/ Vrankrijk boobt Spanjen aaneen gebcelte van zijne 
Gonqueften mede te deelen, indien zy hem tegen de Hollanders wilden by ftaan, 
maat loepniae lupfferben na Ht$tn 3ang. 32e Franfen nn 3irnbe/ bat berfcirn- 
teVorften ïjaarbegonben toe te ruften / om Hollandt bu te fpnngen / fcjenben 
't £>ehjp ober een anberen boeg!)/ en beben ban ter 3ö&cn/ Dien Staat aanbiebrn/ 
een of- en defenfive Ligue met haar in te gaan , indien men de Stade Maftricht 
met eenigh geldt af ftondt, en dat Vrankrijk zou behouden Crevecceur en Schen- 
ken-fchans , &c. Dat den Prins van Condé , nu tot Uytrecht , hier toe volle 
macht had, en dat de Heeren Staten flechts een generaals Perzoon, voorzien met 
genoeghzame volmacht , behoefden by hem te zenden , men zoude aldaar in 24 
uuren tijdts wel goede conditien konnen bedingen. I^iebaar Ijet lOft-aaj! baiT 
öe Franfe, om ben Staat ban [jare Bondtgenoten af te ttchltf 11 / blpMbe bp 3e* 

Bete ontmo?pene boojfïagen/ boo? be Franfe ten tiim epnbe op geftelt / ban ben 
toolgenbenüjnljoubt : 

1. Dat men Spanjen, en des zelfs Vrienden abandonneere. 

2. Dat Vrankrijk , Engelandt , en den Vereenden Staar, een Alliantie motten 

maken. 

3. Een offênfïve Alliantie, te maken met den Keyzer, Vrankrij k, Engelandt , 

Pooien , Sweden , Italien , en de Staten , tegen den Turk. 

4. Alle het Oorloghs -volk van den Staten aan den Koning van Vrankrijk te 

laten pafieeren, ingeval Spanjen weygert, zich ce accommodeeren , aan- 
gaande de Nederlanden voor een-equivalent, of geldt. 

5. Dat alleSpanjaarts uyt de Nederlandfe plaatzen zouden moeten vertrekken. 

6. Dat Vrankrijk alle zijn Volk uyt al de geconquefteerde Steden zou doen 

vertrekken, voor den 14 Juny naaftkomende. 

•7. Dat, ingeval Vrankrijk de Spaanfe Nederlanden, door zijn Wapenen zou 
komen te verkrijgen , metconfent van Engelandt en Sweden, zoo zou 
men aan den Vereenden Staat over geven , de Steden , Antwerpen , 
Mechelen, BrufTel, Gent, Brugge, Ooftende, Nieu poort, en Duynker- 
ken, alwaar men n of 15 duyfentSwitzers, torgarnifoen zou binnen leg- 
gen, die den Eedt aan Vrankrijk zouden doen, van niertoe te ftaan dat 'er 
vreemt Krijghs-volk noch van den Vereenden Staat , Engelandt , noch 
Sweden, door paffeere, om tegens Vrankrijk, of den Vereenden Staat s 
gehruykt te worden. 

t: Dat men aan Vrankrijk over late, deStadtMaftricht, met het Landt van 
Overmaas , en een goede fom me geldts, in plaats van de Meyery van den 
Bos. 

p. Dat men aan Engelandt 3 Milioenen geldts zou betalen, meteen Jaarlijkfe 
erkentenis van hondert duyzent guldens, voor den Haring-vangft. 

30. Datmen'tSchip de Royale Charles, inden Oorlogh van 't Jaar 1666. van- 

cPEngelfe genomen, zou wederom geven. 

31. Dat de Franfe, Engelie, en Sweden , vryelijk zouden mogen handelen in 

Ooft- 



"voor/lel. tegen de Vereende Nederlanden. 25) 

Ooft-Indien, en op de kuft van Guinea, midts eenigh recht aan die Com-< 
pagnien betalende ; in gevolge van dien , zouden d'Inwoonders van de 
Vereende Nederlanden , door geheel Europa vryeJijk handelen, mits be= 
talende de zelve rechten , die d'Onderdanen van 't Landt, waar zy haren 
handel drijven, betalen. 
ia. Dat d'Engelfen d'Inwoonders van de Vereende Nederlanden zouden 
vergoeden , al het gene van haar genomen mocht zijn, in de Brittannifche 
Zee, zullende r t zelve mogen aftrekken , op de Jaarlij kfe Erkentenis van 
de voorfz 100000 guldens, van wegen de Haring-vangft. 
13. Dat den Heer Prince van Orangien van deze Erkentenis zou betaalt wor- 
den, 't geen hem van den Koning van Engelant toekomt. 
^iec upt ftan men licïtfe lijft merftcn / bat Vrankrijk , (bp alDicn be Vereende 
Staten bejje eonbitien baööen aangegaan/ ) ïjct/ ten eerften/ op öe Spaanfe Ne- 
derlanden gemunt Ijabt/ en Die bebbenöe berobert/ of Spanjen al£ ban sieij 3011 
bebben nonnen bcfenöerert / moft ben ttlöt upt töijsen. &taat ooft aan te mer= 
ftcn/ l)Oe öat Vrankrijk , Engelandt, en Sweden, ben typen banöeï op be Neder- 
landtfe Ooft-Indien , m Guinea üJilöenbeöingen/ Docb baar boo? 30U besen in* 
gtbeelben Wereldts-Heertoeberomaanbe Vereende Nederlanders toe (laan/ 
ben bjpen banöel boo? getjeel Europa , maat niet in be Franfe of Engelfe Ooft- 
Indien, geïijft of biengrooten Koning, gebeel Europa alrcföe onöcc33nl)etc=> 
fcljapppe batlöe geb?ac|)t. ^Boclj be Heeren Staten öer Vereende Nederlanden 
lieten baar ban De3e Franfe Sirena, of Tover- zang niet beftooren. 

©e Franfe PI enipotentiariffen tot be Vrede-handel biet booren genoemt/ 
tjuamen baff öe Rivier be Maze af5anften / 3p öojfïen toel met een beïeeföe 
b?pmoeöigl)ey?Ji3et3oeften / om öooj öe Stadt Maftricht te mogen rep3en / naat 
Keulen,!)et toeiK - öe Franfe Krijgs-volkeren ftoïtg te booten öiggesept i§/(o\\QCi 
ftotjffclt öoo? o?ö?e ban baten Koning) niet alleen aan öe Heeren Sweedtfe Me- 
diateurs, maar ooft aan be Afgezanten ban bare Hoogh-Mog: onöer tuien^ges 
biebt/ bie Stadt öoenmaaïg (lont/ en tnet fcsien£ Garnizoen iic 3eïbe brjtt toa£/ 
baboe Do?ben tucpgeren / engenoegbsaam/ met getoelt beletten ; ober 3uïft£ 
toap'et bubbcle reben om itit ber3ócft af te flaan/ gel ij ft ooft geöaan toieröi Zy 
rep^öen ban ober Luyk en Bruèl naat Keulen, en öoo? Akentteftftenöe/ ber= 
3ocbtenöatbe Heeren Sweedfe Mediateurs baat tocï) fpoeöigb gelieföen te bol* 
gen/ 't toeïft 5p OOft met ben Sweedfen GraveTott, afë Ambaffadeur ban Parijs, 
eenige Dagen te toren bp baar Excell: genomen / bebben geöaan. <De Franfe 
Afgezanten,nabat 3p roe Bon, met ben KeuHen Keur-Voift baööen gefp2often/ 
Quamtn Oen 6 Juny binnen öe Stadt Keulen, en beöen Daar bare pubftjfte ^[ntre^ 
be ; bocb baar ontflont eenige ttoift tuffr ben bare <©aröen<* en be IBacbt/ maar 
kfiierb boo?t gefiilt / 3ptoirrben ban be Heeren Sweedtfe Mediateurs , 2 bagen 
baar na grboïgrjt. <Ü£e Engelfe Afgezanten quamen ben 4 Juny t'Antwerpen i 
en toicröen aiöaar ban be boojnaamfïe Engelfe bettoeflf ftomt / en ban hk Ma- 
giftraat begroet / en met De Heere-wijn bereert ; 3» febeenen onöertorgrn af 
toiHeng toat geleutert te bebben / om eerfï te toeren 7 boeöanigb te aanftaanbe 
BatailjetetZee3ouöeftj>nienumtebaUen. ©en 12 Juny , De£ namftöagb# 

€ 3 mv' 



30 //• T>eel. Den Franfen Oorlogh Byeenkomft- 

ten 3 uuren / nuamen zy te Keulen, borf) oubeftent binnen/ (bab ben Zee-flagh 
op beu 7 Juny , tot baren tiodjbeel beter fuccegge&ab/ }p 5°uben mifFcljien toel 
openbaar/ en met Criumf 5nn in getrohnen ) 3£en Engelfen Grave van Zun- 
derlandt bie boo? onpofTclijftöepbt noeft te Parijs ïjab moeten tiectoetien / ig baac 
na getiolgbt. Hare Hoogh-Mog: Gevolmachtighden, 5fjn ooft/bien 5eltien bagl} 
'g aöontö ten 6 uuren/ aibaar binnen gehomen ; <Bp ben 16 dito «uiamen, baac 
mebC/ Don Emanuel de Lira, en ben Heer van Oudenhoven , tian fcrjcgeu Span- 
jen ; tiic gctiolgtjt tüiecbcn ban be Keyzerlijke Minifters , ben Grave van Ko- 
ningzek, en ben Baron d'Ifoh , om beë Keyzers 3jutre|t ooH aDaar \naar te ne- 
men, benige bagen tierliepsnbee/ met malhanoer tebertoeïlefcomen en ©iflteg/ 
en contra Biflte0 te getien: toant op ben 8 Juny, als be Heeren Sweedtfe Midde- 
laars, binnen Keulen quameu/ toierben 30 ban be Franfe Ambafladeurs, op bien 
Selticn baglj boo? een Vifite, al ticctiJeüeftomt. ©e Franfe ai Sweedtfegaben/ 
ftojt na bat be Engelfe Gezanten geltomen maren/baat be Vifite,en uutfongeu 
baar op tijeber bc contra Vifite. ©eFranfentiiflteerbcnopben i6Juny, bcGe- 
volmachtighde ban bare Hoogh-Mog: en rjiicrbcn gctiatgbt ban be Hebren 
Sweedtfe enErjgeife, ja ooh bau ben Biflchop van Straatsburgh, tuellie Gezanten 
ölle be contra Viütes tian be Nederlandrfe Pieiapotentiarifen , toeberom omfui- 
gen. Don Emanuel de Lira , gafsijuceetie Vifite aan be Heeren Minifters tian 
Bare Hoogh-Mog: met toirn hy een lange conferentie tjielt/cn baar na 5911 aan= 
nomft/ aan be ajoaar snuoe Ambafladeurs bekent mahenbe / toiecben ban haar 
toeter begroet. Ifier te Keulen quam oort op ben 17 Juny, be Zoon tian ben 
Heer Baron de Schwei in, até afgezonden tian ben Keurvorft van Brandenburg : 
men tiertijaebte baar ooh Prins Willem van Furftenbergh , confrater beg Bif- 
fchops van Straatsburgh, tian toegen be Keurvorft van Keulen , tpelftc ttüce ge= 
bjeebeca aféTwiftmakersaneer Rebben gearbepr/om ben Vredelc tieraeljteren/ 
alg i>i£ te bcuojbecen : nocij toiecb baar oofe te gemoet gezien / ben Heer Smi- 
fing , tiOOJ ben Biflchop van Munfter. iCcctonl gatien be Heeren Sweedtfe Me- 
diateurs,bagelnfe^ be Vifite aanbe PIenipotenciarifen,en toierb bec Convent bec 
Carmeliten , ftaanbe redjt tegen Otiec [)el Eogement/ tian be Heeren Sweedtfe 
Ambafladeurs, tot be Vrede-handel-plaats ticrojCmmt. ©e Heeren Sweedtfe 
Middelaars 50Uben een tian l)aar Edel-lieden aan ben Koning van Vrankrijk, 
om be aanhomft tian alle bcje Gezanten, aan zijne Majefteyt beftent te manen. 
<Bcn 18 Juny tojecb be eerfte Conferentie gcj)ouücn/ buurenbe ban '$ mojgcnó 
ten 10 uuren / tot be£ naarmiboagl)^ ten 2 uuren / en tcé anbrren Daagt iS be 
t^meeht/ tian + urcntot , ?atiomgteh7Ucen. i^iec op té tim Sweedfen Grave 
Tott 5elf ben 30 Juny ticrtrol'lien naar ben Koning van Vrankrijk, m'c Eegec 
tioo? Maftricht, om bp zijn MajefteyctOt betio^beving uan üe Vrede, upt te tiJCC= 
hen/ een ftilftant van Wapenen, maar te uecgeefê> tuant ben 7 july, quam ben 
toelgcmeltcn Grave tijcbecoin tot Keulen ? bebcenbe met bien koning otiec een 
Wapen-fchorfing gefpjohen/ boel) tüt Majefteyt tietKlaarbe / zonder Engelandt 
daar in niet konde werden gedaan. <Cn 'tlSJcncC/ batbiCU Engelfen Koning, 
f boetuel uu alcecbe tot ttuecmaal toe / be hebeclage bebbenbe gehab / en tDaar 
tian be laatflc maal geïjeel upt Qc Zee ge|ïa0en snnbe / ) nocg ticcljoopte / booj 

be 



-te Keulen. tegen de Vereende Nederlanden. a i 

öc beröe maal / tegeng ben Vereenden Staat, Victorie te bebeebten/ en afêban / 
toot 't ILanöen ban een Deel Krijgsvolk, een ban? cp Hollandt of Zeelandt te 
magen / en bat geluhhcnbe/ bp jijne pjetenfien/ op De3e genoembe 3Lanben te 
bafter te binben ftaan / en bie te liever te nonnen boo^ingen / a(3oo hy toel 
jagtj/ bat Vrankrijk, niet ernfï£ genoegb baar toe aan toenöe / betotji hy be 
Grenzen ban Vlaanderen en Zeelam nti beelaten yebbenbe/ Maftrichc mag gaan 
belegeren. &en Jongen Koning van Sweden t)\e in 't begin bcfeg Jaars , 1673. 
t)ic Regering ijab in tjanben gehregen / fc&eef ooft $m ccnfïige en b?mgenbe 
bncben aan benbe be Koningen ban Vrankrijk en Èngelandt, om bie tot ben 
Stüfhndc van Wapenen te betuegen / maar 't «on «iet tjelpe n. 

iDn jirilen oe3e Vrede- makers een toni tijbtg tot Keuien laten Ijanöeïen / en 
SMiöcrtufTrÖf n eens obeeftappen naar Èngelandt , om te bernemen/ tnaetuf= 
fdjrn Oien Koning, en 3Ün Parkment omgaat/ maar um 3al blnfieu / l)oe; 
banigl) ben 3elueu tot ben Vrede genegen ma£. 

ENGELSE ZAKEN. 

%H$ nu in Èngelandt bed Bootsvolk bertooprn toag / bu luui bienft Ijaöoen 
berlatrii/ enjicljtelLanöemaarrgnisocbtcn tebetbergen/ jooöeeftben Ko- 
mng, om Ijaar tegm£ ben naafien Eee-tocljt / te beter/ bp een tehrijgen/ 
op Den % Januarii, 1673. be bolgenbe Proclamatie OoenafuOilOigai : 

NAdien verfcheyde Zee-luydcn , Bootsgezellen, en andere, in dienft van 
Zijn Majelleyt , ter Zee en op verfcheyden Schepen, geregiftreert onder 
Zijn Majefteyts Soldie, den zelven dienft verlaten hebben,en zkh zelf jn duyftre 
plaatfen verborgen , waar van zommige onlangs gevat , na haar verdienflen met 
de 'doodt geftraftzijn. Zijn Majelleyt begeerende gunftighlijk zijn Genade uyt te 
breyden over de reft der fchuldige , pardonneert vryelijk, verloft en vergeeft door 
deze zijne Koninglijke Proclamatie, alle zoodanige Zee-luyden , Bootsgezellen , 
en andere, alle hunne offenfien en misdaden , dezen aangaande , en alle Dood t- 
of Lijf-ftraffen ; en ontflaat hen mits dezen , en yder een van hen , en alle vor- 
der vervölgh of onderzoek daar ontrent. En Zijn Majefteyt beveelt uy.tdr ukke- 
1 ijk alle en een y egelijk zijne Magiftraten, Officieren en Dienaars, Politijquen 
Militair, dat zy niet onderftaan zullen eenige Zee-luyden , Bootsgezellen, of 
andere o'ver eenige zake by deze gepardonneert , in que.fiie te trekken. .En ver- 
wacht Zijn Majefteyt dat alle Zee-luyden , fioottgezellen , en andere , die nu ge- 
Zien hebben de Exempelen , beydevan zijn Recht vaerdigheyt en Genade, zich 
voor 't toekomende zoodanigh in zijn dienft zullen dragen , dat niet weder tot 
zoodanige misdaden zullen vervallen : Welke, indien yernawt zou derven on- 
derftaan, zal men tegens alzulke namaals met slleRigeur en Stra^Bgheyt pro- 
cederen. 

Mtt lang baar na if uptgenomenfeu Proclamatie, tot <£ neouraöemenf ban 
fjet Boots-volk , bat jic!) b^ptoilligl) in bien# salbege&eu / op jbcbepeji frmitt 
eerfte / ttocebe en berbe/ fiang merbenbe Ijun belooft een JIDfumt of y$ beften 
Soldye op be Danbt / en bat 3? namaafê niet sullen op anbew ,t>r{)epen g^ööt 

barben/ 



3^ ILT>eel. Den Franfen Oologh 'tTarlament» 

toerDen / afê op Die l Daar 5P bfenfl genome n rjebben ; en ban De gene / mrlfte 
m Deo 1 Konings öienft hamen DooDt gefdjoten te tooien/ sullen De Weduwen 
met een jaar lijn? onDerbouDt ber5o?gtjt toerDen. 

^ier op begon men alDaar öe berrpDt3clen tot De toernfling Ser Oorlogs- 
vloot te berbacrDigen / ombptijDtgin Zee te nonnen geraftcu ; öen Ridder 
Spragh toietD na Parijs gc3onDen/ om te onoersoeften/ of Den Franfen Ko- 
ning penningen 5011 toilleu fcljieten / toaat rncDe m :n öe Engelfe Oorlogh-fche- 
pen nonöe uptruften. i|p Deöe aan Die Franfe Majefteyt een bpsonöcre ope* 
ningc ban Den ftaac Dei* Engelfe Koninglij ke Vloot, 500 Dat drie Milioeaen 
Frans geldt, tipt Vrankrijk , naar Engeiandt , Obetölogcn 

<0pöen HFcbruarii, ió'j?. toagDen tnDt berfclieencn / Dat öet Engels Par- 
lament , bolgcns be£ Konings prorogarjen (\}At 51JU uytftellingen ,) ör£ üoojs 
ieDen Jaars, 1Ó72. eerfl ban April, tot in O&ober, en Doen tor Derom tot in 
Dese jfeaanöt Febmarii, 3ouDe homen fitten / alg in ong Eerfte Deel ban 
'c Jaar, lójz. op Pag. 418. geïc5cn han toO|Den. 3Df£ Parlaments Leden nn bafï 
öageinns te Londen bp een homrnoe/ toonöen grootcltjïrè öun misnoegen/ 
Dat den Koning zco veei Krijgs-volk rontom die Stadt had doen leggen, murmu- 
reerende , dat het zelve ftreedt tegen de vryheyt van 't Parlament, en hare Per- 
foonen ; dat men ook noch wel indachtigh was, wat den Protector Kromwei , 
eertijdts, met zoodanigen manier van doen had uitgewerkt ; dat hare Raadt Ha- 
gen, en noch veel minder hare Perfoonen konden zeker zijn ; en dat over zulks 
dit geen vry Parlament, gelijk het behoorde , en in voortijden geweeft was, kon- 
de zijn : Dat men flechts grootezommen geldts zocht in te vorderen , tot be- 
zwaarnis van de Gemeente , om daar mede, (ten gevalle van de Franfe) de Duyt- 
fen , hare Bondtgenooten , te beoorlogen , &c. 

3£en Dagl) ban 't giften Dcg Parlaments berfehc ene n 3tjnbe / DeDe Den Ko- 
ning Doo^ Den Heer Cancelier , aan De Heeren van'tLagerhuysberftaan/ Dat/ 
al5ao Zijn Majefteyt Sir Eduard Turner , fjaren Ü00?gaanDen Spreker, ï)aD 
gemaant / Hooft- Baron ban De Thefaurye , 3p geliefden een anöer Dcrfbon in 
3tjn pïaat£ te bern^cn ; 't toeïh gcDaan snnDc/ toüöe Zijn Majefteyt Deg an* 
Deren Daaghg bp baar berfctjnnrn / 31500 Hy gaar beel öaD re 3eggen : Cfirc op 
üJi'crD berftooren Sir Job Charleton , Die men Dit ban te booren al |)JD tue ge- 
lept. 3£en Koning, Daagï)3 Daar aan f quam U\ 't Hoogerhuys , (altoaar Ijet 
Lagerhuys, baar Docnmaalg meDe liet binfcen) 3etr pjatutigh. gc&Ieet / met 
öe Kroon op 'trjooft en oen Koningiijken Mantel omljangen/ entreDenDe 
op 3ijn Troon , 3at neDer / en nenDe booi Toebt De betniesing ban Den nieuuj 
aangenomen Spreker , De toclur terftont / upt Den naam Der Parlaments Kee- 
ren , ban Zijn Majefteyt bekocht / bet boïgénbe : 

1. Dat alle hare Perfoonen , Dienaars en Goederen bevrijdt zouden zijn , van. 
eenigh Arreft , of Moleftatie. 

1. Vryheyt in \ fpreken , en debatteeren. 

3. Vry acces tot des Konings Perfoon. 

4. Dat alle hare Prcceduren wel geduydt mochten worden. 

mt bp Den Koning toegedaan 3ijnDe/ DeDe Zijn Majefteyt 3elf/ De rjier 
neben^gaanDc Oratie. ORA^ 



^vergadert. tegen de Vereende Nederlanden. 3 3 

ORATIE, 

Gedaan door den Koningh van Engelandt. 

MY LORDS en EDELEN; 

IK ben blijde u dezen dagh hier te zien , ik zoude u eerder te zamen beroepen 
hebben, maar ik was gezint u, en 't Landt te ontl aften , tot dat 'er een abfo- 
lute nootwendigheyt was : zedert ghy laatft hier geweeft zijt , ben ik gedrongen 
geweeft tot een importante, noodtwendige , en koftelijken Oorlogh , en ik twijf- 
feleniet, of ghy zult my geven een behoorlijke, en efTedtuele affiftentie , om 
die te vervolgen : ik referere u tot mijne Declaratie, wegens de oorzaken , en 
v/are noodtwendigheyt van dezen Oorlogh ; en ik zal nu alleen zeggen , dat ik 
zoude mogen verzet hebben de onwaerdigheden aen mijn eygen Perfoon, liever 
dan die tot deze extremiteyt te hebben gebracht.indien niet de Intreft zoo wel als 
de Eere van de gancfche Natie in gevaar waar geftelt, en indien ik deze oceafie 
hadde verworpen , miflehien of noyt die weder zoude hebben ontmoet met ge- 
lijke voordeel : ghy zult vinden , dat het laatfte Suppliment , dat ghy my gaaft , 
niet was , volgens de verwachtinge , tot die eynden , daer toe ghy my die gaaft, 
de betalinge van mijne Schulden, daarom moet die inde naafte plaatze weder 
recommanderen aan uwe fpeciale zorge. Eenige dagen voor ik den Oorlogh ver- 
klaarde, gaf ik uyt mijne Declaratie van Indulgentie voorde difcreperende (in 
Religie'! , en hebbe zedert daar van goet efFecl gevonden, met het verzekeren 
van de Vrede van binnen wanneer Oorlogh buyten had ; daar is eene gedeelte in 
't zelve dat misduyding in fubjeet geweeft , *t welk raakt de Papiften , als of aan 
haar meerder vryheyt was toegeftaan als aan andere Recuzanten , daar het klaar 
zy dat 'er minder is; voor d'andere zijn publijke Plaatzen toegeftaan; en ik 
hebbe noyt van intentie geweeft, dat zy eenige zouden hebben , maar alleen , 
dat zy de vryheyt vsti haar Religie in hareHuyzen zouden hebben, zonder 
eenige toeloop van andere, en ik kan haar niet minder toeftaan als dit, daar ik 
zoo veel meerder gratie aan andere hadde bewezen , hebbende de meefte van 
haar geweeft getrouw en in mijnen dienft en in die van mijn Vader , en in de 
gantfche loop van deze Indulgentie ben ik niet van intentie , dat ik eeniger ma- 
nieren zal prejudiceren de Kerke ; maar ik wil haar rechten maintineren , en dat 
in haar volle kracht : hebbende dit gezeyt , lbo zal ik zeer qualijk nemen eenige 
codtradicli te ontfangen in 't gere ik hebbe gedaan , en ik zou gantfchelijk fchey- 
den met u: ik ben gerefolveert te blijven by mijne Declaratie : Daar is noch 
meer maliteufelijck uytgeftroyt , en is zoo flecht en frivool , dat ik niet waerdigh 
dacht daar van gewagh te maken , ten waar het miftchien mochte gelooft werden 
van eenigh wel gezint Volk , en dat is , dat de Krijghs-machten , die ik in dezen 
Oorlogh hebbe gelicht , zouden gefchikt zijn , omme de Wet en Eygendom te- 
genste gaan : ik wenfche, dat ik de laatfte Zomer meer Krijghs- macht gehad 
hadde ; maar 't gebrek van dien dringt my ? dat ik meerder tegecs de Lente moet 

$ lichten ; 



34 II. Deel. Den Engelfen Oorlogh Canceliers- 

lichren; en ik twijffele niet, of ghy zult confideren debezwaarnisvandienin 
uwe Supplimenten : ik zal concluderen met deze verzekering aan u, dat ik wil 
volherdenin de oprechte Gereformeerde Proteftintze Religie, en Kerk , als dit 
nu is opgeftelt in dit Koninkrij k, en dat niemants eygendom, of vryheydt oyt zal 
werden geinvadeert. 

Eooljaaft/ alg ben Koning ïjaö ge-cpnöigïjt / Ocgoit Den Heer Cancelier 
zijn Majefteyts Oratie, tyccöec teuerhUtcn tnetöc üolrjenDe redenen. 

Mijne Heeren y en Ridders, Stedelingen en Burgers. 

D En Koning heeft zoo volkomen , zoo treflijk wel , en zoo gelijk van Zich 
zelfs gefproken, dat gy niet veel van my te verwachten hebt. Daar is niet een 
woordtin zijn reden, dat niet zijn volle gewicht heeft, en ik durf met verzeke- 
ring zeggen , dat het by u ook zijn werking hebben moet. Sijn Koninglijke Ma- 
jefteyt had u vroeger tezamen beroepen , en zijn affairen vereyfehten dit , ware 
hy niet gerefolveert geweefr. , om u alle gemak en tijdt te gunnen tot u byzondere 
handelingen, enden Volke zoo veel ontlading van betalingen en taxen , als der 
zelver affairen, en des Volks prefervatie wilden, toe te laten. En dan zijn'er noch, 
('t welk ik hier niet voorby gaan kan) door liftige invoeringen eeniger qualijk 
gezinde Perfoonen uytgeftroyt , vreemde en vertwijffelde geruchten, 't welk uwe 
huydige t'zamenkomft beproeft, zoo wel boosachtighals valfch te zijn. Sijn Ma- 
jefteyt heeft meer gezeght , dat hy nu geëngageert is in een wichtigen , zeer ko- 
ftelijken , abfolut noodtwendigen, en onvermij del ij ken Oorlogh. H y heeft u ge- 
wezen tot zijn Declaratie, alwaar ghy die perfonele befchimpingen met Schil- 
deryen, Medalien, en andere opentlijke affronten zult vinden , die zijn Maje- 
fteyt van de Staten ontfangen heeft , gelijk ook hare brekinge der Tradiaten , zoo 
wel in Surinam als den Ooil-Indifchen handel : en ten laatftcn komen zy op 
den hooghften graad van infolentie, datzydeEere en 't Recht van de Vlagge 
weygeren , 't welk een ongetwijffelt Juweel dezer Kroon is , daar van zy nimmer 
moet fcheyden , en ook byzonderlijk is erkent geweeft in 't laatfte Tra&aat van 
Breda , en ter gener tijdt ftrijdigh. En dewijl de Koning eerft lang verwachte , en 
daar na folemnelijk fatisfadtie begeerde , zoo bedifputeerden zyzijn Recht daar 
van in alle Chriften Hoven , en deden groote aanbiedingen aan den Franfen Ko- 
ning, zoo hy met haar tegens ons wilde ftaan , maar zijn Alder-Chriftelijkite 
Majefteyt was noch wel gedachtigh wat zy te Munfler gedaan hadden , contrarie 
zoo veel Tractaten , en folemnele Verbinteniffèn , en wat vooreen gevaarlijke 
Nabuur zy voor alle gekroonde Hoofden zijn- 

Den Koning en zijn Minifters hebben hier een zware tijdt, en leggen alle da- 
gen onder nieuwe quaat-fprekingen. Zomtijdts wierdt haar voorgehouden, als 
of zy alles aan Vrankrijkom geldt verkochten, om dezen Oorlogh te voeren: 
Portfmout , Pleymouth en Huil waren tot onderpant in der Franfen handen gele- 
vert. De naarten dagh quam een nieuws dat Vrankrijk en Hollandt vereenight 
waren : Daar op die quaadtfprekinge van verradery in zottigheyt verkeerde. Nu 
waren deMinifters zotten,die eenige dagen te vooren Schelmen hadden geweeft. 

En 



'Oratie. tegen de Vereende Nederlanden. 35- 

En in waarheydt kon men de Coffy-huyzen niet blameren van wegea haar laatfte 
concepten , want indien de vereeniging effect had genomen, was Engelant onder 
een veelllimmer valgeweeft, als 't nu is, en den Oorlogh waar op ons los ge- 
draayt: Maar beyde Koningen haar Intreften wel verftaande, refolveerden zich te 
vereenigen tegens die , welke algemeene Vyanden van alle Monarchyen waren: 
En ik mach met waarheyt zeggen , inzonderheyt van ons , als haar eenige tegen- 
ftrever inden handel en macht ter Zee, en wie alleenlijk haarindeweeghitaat 
tot een algemeen Rijk , zoo groot als Romen. Dit verftonden de Staten zoo wel, 
en hebben het zoo diep by zich laten inwortelen , dat onder al haar tegenwoor- 
dige ellende en gevaar , zy met zoo wijden eerzucht bezeten zijn, dat zy een Tra- 
ktaat verwerpen , en een Stilftant weygeren. Al dit zaaght ghy voor den laatften 
Oorlogh , maar onze Alliantien konden doen zoo wel niet gemaakt werden. 
Derhalven oordeelt ghy recht , het kofte wat het kofte , DELEND A EST 
C ARTH AG O : Dat Gouvernement moet onder de voet gebracht teerden. En daar- 
om mach de Koning wel tot u zeggen , Het is uwe Oorlogh. Hy fielt zijn zaken 
aan na u , en na de gerechtigheydt , en hy verwacht een genoeghzame hulpe tot 
Zoo een noodtwendigen en koftelijken handel , welke hy tot noch toe op zijn ey- 
gen koften heeft gevoert, en hy begeerde ook niet of u te molefteren , of 't landt 
te bezwaren, eer dat de zaken tot een onvermijdelijken noodt geraakten : En 
zijn Majefteyt gebiedt my u te zeggen, dat by aldien het niet een gewiiTe en fpoe- 
digh opgebrachte zomme is , zoo kan dezelve by deze gelegentheyt niet dienen. 

Mijn Heer en en Edeten.De reputatie is de grootfte ftut des Krijghs of des Vredes. 
Dezen Oorlogh waar noyt begonnen , noch de Staten hadden den Koning oyt 
veracht , of hem geweygert fatisfactie te geven , ook den Krijgh tot op dezen 
dagh nietgeduurt of gefubfifteert , waren de Staten in haar voornemen niet be- 
drogen geweeft , en her daar voor gehouden , dat zijn Majefteyt zoo grooten ge- 
brek aan gek hadde , dat hy alle affronten met gedult moft verdragen , dat hy den 
Oorlogh niet weer kon aanvangen , of voort zetten , ja tot op den huydigen dagh 
houden de Staten zich onder haar Volk met deze valsheydt op , datzy verzekert 
zijn van Engelandts en des Parlaments genegentheydt , en dat ghy den Koningh 
in dezen Oorlogh niet wilt helpen , ook , dat ingevalle zy het tot op uwet'zamen- 
komft konnen uyt harden , zy een nieuw leven zullen vind-en , en nieuwe aan- 
flagen mogen maken. Onlangs zijn twee van hare principale Agenten, met haar 
Credentialen en Initruótien tot dezen eynde , gevangen genomen , welke nu in 
den Tour zitten , en zal tegens haar geprocedeert werden volgens de Wet der 
Natie: Maar den Koning is genoeghzaam verzekert van zijn Volk : Hykentu 
beter , en kan nimmer aan zijn Parlament twijffelen. Dit zou niet eens gedacht 
zijn , indien ik u niet hadde willen bekent maken , hoe veel daar aan gelegen is , 
dat de hulp-gelden niet alleen met volkomen genoegen , maar ook met goether- 
tigheyt en ter bequamer tijdt gegeven werden. Ik mach wel zeggen , de Koning 
heeft de Staten in die ftant gebracht , dat uwe hertelij ke vereeniging, om den Ko- 
ning te helpen, veroorzaken zal, datzy nimmer formidabel zijn , en Engelant in 
gevaar brengen. En zoo ghynaderhandt toe-laat, dat zy weder op komen , zoo 
laat u dit tot waarfchouwing wezen. De Staten van Hollandt zijn Engelants eeu- 

F z wige 



3 6 II T>eel. DenEngelfenOorlogh Cance/iers~ 

wige Vyanden , 2,00 wel van wegen Intreft als toeneygingh. Wat ghy by de laat. 
fte Seffie gegeven hebt, verrichte niet na u eyge 1 verwachtinge. 

Daar-en-ooven een andere confiderableonderftant, die ghy voor zijn Maje- 
fteyt toe-i>elchikt had , is ongelukkig i in zijn geboorte verloren. 200 dai genoot- 
Zaakt wierde, zijn zaken zeer tegens zijn wil voort te zetten, om de betalingen 
uytde Rentkamer in te houden. Hy ziet die dringingen aan hem zelfden ciiein- 
convenienten, welke aan zijn Volk toe waïïen , door groote Intreft en , en het 
onderfcheyt tuffchen baren geit en ordres in zijn gantfche handel. Dit dwong 
den Koning alzoo te procederen , dat hyzijneygen inkomften aanwenden molt, 
welke zoo groote werking in dezen Krijgh gedaan heeft : Maar alhoewel hy den 
handelen 't gewin der Banquiersdaar mede gedopt hadde , zoo wilde hy dezelve 
doch in 'c minfte niet ruineeren , en zoo veel Familien onderdrukken , welke de- 
ze fchulden aangaan , daar boven zou dit een ongelijke laft zijn voor veel zijner 
goede Onderdanen Maar de Banquiers noch deze hebben ooi-zaak haar te be- 
lwaren : Als ghy nu voor haar zorght , en haar betaalt , wat'er toekomt , zijnde de 
ftopping doen gefchat met 6 per cento van die tijdt aan. Daar is zeer veel aan des 
Konings Eer en Intreft gelegen , dat hy zie , dat ditgedaan werdt : Maar hy be- 
geert dit niet ter ongelegener rijdt van u , dan dat dit alleenlijk de tweede plaatze 
hebbe, endatghyvoor eerft beftemt wat voor intentie ghy in de hulp-gelden 
hebt. 

Sijn Majefteyt heeft zoo volkomen gevindiceert zijn Declaratie van de Papi- 
llen , dat geen redelijk Man daar tegens eenige vernuftige zwarigbeydt kan aan- 
wenden. Hy heeft het zelve ten genoegen gerecht veerdight in die tijdt, daarin 
Zy gepubliceert is , en met dcefFeótïn , die hy daar van g.noor , welke meerder 
hafden mogen zijn, van wegen der zelver accordatie met zijn eygen natuurlijke 
difpofkie, welke geen goet Engelsman kan wenfehen anders te zijn, als zy is. 
Hy Heft geen bloet of harde proceduren , byzonder waar zoete en vreedzame 
middelen by een wijs Prins konnen gebruykt werden , dar verkieft hy zekerlijk. 
De Engelfe Kerk en alle goede Proteftanten hebben oorzaak zich te verblijden 
over zoo een Hooft en Befchermer, zijn Majefteyt verklaart zijn zorgh en con- 
cernatie voor de Kerk , en wil haar mainrineren in allehaar Rechtenen Privile- 
giën , als yemandt zijner Voorvaderen , indien niet beter. Hy is daar in geboren 
en opgevoedt. Dit was 't , daar voor zijn Vader ftorf. Wy weten alle , wat voor 
groote verzoeken en aanbiedingen hy uyt het Landt uyrgeftaan , en hem zijn 
overkomen , doen hy in zijn nedrighfte ftant was , en hy acht dit de eene Eer van 
zijn Konin >;rijk te zijn , dat hy is geweeft de Oprechter der Kerken , de zelve wil 
hy altijdt befchermen , en hoopt die depofterite/t na te laten ingrooter luyfter 
en op vader gronden , als yemandt onzer Voorvaders 't zelve gezien heeft. Maar 
zïjn Majefteyt is niet geconvinceert , dat violente middelen 't Intreft van Religie 
of Kerk zijn. 

Daar is noch een zaak die my bevolen is u voor te ftetlen , namelijk 't mis- 
verftant, 'twelk zotlijker wijzeuytgeftroyt werdt, van de macht des Konings, 
diehy in dezen Oorlogh heeft opgebracht, waar in de Koning zich zelfs tot u vry 
openbaart , en bekent de fchult op de aadere zijde. Waren de voorleden Zomer 

nier. 



-Oratie. regende Vereende Nederlanden. 37 

niet geweeft wonderlijke ftormen en onweder , daar door haar Ooft-Indifche 
Vloot in zekerheyt quam , en hare Zeekuften befchut \vie r den voor een dgfcens 
te , zoo had niet als de waarachtige oorz^k ( 't gebrek van gel Jt) het aefect in't 
getal van onze Krijghs-macht jultiriceren konnen. 't Zelve vooriict nu zijn Ma- 
jefteyt tegens't naafte Voor-jaar, waarom hy dan heeft geordonneert noch 7 of 
8 andere Regimenten te Voet te werven, onder 't commando van Perfoonen van 
de groocfteFortuynenqualiteyt En ik recommandeer u ernftelijk , datghyia 
uwe Supplimenten weloverleght deze noodtzakelijke additie van koften. 

Laat my na Zijn Majefteyts Oratie befluyten , ja laat ons alle befluyren met 
zegeningeGoJes en des rConings. Laat ons Godt zegenen dat hy ons zoo een 
K >ning gegeven heeft, tot eener Verbeteraar onzer gebreken , zoo in Kerk als 
Policye, en rot een Oprechter onzer Voet-paden , om daar in te blijven : Dat 
midden in den Oorlogh en ellende, welke in'onze Nabuurige Landen woedt , 
onze Koorn-Zolders vol zijn , en daar is geen klagen in onze ftraten : Men kan 
Zwaarlijk merken , dat 'er een Oorlogh is Laat ons Godt zegenen , dat hy dezen 
Koning gegeven heeft alle de herten zijns Volks, en inzonderheyt dezes Parla- 
ments, welke in afFedtie en redelijkheyt tegen haar Vorft, alle haar Predecef- 
feurs overtroffen hebben. Een Parlement , met welk den Koning veel Jaren lang 
heeft gelecft in alle vriendelij kheyt eens gelukkigen Huwelijks. Heeft den Ko- 
ning eenigh Intreft gehad ? ghy hebt het opgenomen. Heeft de Koning hulpe 
van doen gehad ? ghy hebt hem daar mede vaerdigh , goethertigh en genoegh- 
Zaam voorzien. Gy hebtu verlaten op degewisheyt en conduite van Zijn Maje- 
fteyt in al zijn daden, zoo dat ghy noyt onderwonden hebt te overfchrijden uwe 
bepalingen, of op hem te zetten : Dewijl de Koning ain de andere zijde u raadt- 
flagen heeft gebruykt , tot fondatie van aUezijn proceduren , en daar is zoo wel 
met u omgegaan , dat hy op zijn eygen koften en credit ondernomen heeft , ook 
uytlandtfe Oorlogh te voeren , daar mede hy u niettemoeyelijk, en zijn Volk 
bezwaarlijk vallen mocht. Laat my zeggen, dat ofwel dit Huwelijk is volgens 
Moics Wet, alwaar óen Man een Scneyt-brief geven kan , zijn Vrouw verfto» 
ten , en een ander nemen , zoo kan ik u doch verzekeren , dat het den Koning 
zoo onmogelijk is van ditParlament te fcheyden , als het voor u onmogelijk is te 
fcheyden van die trouw, affeótie en fchuldige plicht , die ghy hem tot noch toe 
hebt bewezen. Laat ons den Koning zegenen , dat hy onze vreeze heeft wechge- 
nomen, en geen ruymte voor jalouzyen over laat: Voor de verzekeringen en 
beloften , diehy ons gedaan heeft. Laat ons zegenen Godt en den Koning , dat 
onze Religie is behouden : Dat de Kerk van Engelan it de zorge is van onzen 
Prins: Dat onzen eygendommen en vryheden zijn behouden. Wat heeft een 
goet Engelsman meer te begeeren , als dat deze Koning lang magh regeeren , en 
dat deze Triple Alliantie des Konings , Parlaments , en Volk , nimmermeer ge- 
broken magh werden. 

'tPariament bergaöecöe öan oen 17 Februarii, tot oe n mioöagïj / en befïo- 
ten aan oen Koning toe re ftaan uoo? 18 iBaanten / poer jifèaent 70000 pont 
Scerliogs , öat # 7 Tonnen Goucs, Hollandts. Ifèaar Den 15 dito 300 aï£ Den 

f 3 Spre- 



38 II.'Deel. Den Engelfen Oorlogh. Voorvallen. 

Spreker Sr. Job Charleton bC5irj& toag met berfctjepDe affaiten ban 't Paria- 
ment , tptecb fjp ban 5ooDanigen quale obcrballen / bat 't Pariamem cefoïtjr ec 
Den bace 3ittinge tot Den 27 dito upt tefleiïen; Dan alg 3tjn obctbaï aanfjielt/ 
Dcc5oc[)t Den 5elben aan Zijn Majefleyt Dat l)p ban 5:jn %mpt ontflagen mocïjt 
toccutn 5 toaac op Den Koning aan 't Parlament laft gaf/ om een anDece Spre- 
ker te Bieden / Die met aïgemeene ftemmen Sr. Eduard Seymour beeftoosen/ 
't UJCltt Zijn Majefteyt app?obectDe. 
3}n DesetijDt bcrfcljecn boben/ en omtrent ïjet Eylandt Wicht , en Ports- 

muyden, een Komeet-fterre , gaanDeop/ in't Zuydt-Ooften, cnonDet/in 

't Ooften , bertoonenDe jicb 300 groot / aïg eenmang tjooft. 

«föautolijftg öaö &ct Parlament beginnen te 3itten/ ofDaarontfïonttoeDec 
een gebaarujhen brandt tot Londen , Die 3911 oojfp?ong nam in Leathings Laan , 
bpDe Tour-ftraet , Den ^Februarü, 1673. toaac Doo? toeï 60 i)up3en in pupn 
en affeïjen toiecöen geleg&t/ Daac onDet toa£ meDe bet Admiraliteyts huys, 
Daac in bed ban Die Heeren papiecen en fcïjjifien in blam en rooft becDmecuen ; 
*tl)uu^ ban d'Heer Richards is ooft ban 't buut betnielt; Den bjanDt toictD 
nocl) öoo? 't opfpiingen en neDectoccpen ban eenige f)up5en gefiupt / beljalbcn 
betfc&epDen anbete / Die Daac obec Dapper 3tjn befc&aOtgj)t getoo?öen. 

©e ttoee 45crjangencn tot Londen in Den Tour ge5et/ Die Den Heer Cance- 
lier in be$e 3n'ne boojgaanDe Harangue gelieft te noemen ttoee ban bate (ver- 
ftaat de Vereende Staten ) principale Agenten , blaten Zas , en Arton ', 3p tuitte 
Den boo? bcrfptcDerg geijouDcn/ en men batte öaac/ om Dat3e/ (500 mm 
3cpöe /) 3onDet o?D?e ban Den Koning , in Engelandt obec toaren genomen / 3p 
töiccDen Daac na upt Den Tour, in Gatehoufe , bp Weft-munfter geb?ac[)t/ 
en De Lords Lauderdale en Coventry , atë CommiflTarifen , eramineecDcn fjaac ; 
benige Fransgezinden (IcopDen tipt / ciatze daar gekomen waren, om oproer te 
ftichten , of om Engelandt van Vrankrijk af te trekken , tot een byzonder Tra- 
ktaat, &c. Ijoe Ijct toag / of niet/ De Engelfe toaten ten laattfen met öaat bette 
gen/ al50ü3pöaac nietg ban eeniglj belang/ ftofïcn ofcectupgen/ eneben» 
loei blebcnspalbaargebangen/ tot Dat Den Vrede met De Nederlanden, in 
't Jaar, 1674. gefloten bjag. Men 3onDt al^ Doen ooft 80 / banDeg Konings 
Gardes naar Yrlandt , om Den Lieutenant van Ludlou , en anöcte gebangeng/ 
ban Daac/ obec te balen/ Dctoclftc/ (bctmitg Dat fjre Republicanen tarnt en/) 
men ooft bccDact)tt)ieït/ ban een aanfïagö / met De Hollanders , op Dat Ko- 
ningrijk te bebben boo? geïjaD. 

(^nDeciufTcDentoacen De geDaeïjten Dec Parlaments-huyzen meecbf5igï) met 
bet punt ban De Religie , aïg met Dat ban 't pjomt becfcljaffen Dec beïoofDe fub» 
fiöi-pcnningcn 5 en naDemaal Den Koning in jijn biec eben boo?gaanoc Oratie 
Jjaööc ge5ept / Eenige dagen voor Ik den Oorlogh verklaarde , gaf Ik uyt mijn 
Declaratie van Indulgentie , &c. 300 binben Uip gctaDen De boo?f5. Declaratie 
van Indulgentie titer m te boegen / Die gcDaan toierD op Den i> Maert, 1671. 
Oude Stijl , Dat i$ 13 Dagen boo? Zijn Majefteyts Oorloghs Declaratie, en ïupDe 
inDuytsalDtl^: 

Zijne 



Indulgentie. tegen de Vereende Nederlanden. <$& 

Zijne Majefteyts Declaratie aan alle zijne Lieve Onderdanen. 



O 



GepuMiceert by advijs van zijn Secreten Raadt. 
Nze zorge en debvoyren voor de prefervatie van de Rechten en Intereften 
van de Kerk, zijn, zedert onze gelukkige Herftellinge , de Werelt genoegh- 
zaam bekent gemaakt , by de ganfche maniere van onze Regeringe , en door de 
menighvüldige en geduurige middelen van dwang die wy gebruykt hebben , om 
alle dwalende of difTeri tierende Perfoonen weder te recht te brengen , en de on- 
gelukkige verfchillen die wy , op onze wederkomfte, onder onze Onderdanen 
vonden in materien van Religie, neder te leggen: Maar by de droevige expe- 
rientie van n jaren gebleken zijnde , dat er weynigh vruchts van die dwingende 
middelen gekomen is, dunken wy ons geobligeert te zijn , in 't werk te itellen 
die opperite macht in Kerkelijke zaken de welke niet alleen in Ons is inhere- 
rende , maar ook by verfcheyde Statuten en Adten van 't Parlament verklaart en 
erkent is alzoo te zijn; en daarom laten wy dienvolgens deze onze Declaratie 
uytgaan , zoo wel j tot geruft-ftellinge van de gemoederen van onze goede 
Onderdanen in deze Poinöen, om Vreemdelingen in deze Conjun&ure te 
noodigen tot ons over te komen en by ons te woonen , en tot beter aanmoedi- 
ginge van allen , tot een blijde uytilagh van hare Negotie en beroepingen , waar 
door wy , onder Godes zegen , veele goede en gelukkige voordeden aan onze 
Regeringe verhoopen toe te brengen; als om in 't toekomende voor te komen 
het gevaar, 't welk anderzins uyt privative byeenkomften en feditieufe Con- 
venticulen zoude mogen ontftaan. 

En eerftelijk verklaren wy onze exprefTe Refolutie, meyninge, en intentie te 
zijn , dat de Kerk van h ngelandt zoo gepreferveert, en geheel in zijne Leere , 
Diicipline en Gouvernement blijve, als zy nu by 't Recht geftabilieert is ; en 
dat het zelve gehouden werde, gelijk het is, voor het Fondament, deRegul, 
en Standaart van de generale en publijke Godts-dienft, en dat de Orthodoxe 
geconformeerde Ciergy trekkeen geniete d'inkomften aan de zelve gehoorende; 
en dat niemant, fchcon van verfcheyde opinie en gevoelen , van de betalinge 
van zijne Tienden of andere fchulden , hoe die ook mogen zijn , geëximeert zal 
zijn. En verklaren wy vorders dat niemant eenige Beneficie, Leefbare of Kerke- 
lijke waerdigheyt of avancement, van wat zoorte die zy , in dit ons Koningrijk 
van Engelandt zal mogen behouden de welke niet volkomentlijk is geaggreëert. 

Ten anderen verklaren wy onze wil en welbehagen te zijn ; dat de executie 
van alle, en alle zoorten van ftraf bare Wetten in Kerkelijke zaken tegens alle 
Non-Conformiiten of Recuzanten , hoe die mogen zijn , immediatelijk zal zijn 
opgefchort, en zijn die opgefchort by dezen. En zullen alle Rechters , Rechters 
van verzekeringe en incarceratie, Stadthoudcrs, Vredemakers, Schouten,Bailliu- 
wen,en andere Officiers, wie die mogen zijn , 'tzy Kerkelijk of Politicq , hier 
van kennifle nemen , en daar aan fchuldige gehoorzaamheyt bewijzen. 

En op dat 'er geene pretenfie by eenige van onze Onderdanen gemaakt werde 
sot het continueren van hare onwettelijke by-een-komften en Conventiculen ; 

verkla- 



40 //• 'Deel Den Engelfen Oorlogh Indulgentie. 

verklaren wy dat wy van tijdt tot tijde een genoeghzaam getal van plaatzen zoo die 
verzocht zullen werden , in alle Geweften van dit ons Koningrijk , tot het ge- 
bruyk roor degene die haar met de Kerk van Engelandt niet conformeren , zul- 
len toe ftaan, om daar in by een te komen en vergaderen, tot hare publijcque 
aanroepinge en devotie , welke plaatzen voor alle menfehen open en vry zul- 
len zijn. 

Maar om voor te komen zoodanige difordres en inconvenienten als uyt deze 
onze toelatinge zouden mogen ontftaan , indien die niet behoorlijk werden gere- 
guleert, en dat zy te beter mogen werden geprotegeert by de Burgerlijke Magi- 
itraat, isonzeexpreflewil en welbehagen ; dat niemant van onze Onderdanen 
zich verftoute in eenige plaats by een te komen , voor al eer zoodanige plaats ver- 
gunt en den Predicant van die Gemeente by ons geapprobeert is. 

En op dat niemant en vreeze dat deze reftrictie zoude veroorzaken dat onze 
voorfz vergunningeen approbatie bezwaarlijk te verkrijgen zal zijn : Verklaren 
wy vorders, dat deze onze toelatinge, rakende de vergunninge van publijke 
plaatzen van Godts-dienft , en approbatie van de Leeraars , zich zal extenderen 
over alle zoorten van Non-Conformiften en Recuzanten , uytgezondert de Re- 
cuzmten van de RoomfeCatholijke Religie, aan dewelke wyingeenen deele 
zullen vergunnen publijke plaatzen van Godts-dienft , maar henluyden alleenlij k 
deelachtigh maken in de algemeene exemptie van de executie van de ftraf- 
bare Wetten, en hun toeftaan de exercitie van haren Godts-dienft, alleenlijk 
in hare private huyzen. 

En indien naar deze onze goedertierenheyt en toelatinge eenige van onze On- 
derdanen zich mocht verftouten deze Vryheyt te misbruyken , en feditieufelijk , 
of tot krenkinge van deLeere, Difcipline, of Gouvernement van degeftabi- 
lieerde Kerk te prediken , of by een te komen in plaatzen by ons niet vergunt ! 
Waarfchouwen en verklaren wy hun by dezen , dat wy tegens haar met alle be- 
denkelijke ftrafheyt zullen procederen; en zullen wy haar doen blijken datwy 
zoo rigoureus konnen zijn , om zoodanige Overtreders te ftrafFen , wanneer wy 
daar toe zoo rechtmatigh geprovoceert worden, als wy goedertieren zijn over 
ware teedere Gemoederen. 

Gegeven in ons Hof tot Wkit hal> dezen iy dagh van Maert, 1671. in 't 
s«f Jaar van onze Rcgeeringe. 

«Deje Declaratie be g Koningsban be Indulgentie of Vryhcydt , ra be Religie, 
en öp5Gnbctlijh üoo? De Rooms-gezinde , toag oc mcefïe Gemeente / en Die üan 
'tLagerhuys tenljoogfifïenmalgeujh / en tegen bc 25o?ft getoeefï/ en nn btn 
Koning, boo? 't uoUjatbcn in ben Oorlogh , 500 noobigf) om gelbt berlegen/ 
en 't 5ctüc ook bn p?obifïe / toegetfaan toag/ mcenben bie Heeren ban 't Paria- 
ment, bat 511 ecben &abben/ om 5nn Majefteytfjaar misnoegen/ ober be boojf5. 
Declaratie bchent te manen / met berjoeh / bat bie mocljt ruo?bf n iugettott* 
Ftcn. En tjet^ben ban op ben eerft en Maert 1673. be bolgenbe Supplicatie , boo? 
ïjaren Sprceker, tot Withal aan ben Koning laten boen. 

Gena- 



-afgefchaft. tegen de Vereende Nederlanden. 41 

Genadighflen Souverain. 

WY uweMajefteyts getrouwfte en wilvaerdighfte Onderdanen, uwe Ge- 
meente vergadert in 't Parlamcnt , bedanken voor eerft (als in alle fchuldig- 
heydt behoort) op 't aller-ootmoedighfte en onderdanighfte uwe Majefteyt, 
voor zo veel gunftige beloften en verzekeringen, die zijn Majeftey t op verfchey- 
de tijden , gedurende het tegenwoordige Parlam ent , ons heeft gegeven ., dat uwe 
Majefteyt aan ons wilde verzekeren en maintineren de oprechte Proteftantfe Re- 
ligie , onze Vryheden en Eygendommen ; welke gratieufe verzekeringen uwe 
Majefteyt uyt uwe groore goetheyt belieft heeft ons noch particulierder te ver- 
nieuwen, in de opening van deSeftle van het tegenwoordige Parlament : En 
vorder bidden wy verlof, om te reprefenteren , dat wy met alle devoir en expe- 
ditie in onze confïderatie hebben genomen , verfcheyden zaken van u Majeftey ts 
laatfte R eden aan ons , en voor al de Declaratie , daar in gementioneert tot Indul- 
gentie aan die difcrcperen (in 't Poind van Religie) in dato den i j Maert laatft 5 
en wy vinden ons zelven verplicht uwe Majefteyt te informeren , dat de penale 
Stacuten in Kerkelijke zaken niet gefufpendeert konnen werden, als by A&ie van 
\ Parlament : Wy derhalven , de Ridders , Stedelingen en Borgers van uw Ma- 
jefteyts Huys van de Gemeente, bidden alder-ootmoedighft u Majefteyt , dat de 
gezey de Wetten kracht mogen houden , tot dat daar in anders zal voorzien zijn 
by een A&e van 't Parlament , en dat u Majefteyt gratieuflijk belieft zoodanige 
ordres hier in te ftellen , dat geene apprehentie of jalouzye mach over blijven in 
de herten van uwe Majefteyt goede en getrouwe Onderdanen. 

^cn Koning nam he$e Supplicatie aan/ en gaf tot anttooo?t/ Dat het een 
zaak van gewicht was , waar op hy verdacht zou zijn , en zijn meyning , in 't kort, 
aan haar bekent maken. ©e Koning toel mcrftenöC / Öat De Bil ban *t geit nfet 
toeï borjjt 50U toillen / ten 3P ïjp bit intoiUiQ&öe / bete oen 6 Maert , Oen Secre- 
taris Coventry aan &aat Seggen/ Dat hy haar begeerte toe ftont, doch de Room. 
fche Geeftelijke uytgezondcrt , die zijn Koninginne op paften , en die de uyt- 
heemfche Ambafladeurstot hun dienft , by haar hadden. fci)ï\ Majefteyt txu'rrbf 

Dier ober beoanftt / en ig no?t baar na af-gehonbijjöt be botgenöe 
Proclamatie van d^n Koning. 

CHARLES REX. 

ALzoo onze getrouwe Onderdanen , deGeefteiijke en Wereltlijke Lords en 
Gemeente, in het tegenwoordige Parlament vergadert , by hare ootmoedi- 
ge Petitie , aan ons hebben vertoont , hare vreeze en apprehentien voor den aan- 
was en toeneminge van de Paapfe Religie in deze ons gebiedt , te zamen met de 
oorzaken daar van , als ook zoodanige Remedien , als zy oordeeien de bequaam- 
fte te wezen, tot voorkom inge van zoodanige aanwaflende quale : Welke Pe- 
dtie van haar , wy ernftelijk geconfidereert hebben , en met groot conientement 

35 ca 



jp ll. lc Deel. DenEngelfen Oorlogh Tegens de- 

en fatisfactie acceptere en approbere de groote zorge van onze gezeydc Onder- 
danen , de Geeftelijke en Wereltlijke Lords en Gemeente , in 't Parlament ver- 
gadert, tot de Prefervatie van de oprechte Religie , in dit Koningrijk opgeftelt : 
Tot het welke , gelijk als wy alzints tegen gegaan hebben allerhande verzoekin- 
gen , wy voort employeeren zullen onze meefte zorge en zuchten tot het main- 
tineren van dien : En derhalven beveelen en commanderen wy ftriclelijk by deze 
onze Koninglijke Proclamatie alle Jefuïten, en alle Engelfe, Yrfe en Schotfe 
Priefters en alle andere , die ordres ontfangen hebben van de Roomfe Stoel , of 
by de authoriteyt of gepretendeerde authoriteyt van dien, die niet en zijn in 
banden van GevangenifTe, behal ven als zulke, die, onze Ingebooren Onder- 
danen niet wezende , geobligeert zijn te paffen op den Perzoon van onze lieffte 
Gemalinne de Koninginne, en zulke, wezende mede niet onze Ingeboorne 
Onderdanen, als by de Wetten der Natiën, ten dienfte zijn van de vremde 
Ambaffadeurs, datzy voorden 13 van April naad (Oude Stijl) wezende 30 da- 
gen na den dato van deze onze Proclamatie, zullen hebben te vertrekken uyt dit 
ons Koningrijk van Engelandt en 't Gebiedt van Walles, op poene van geftraft 
te werden , volgens de Wetten en Statuten van dit Koningrijk tegens haar gefta- 
tueert: En om te beter middel te hebben, omme vervolgens te vertrekken, zoo 
doen wy hier verklaren en publiceeren onze verdere wil en behagen ,. dat indien 
t'eenigen tijde , voorheteynde van de gezeyde 30 dagen, zy, ofeenige van de 
Zelve, komende in eenige Zee-plaats van ons gezeyde Koningrijk van Enge- 
landt , of het gebiedt van Walles , en hem aldaar zal bekent maken aan de Magi- 
ftraat van de Stadt , of aan andere Officiers van eenige Haven , dat hy een Hrie- 
fter is , en dat hy daar gekomen is , om Scheep te gaan , om te vertrekken , dat 
Zy hem geruflelijk zullen hebben te laten vertrekken , en fcheep gaan te verrey- 
zen na vremde Quartieren , en zullen hem helpen om te vertrekken : En ten 
eynde dat deze onze Proclamatie te beter magh geobferveert en gehoorzaamt 
werden, zoo beveelen en commanderen wy hier by ftrictelijk alle onze Luyte- 
nanten , Depute Luytenanten , CommifTariflèn , Jufticiers van de Vrede , Ma- 
jors , Scherifs , Bailjuwen en alle andere Officiers en Dienaars , wie 't zy , dat zy 
circumfpect en vigelant zijn , een yder van haar in hare A mpten , van en na den 
gezeyden 13 dagh van April naaft, in 't nazoeken en ontdekken van alle zooda- 
nigejezuïten en Priefters, als boven gezeytis, als voorhebben te blijven in dit 
ons Koningrijk van Engelandt en het gebiedt van Walles, contrary onze Wet- 
ten, en ons Koningl jk believen en beveelen hier in verklaart, op dat zoo de 
Wetten in behoorlijke Executie tegens haar mogen gebracht werden : En om te 
beter te ontdekken alle andere, dat PaapfeRecu fanten zijn, of die te rechte wer- 
den gefulpe&eert zoodanige te zijn, zoobegeeren, beveelen en commandeeren 
wy verder , dat alle onze Rechters , Barons van de Rechtbanken , Jufticiers van 
de Vrede en Dienaars van de juftitie, in hare verfcheyden Plaatzen niet alleen 
nullen hebben t'obfer veeren ons wil en begeeren , hier te vooren in dezege-ex- 
prefieert , in al en yder van 't voorgeftelde; maar dat ook andere onze Wetten 
in behoorlijke Executie zullen {tellen tegens alle Paapfe Reculanten, en zulke 
alsfulped zijn zoodanige te wezen, om haar fpoedigh t'overtuygen, en be- 

geere , 



-Indulgentie, tegen de Vereende Nederlanden. 43 

geere, dat de gezeyde Wetten publij keiijk zullen geobferveert werden op alle 
Rechtdagen en Seffien , over zaken van Juftitie, en dat men doetordre ftellen, 
dat zulke Paapfe Recufanten , of fufpecte Perzoonen , fpoedigh mogen te recht 
geftelt, gehoort en overtuyght werden , volgens de Wet, en dat behoorlijk na 
de Wet geprocedeert magh werden van tijd t tot tij dt, over die overtuyght zijn. 
En alzoo eenige Priefters mochten gevangen zijn in ons Koningrijk, zonder 
onze kennis, zoo willen en bevcelen wy , dat alle Scherifs , Bailj uwen en Ci- 
piers van Gevangeniffen binnen ^o dagen , na de Publicatie van deze onze Pro- 
clamatie , zullen hebben te adverteeren onzen Secreten Raadt, of eenige van 
haar , de naam van zoodanige Priefters , die nu in bewaringe zijn ; en by wie , 
en om wat oorzake Zy gevangen zijn , ten eynde , dat wy ordre mogen Hellen tot 
haar Tranfport zoo de zaak zulks zal vereyffchen. 

Gegeven in ons Hof tot Whitbal, den 13 dagh vanMaert, 1673. in 't 17 Jaar 
van onze Regeeringe. 

€>ber Öese Proclamatie fïafeen bic ban Londen , Üc$ abonbtg» ©jeugöbe-buu* 
ren aan / en bronnen beg Konings gesontbepbt / en toaren niet fcoepniglj bec? 
ïjengrjt / te meer / cm öat jp te booren tjabbcn bebucljt Betofffi / bat sijn 'Maje- 
fleyt bic boo?f5. bersoeh / niet 50U &ebben toegedaan. 

^ocl) beele toarenbet intParlament, öie noclj metbe boojf3. Proclamatie 
niet öecnocgljt 3tjn getoeefl/ toiüenbc batbe Rooms Catholijke Officiers , en 
Selfa ben Biechtvader uan be Koningin, al meöe upt t)et Rijk$ouben ber3onben 
tooiöen / 't toela ïjare Majefteyt 500 jeer migljaagnben / bat 3p soube ge3ept 
ïjebbcn / By aldien menhaardeRooms^gezinde Officiers ontnam , zy ïnfgelijks 
alie deProteftantfe wilde wech jagen, if et Lager- huys flelbe ooft een A-de tn/ 
5enbenbe bie aan 't Hooger-huys , maar bp / 3onbec uptneminge ban eenige 
$etfoonen / alle <©nberbanen beg Konings 3ouben toerben berfclaact / ban tja* 
reCtjargegberballen/ en[jacegoeberenbecbeurtte3ijn/ inbien3e niet enbe: 
ben ben Eedt ban getrouroigljept / nocb en öieïben be communie ban Paaffchenj 
en bp alöiensp bic al |)teiden / ban ooft souben moeten 3toeeren / bat3e geen 
Tranfubftantiatie in bie communie öabben: 3Sa sommige ujilben/ bat eenige 
gequalificeerde Heeren bie Roomfch toai'f n / 5ouben toecrj ge5onben tDo?oen< 
Eoo bappcr toierben berfcljepbe ban bese Parlaments Heeren , boo? Ijunne 
pberigc bnften / becboert/ nu 3p sagen / bat men [jaar ben boet / in bit fluft / 
eenigbsing liet bafi setten 5 maar benCancelier bermaanbe ïjaar/ bat3e fïec!)t£ 
be Ade ban 't geit souben beboteren / 't toeïft ben Koning ooft berfr&epbc repo- 
sen öab gebaan/ en öaar te gemoet geboert / bat Hy 500 piompt / op öaar bec^ 
3oeft in 't flufe ban be Religie , rjab boo?t gegaan. 

<©ber be Ade ban Det beloof be Subfidie-gelc , aan ben Koning, f)ab &et Par- 
lament al eenige malen be3igrj getoeefï / bocö iöa&ben niet nonnen ober een «0= 
men /roaarupt men 't selbe3oube binben. ï|et Lager-huys befïont toe! in obet 
be 200 Leden , toaar ban omtrent 70 souben sijn getoeefï / bie |)et Hof toaren 
toegenegen i^ese toilben bat men be Franfe Manufaduren en Koopmanfchap- 

pen3oubebestoacen; b'anber enfter&fïefdartpe,/ mesinben bat men Set ober 

<a 2 bc 



44 II.^Deel. DenEngelfenOorlogh Vordering- 

be Contreyen en Landeryen mofï betbeeïen / en bat \yct baar beter tipt jeu H8ft= 
nen getroïtnen bjojben : en bese/ en anbere opinien bleben 500 al b.ifr tegen 
malnanbee ffooten/ 30a bat bit point ban b'ccn tut b'anöer tijöt toietot uutge> 
fielt/toaac ii\ bat ban be Religie, (alg rjc5e pt i?) geen fcienne berlnnbrringc fjeefc 
toegcojacltf. <&ah toatcnDec eenigebiefpjaftenbaneerfi met bit gek, Deoube 
fc[)ulben ban 't Rijk te betalen / tot Ijerfleïïing ban bic Kroon. 

©en Koning ban Hernomen fyebbmbe l bat 3ebect l)P be ïaatfre maal in't 
Hooger-huys öab getoeefï/ baar 't Lager-huys mebc tegehüjoojöigt) inag/ en 
be noobttuenbige baaftigöepbt ban 't fecour^'ban 't gelde , aan tic Heeren 500 
ttnlïeïp ijab bermaant / 5? ebcntoel 't 3elbe noeïj boo? acljt bagen öabben upts 
gefïeït /$ $ijn Majefteyt op ben laatften Maert , nocbmaafêalbaar berfcijeenen/ 
üeetoonenbe 't gebaat / bat ober Ijaar uptfïel ban be gelt-mibbclen/ te bet- 
maeötf a baa^/ Oooj be bolgenbc rebenen ; 

My lords en Ede/en. 

GHy hebö my gifteren overgegeven een addres , als zijnde de bequaamfte mid- 
del, om te voldoen en bevredigen de gemoederen van mijne Onderzaten y 
welke ik vryelijken promptelijk toegeftaan nebbe, en ik zal van gelijken zorge 
dragen, om 't zelve te doen' volbrengen : Ik hope van den anderen kant , dat ghy- 
lieden , Edelen van het Lager-huys, ook van uwent wegen zult werken ; en ik 
moetUL. de memorie ververfchen , dat nu by na vijf weken geleden is, dat ik 
begeerde een Suppliment, en 't welk UL. doen ftemden met eenparige ftera- 
men , gaf kracht aan mijne zaken binnen het Rijk , en dede vreezen mijne Vyan- 
den buyten Landts : maar het fchijnende uytftel zedert heeft haar doen hervatten 
decouragie, zoo dat zy nu tegenwoordigh (zoo men zeght) een Vloot voorde 
aanftaande Zomer gereedt maken , grooter als zy oyt gehadt hebben ; invoegen 
dat , ten zy het fecoers fpoedighlijk gedepecheert werdt , het alles zonder effe&en 
zal zijn, en de rufte, de eere en den Intreft van Engelandt zal in gevaar geftelt 
worden : Ik bidde dat U L. dit drukt in uwe herren , en niet toelate , dat de vree-^ 
ze en jalouzyevanzommige ons veroorzaken een onuytvluchtbare ruïne. Mi- 
lords en Edelen , indien eenige fcreupel by u mocht overgebleven zijn, rakende 
deopfehortinge van de penale Wetten, zoo beloove u volkomelij k, dat wat in 
Zulks particulier is gefchiedr, dat in toekomende 't zelve noyt in confequentie 
noch exempel zal werden getrokken : en alzoo dagelij ks van u verwachte een Bil 
tot mijn Suppliment, zoo verzekere u , dat ik alzoo wülighontfangenenpaflee- 
renzald'andere, dieghy my zult aanbieden , en dienen mogen , ommc u fatis- 
factie op uwe Gravaminate geven. 

©en Koning epnbeln'h sienbe /Dat 5ijne bermaningen niete* fionöen upttoer* 
hen / uermibtg Ijet Parlament al toeberom fjet point ban be Religie ter tjanben 
nam / bebe baar aans^ggen / bat Hy gebint rjoa£/ op ben 6 April Ijaar te boen 
fdjepben/ tegen£ toeiften ttjbt/ 3nbe Ade ban ï)et beloofbe Subfidie-geldt sou- 
tien tjebben te becbaeröigen/ en af te boen / nï3oo f)p gc3int toa£ / Xjct Parlament 
te prorogeeren , of npt te ftellm/ tot mbe,r&aanbt Oótobernaafl-nomenbe; 

^ier 



jvan geldt: tegen de Vereende Nederlanden ; 4^ 

Hiet obet Debben 50 Dan/ fcöoon niet toel millenDe / maar toeï moetcnDe / bc Bil 
ban 't gelDt / op Den 7 April af-gcDaan / en sijn Daar na al boojt ge fcïjepDen. 

Jf et Parlament mag genooDt3aaltt ïjet beloofoe G elt-fecoers aan oen Koning 
te berfcöaffen / DoojDienmeninEngelandt, in3onDerl)cpt bp öc Hovelingen, 
(apparent om De Aóte ban 't geldt , 300 beeï te Èjaaftigec Doo?/ en boojt te D?in= 
een) 500 Dapper opfneeDt / ban De obergtoote wapen-ruüing in Hollandt en 
Zeelandt, 500 te Lande al£ te Water , en öatöaac Den nanftaanDen Zomer in 
Dieilft 30UDeil 3ijn 7<5coo .ïBan te Voet , 1 394a te Paeit , en *coo Dragonders ; 

^at men Daar een Scheeps-vloot berbaerDigljDe /grootec/ enjïerlter/ algopt 
boo? Desen / Die binnen 14. Dagen in Zee 30U nonnen nomen/ om De tsamen- 
boeging Der Franfe en Engelfe Vlooten te beletten : ja 3n meenden Bet 300 tuel 
te toeten / Dat 3P De boIgenDe Lijft Daar ban upt gaben / beftaanbe alleenigl) ui 
i)et Efquadre ban Amfterdam. 

Efquadre van Amfterdam , volgens y t voorgeven der Engelfe. 



Commandturt. Schepen. Kjnons. 

Vice-adm. Svvecrs. Den Qlyphant. 

S.by Nacht dcHaau. Hollandia. 

Com. J. van Meeuwem De Spiegel , 

Gap. Thomas Tobiafc. De Goude Leeuw. 



Jan van Gelder , 

Guylenbu:gh , 

Volken Swait, 

Toll, 

Brouwer» 

Engel de Ruyter. 

Elfcvier. 

Bont, 

Middclanr. 

Jan Minnen , 

DeSitter, 

Van der Voorden 

Dekker, 

Berkhout. 

Naflanw , 

Sweerius, 

Monnik , 

Jan van Lier, 

De jonge Schey 



80 I 
70 | 

82 
74 

70 | 

70- 

7* 
6% 

6% . 
6t \ 



Steenbergen 
Deventer , 
Amfterdam. 
De Comeet-ftar. 
Calands oogh. 
Waafdorp 
Zeelandt. 
'tWapen vanUtrecht,68 
De Gettouwigheyt 66 
De Prins te Paerdt 5 8 
Agstha. S 8 

DeGidcon. S 8 

De Wakende Ktaan. S& 
De Eykeboom. 5 8 

De ProvintieUttechr,5 8 
De Prore&or, S 6 

Effex, S« 

De Leeuw. J* 

Tijtverdrijf. 



Uytterwijk , 

Megankge , 

Cornelis van der Zaan , 

Kindt , 

Jan de Jong, 

Marot. 

Hals, 

Jan Bogart. 

Roemer Haak. 

B R A 
Jan Janfz. Bout, 
Willem Willemfz. 
Rozeves , 
Grootvelt , 
Jan van Kampen, 
Karel de Bruyn , 
Cernelis Lok , 
Cornelis Bormans, 
Dirk Klaaflen , 
WybrantBaientfz. 
Pittpott, 
Biogart. 



'tZuyderhujs. - jo 

Damisten , 40 

M'üdelburgh, 40 

Edam. 4° 

Ouc-kafpel, }6 

Poppenburgh. 30 

De Haas , 24 

Bommel. z+ 

De Poftillion. 10 
iz Schepen, 

N D E R S. 

Salmander. 

De Brak. 

Vclzerfchap. 

Leyd-fter. 

De Haven van Lymrifc. 

Bergh Athna.- 

Salomon. 

De Poft. 

De Vrede. 

De Zayer, 

't Kaftéel van Locn. 



HI0 mi begon men d'Equipagie Der Oorloghs- vloot , met nracïjt/ in Engeiant 
boon te actiën / Dooi Dien De Bils ban 't geit mi bcrbaeröigfjt toaten / tanig op- 
nouuina"niet alleen boo? De gravamina ban De Religie, maarboojnameltjh/ 
Doo? De teacnlient ( Die 't Lager-huys , en De Gemeente-, m Den Oorlogh begofï 
tcftrijaen) beroowaaRt toiccDt/ 300 Datje nn begonnen 5oooamgenTaIe te fp ? e* 
hen / alé naat met Recht toe quam / feöoon Den Koning , 111 3ijne Oratie Ijier 
booren op pag: %%i aan nun ge3ept bafc / aangaanDe ïjet (hm Dan De Indulgen- 
tie, cnDePapiften , dat hy zeer qualijk zou nemen, eenige tegenfpraak hier 
over te ontfangen , en gezint was , by zijneOeclaratie te bhjven. 

<J5 ■ 2. A i^i 



q& 11.7>eel. Den Engelfen Oorlogh Toerufting- 

©e Opperhoofden Der Zee-vloot 3ijn Doen aanftonts betftoren/öan Den Har- 

togh vanjork bleef De3en Zomer t'tjupg / mant Den Koning Ijaö Dit op öfje/ 
5rjn ecnigen Broeder , mei ernfteJijn begeert / Öoetorï J ork 3nn genrgentljepDt/ 
om meöe te gaan / genoegzaam "tót blrjften / maar 3nu Majefteyt UonDe 5ulRg 
niet berftaan / miDt£ 't groot gebaar öat t)ic r in te beDueljten toag / te meet / oc^ 
torjï men toelepDe/ om Dc3en Hartogh te Doen trontoen aan De Jonge Aerrs- 
Hartoginne van Infpruch, tot toelften epnöe Mylord Petersbourg met tiolle com* 
mfffïe / gcrccöt / en al af-gerepft mag naar Weenen, om Dit If utoelijft te gaan 
boltreuften / Dan rjet ging niet bao?t. IClöug toierDt Prins Robbert Opper- Ad- 
miraal banDeRoode Vlagh, cntOt5tjn Secondes geftelt Sir Robbert Holmes, 
cnCapkeyn Legge, Sir John Harman, Vice- Admiraal , Sir John Chicheley , 
Schout by Nacht : ober 't Blaeuvv Efquadre , toierDt Admiraal Sir Eduard Sprag; 
Vice- Admiraal , Sir John Kempthorn j Schout by Nacht, Capiteyn, Nortbury: 
C)ct Witte Efquadre toierDt bp DeFranfe, onDcr Den Grave d'Eftré öecoïöon= 
neert. 

Omtrent Dc5etnötquam Den Hartogh van Mommouthnpt VrankrijktoeDet 
re Londen , bimai Withal , Daar men met grootcn pber / ten geüaüe ban Den 
Franfen Koning DoenDe toajï / met een pattpe Landt-zoldaten ban Daar / na De 
Franfe Kuft , ober te jetten. £ier toe mierDen aan Den Oever ban Doevres in- 
gcfc[)cepc een Deel aangenomen EngelfeRuyters,Diena Diepe in Normandyen 
toieuDen geboert ; ^nfgelnfté quanten ecnige Engelfe Voet-knechten te Rijflel , 
tot bcrflcrninge ban 't Regiment ban Den Hartogh van Mommouth : IBet De= 
3é en een partpc Franfe Daar bp geuoegftt/ meenDe men Dat De Franfe Majefteyt 
3ljn Deffrpnen 3cuDc b002t 5ettcn Op Vlaanderen , Cadzant of Zeelandt, &c. 
maar De toiuDt en DieuDc Imn niet : Ooft toaé in Zeelandt , en D002 Den Graaf 
de Monterey in Vlaanderen , op allCÖ goeDe ojsDje gefïelt. 

JDen toas ooft in Engelandt be3igh/ met f)ct lïcrjten ban nocï) 8 Regimenten 
Voet- volk, met De toelfte men in 't Voor-jaar, in Hollandtof Zeelandt meenDe 
te lanöen / bolgeng De laatfïe Oratie ban Den Koning , en Der 5elber uptb?ep* 
Ding üzn Den Heer Cancelier , om Delenda eft Carthago , berfïaat / Daar mèDe/ 
den Staat der Vereende Nedcrlanden.met f)Ulp Der France macï)t/ uyt te roeyen, 
Volgens De tooo^Den DegCanceliers, in Dcboo2f5. Oratie, (Doerj Godt, tberftenDe 
D002 De Vereende Nederlandtfe wapenen , tJerljOCDent) Ober De booif^ 8 Regi- 
menten toierDcngeftelt tot Cotonels, Den Hartogh ban Albemarie*, Den Mar- 
quis ban Worchefter, De Grave ban Mulgrave, De Grave ban Carlifle , De Grave 
ban Peterbourgh , öe Grave ban Ogle , Mylord Bellafis , en Mylord Arlington. 

3£c toerufting, 500 ter Zee, alg te Lande , maaftte een groot getooel in Enge- 
landt, te Londen, en aan 't Hof te Withal ; ©e Hovelingen maren bol moeDté 
en mrpiiDen/ Dat 3pmetï)ulp Der Franfen in Den aanflaanDen Zomer, Den 
Oorlogh , na ïjun toil / toel 5ouDen ten epnDe bjengen / en Dat D002 Ijet uptroe* 
pen ban f lollandt en Zeelandt , met al rjet ©oïft/ OoeDcren/ en .^èrjepen/ fïee* 
Üenuc Dan alle Dijken en Dammen D002 / en laten 't selbe 31500/ naar 't 5eggen 
ban Dien grooten Orateur , Den Engelfen Cancelier , De/enda eft Carthago , ten 

ceutoigen Dage/ in een Water- poel beefmooren, al£ Carthago eertnDtg in 't vuur 

toer^ 



-der Engelfen. tegen de Vereende Nederlanden. 47 

bertee rt toierbt. %\\e Nederlanders , Die be Üifïorfe uan be5? boo?f3 oude Stade 
Ie3eu/of beRent 5tjn/en tocten/ljoebaniglj öie boo? bcRomeynen tic? nielt enOrc= 
belgbt $ getoo^ben / 30 bafer bp na/ geen gebenR-teRenen mecc ban jn« ober* 
geblêoen / moeten De bapten ober epnDt rrj3en/ afê 3p op 300 een Barbarife gru- 
wel op r verwoeftinge Romen te benhen / öuar 3p f)icc mcöe geb?epgl)t tooien ; 
Sed Dom'mus providebat. Doch de Heere verhoede het %\\z oprechte en vryheyt 
iievende Nederlanders bf()OOCCU De5en OOOJI3. Heydenfen vloek üe$ Cance- 
liers, «aïrijDt/ (Ijoctoel niet ü3?aaftgierigl)ujR / maar boo^ iclitigljlijR/ 'tegeoen* 

ftcn. Manet altamente repoftum. ©ail bit bcttöoeften ban Carthago $ te lesen bp 
Appianus Alexandrinusjjuftinus, Polibius,Florus, Eutropius, enanbereouDe 
Hiüory-fchrijvers, ook in een Tra&aatje, upsonbcrlnR/ in be5en 3are/ op deg 
Engelfen Canceliers Oratie, gepaft/ baar ban uptgegeben. 

©cele goebtaatbige Koopluyden en Nederlanders, in Engeland t toooiiacïjs 
tlQlj / Die Vrienden, Correfpondenten en Kenniffen in Hollant, Zeelant, &c. 
fjabbenmoonen/ toaren niet ajepnigl) becfcljnRt/ Doo? 't tjooren ban bese d?ep? 
Dementen/ en 't aa^ien ban bc Rnjgï$ ruflmgen ; en boojChriftelijk mebe? 
bogen bctocegbt/ fcï)?eben aan bese bunne magen mbckmtitn/ be 3elbe to)aar> 
fetjoutoenbe/ boo? 0et 3fcoaac onbuebet baat5p/ en (junne Eanöcn meoe toicr= 
ben geb?epgljt/ toelRe ongenadige Stormbuyen (50 3p mepnben) niet toaren 
te ontgaan ; Q\$ boo? mecReli)Re mirakelen de£ Alderbopghften , of bp tnbt^ 
niet be bUicljt / 5oobanige geb?epgt)be / en ongeinRRige Landen te bcdaten / 
toaac toe 3P bun raDen / en aanmaanden / en met ecnen öacteujR noobigljöen/ 
ombp haar in Engelandt obec te Romen / ftunne saRenbaar na fteUcnbe/ en 
jjet lieftfe bat 3? babDen/en bcqnaam toag/ om mebe te nemen/ bp bun aibaar 
hi bec3eftecing te brengen/ daac toe tjaac ben toegl) boo? Vlaanderen, ober 
Ooftende, nocb genoegzaam bepligf) / enopentoag. 3|aeenigeEngeHe Ne- 
derlanders bie De5f t)are b?ieben nietg upttoernten / quamen 5e Ibec in Nederlant 
ober/ om tjunne ©?tenöe n ijïcc toe te petfuabeeten/ baat toe gebmpcftenöe 
be beloften/ bp ben Koning van Groot Brictanjen, in 3giT Declaratie ban Oor^ 
lbgh te le3rn/ in ong Eerfte Deel, pag. 87. ïupoerrde aibug : 

Vorders verklaren wy, indien eenige Onderdanen van de Vereenighde Ne- 
derlanden, 't zy uyt affectie tot ons, of ons Gouvernement, of door een op- 
prefiie, die zy daar ontmoeten, in onze Koningrijk komende, die zullen by 
©nsgeprotecteert werden , in haar Perzoonen , en Goederen. 

^ocj) be aancabing bec Vrienden , en be5e beloften degKonings, Ronden 
toepniae tot bet bcctreRRcn / bftoegen/ 3ommige lieten bare Dochters en Kin- 
deren na Engeknt, en 00R bod cïberg ïjeen baren / maac tie Vaders en Moeders 
&c£ Ijupggc jing/ en andere bejaarde Luyden,bleben t'öup^/ (leunende op Godt 5 
en Qunnc recljtbaetdigc 5aaR. 

tfetoi}! quatnetidec aan 't Hof te Withal , oagclijï^ grootc en 5&are Rïacï)- 
ten/ ober be Zeeuwfc Kapers , ïiie bp na/ aïledcp flagf) ban Schepen aam 
fjoaïbeu / boel) oor toel 3omtrjbté geknapt toiecben / ban be^ Konings Fregat- 
ten , bic tot bcbepluigc bcc Engeffe Zee-kuflen , boo? iiit Wal , gcfiaOtgïj Ijeen 
en tncDcï Jucnpiten : €en Engels Schip ban Cornwal , upt Mieubïêgiecifiïjept/ 

os- 



4'8 II. *Deel. Den Engelfen Oologh Schavergoet. 

op 80 graden gcmee(t7 en be el toonöerlö&e boojballen be bbenDe uptgeflaan / 
toiecD me De genomen. 

<0p öe3c cnot rê ooft aïbaar bpgeïepten bereffent/ bet berfcbü ban d'Engel- 
fen, en Die ban De Stade Hamborgh, ober 't berbjanDen ban rrniye Engelfe 
Koopvaardy-Schepen op d'Elve , Den 17 Augufti, 1666. in Den jongft 0002le^ 
ben Engelfen Oorlogh, Dooj De Hollanders berciebt; te le3«l Ül ons* kort en bon- 
digh Verhaal van den Engelfen , en Munfterfon Oorlogh , tegen de Vereende 
Nederlanden : ©ie Proces ijaD tot nu toe geDuntt / en 50U rrufTefjien nocb lan* 
Oec 5011 upgeljouDen getoeefï/bp alDien besen tcgentrjoojDigen Oorlogh niet baD 
opgenomen; taant De Engelfen ftelDen baft/ DatDieuan Hamburgh, 3nnDe 
een vrye Koop-ftadt , ten minden alle Koopvaarders in bare Havens leggcnöe/ 
boo? alleriep obecbal tnofien OebjijDen / ef e. bp alDien nu bic ban Hamburgh 
met De Engelfe, ©^cDe / goeDe Coirefponbentie / en De üjpe ftoopbaart toilDen 
bebouöen/ maren 5P geDtuongen / d'Engelfe, 3 >coo ponden Sterlings, Datig 
driemaal 100 en 5-0000 guldens Hollants, in 4 termijnen/ boo? De$e fcl)«2Dc te be- 
talen l bebalöen 't geen De Rechters , aan De Weduwe Gren , boo? Ijaar gele- 
Den oerlie^ / nocb Daar en bobcn souDen mogen toetenden : Boo? al Dit geit 
iK.DDen Die ban Hamborgh , noeb nicmant / pets genooten / en inaó noclj Dese 
Adlie, Doo? De Hollanders , niet alleeu bupten baar toeten / maar ooit tegen 
Haar toil en Danu gcDaan / 't geen ooft tod te Dcnften i$/ toant aan Den Engel- 
fen üoopbaart/ 13* Dieboo?f5- Stade bm beel gelegen/ insonDerbeptmannecr 
Engelandt met De Vereende Nederlanden , in Oorlogh ftomt te bcrballen / Dat 
«u/ in betijöt ban io Jaren, al tot Dnemaaï toe/ gefebietig. HIöup {ïonDen 
Desaften in 't Doo? jaar ban 1673. in Engelandt , ban maar top nuon5egcDacb= 
ten 5ullen laten in Vrankrijk obec gaan/ om te bernemen boeDanigb Die fu- 
rieuze Landt-aarr, 3tcl) ten Oorlogh toernjle/ Docb eerft eetrè/met toepnig tooo?« 
Den becbalcn/toat'er inDe Weft-Indifche Eylanden, bn d'Ëngelfe $ boojgeno» 
men : IU500 omtrent öcj? tuDt / in Engelandt aDbtjg ban Daar / in qnam / Dat 
5P d'Eylanden Euftache , Tabago , en eenige anDerc/ ban De Hollanders baDDen 
af-genomen/ toaar ban/ toegenp 't bctobereu ban Tabago, bet boIgenDe fcb?ö= 
ben? üetiebt gaf. 

In nemen van 't Eylandt Ta&aco. 

Orden 16 December 1672, was van de Baibacios 't Schip S.David, daar Capiteyn Poole Comman- 
deur op was, met ƒ kleynder Schepen , waar in men 't Regiment van Sr. Tobias Bridges cmbar- 
mieerde, gezeyltna't Ey landt Tabago , waar zy den ■ S dito arriveerde: Aenftonts wierd het gant- 
fche Regiment gehndt , dojh by faute va:i deGidfe ineen zeer gevaarlijke plaats> als of men haarallc 
om den lialshadde willen helpen: Capiteyn Poole hier van geinf-rmeett , flapte datelijk aan Landt, 
en perfuadeerde haar met groote moeyte weder te embarqueeren ; de naafte morgen zetten deSt. Da- 
vijs Poatcn haar in een veyligcr plaats aan Landt, omtrent anderhalfmijlvan'tFott , met verlies ran 
een Mnn : Het gefchiede door een goede providencie, dat de Vyandt zijn Militieaan de Plaats, daar 
eeifl gclant was, hadde gebtacht , en geen tijdt was weder te keeicn , om ons Volk haar landinge te be- 
letten: Zoo ras zy alle waren gclant,quam Capiteyn Poole de Haven in, en tijdtsgenoegh om d'eerfle 
aantal te doen, die omttent 5 uuten duurde, maar hetFon bleef hem niet lchuldigh: Als wannect 
Godt zeec barmhettigh in haar prefervatie was > zijnde niet meer als 4. man gedoodt , de Bootsman, 
Timmermans Maat , en 3 andere gewont, en vorders weynige fchadeaanzeyl enwandt. Denzoen 
at was men befighin't trafteren, en ten j uuren 's nachts wierd 't Fort overgegeven. De Gevangens 
waren omtrent 400 cnomticnt zoo veel Negers. 

FRANSE 



Charleroy. tegen de Vereende Nederlanden. 49 

FRANSE ZAKEN. 

D<£n Koning van Vrankrijk, op 't ontfangcn ban be trjöing ban 't Öffe0Ö 
ban Charleroy (in 't laatfte ban ong Cccfic 3££el / op pag. 47 7,478. en 4.79.. 
becftaalt) fjaö be rcpse ban Parijs bettoaartgaan (niet tcgenflaanöe be feüt 
en bgcenbe ftoüöe/) aïceöe begonnen/ maar fteeröe toebetotn te mgf)/ 500 ïjaafï 
Hy ban 't berïaten ban Die boojfê. Sterkte , boo? 't fc!)?tjben ban beg y \f$ Gou- 
verneur, Montal, toa^bettöittigljt/ lupbenbe/ afêboïgöt: 

Brief van d y Heer Montal ^ Gebieder in Charleroy , aan den 
Koning van Frankrijk. 

SIRE; 

IN mijn voorige uyt Tongeren advifeerden ik, hoe den Vyandt, vermer* 
kende dat hy niet , zoo als hy zich wel inbeelde , die plaats zoo haafl bemach- 
tigen konde, daar van afgetogen was; toen ik nu van de gevangens verftont, 
dat hy zijnwegh na Charleroy , had aangeleyt, vonden onze Voorbenden by na 
f mijlen van Charleroy op den breeden Landt- wegh, (die zy reedts verlaten had- 
den,) de achterhoede zijns Legers; dies achten ik raadtzaam genetijdttever- 
zuymen , maar my derwaarts te begeven : Quam alzoo den 17 December, 167*; 
met 60 Paerden van Tongeren af; mede quamen 's avondts by my Monfr. de 
St. Clar van Mazeyk, Monfr. de Sylveftre en Darcey , Capiteynen, en andere, 
by de jo Paerden fterk : Die my uyt een gevangen Ritmeefters zeggen bekrach- 
tighden, dat de vyandtlijke macht en marfch recht na Charkroy aangezet , was : 
En datze daar om gekomen waren , om my derwaarts te convoyeren , dewijl zy 
ook wel vermoeden, dat ik van die gedachten was. Dies begaven wy ons den-zel- 
ven dito, 's morgens by 10 uuren op wegh , op hoop van den 18 te Charleroy te 
Zullen zijn: Nu was daar geen anderen wegh door te komen, als datQuartier, 
waar door wy palieren moften , te forceren : Nemende aizoo over den zelven 
Dijk of Dam , daar den Vyandt zijn marfch genomen hadde , ook den onzen, de- 
wijl wy vertrouden dat van die kant minder fufpitie , als op den wegh van Ton- 
geren zoude vallen : Toen wy nau 6 uuren van daar quamen, troffen eenige ach- 
ter-geblevene aan , die ik terflont liet afzitten, op datze 't Leger niet zouden vol- 
gen, en geen bericht van ons mochten doen : En veel eer om den ftrengen Vorfl 
hun na de Dorpen mochten begeven, om zich daar te warmen, 's Nachts qua- 
men wyby Perruy , daar d'Hollantlè Infanterye itfoo fterk,endeRuyters, die 
deze con voy eerden j op de Dorpen en Heyr- wegen, tot na by Gemblours wa- 
ren gelogeert. Toen wy nu noch meer Troupen vernamen , waren genootzaakt 
ons ter rechter handt te wenden , en een Zeer zware wegh in te Haan , om zoo uyt 
haar gezicht, in 't Bofch van Melot te komen. Als nu den dagh aan brak , haafte 
my weynigh , om des Vyandts optocht te obferveren , 't gunt my ten beften dien- 
de : Dan zoo haaft ik uyt het Bofch quam , vonden wy een Regiment Spaanfe 

H Jnfan* 



j IL T^eel. Den Franfen Oorlogh Charleroy. 

Infanterye voor ons » daar wy te midden door reden , al eer zy ons zelfs gewaar 
wierden, enofzy wel fufpicie op ons hadden, konden zy , dewijl de tijdt reeds 
verloopen was , geen alarm maken: En wy erkenden zulks weder met eenige 
beieertheden , en haar met weynigh Spaan fe woorden toe-fprekende , begroeten 
zy ons alle, en alzoodiffimuleerden wy, alsof wy waren van haareygen Volk ge- 
weeft. Maar toen wy na de Glas-huyzen quamen, daar meer Volk in de byftaan- 
de Kuyzen lagh , wierden de hare onze bloote Degens onder de Mantels gewaar: 
Danwy, behalven 15" Man en 2 Officiers , die voor ons heen reden, ftondenin 
zulken poftuur , dat ik en de St. Clar met uytgelezen Mufquettons , om alles , wat 
ons tegens zetten mocht , te breken, en alzoo te lichter door te dringen; waar 
opzy ons toe riepen , 't Geweer op de zijde te binden , gelijk zy ook in 't voor 
over rijden , op ons vuur gaven, 't gunt de achterfte verbaafden. Vermits nu deze 
150 Ruyterstuffchen 't Leger en hare Poften zich onthoudende, en konden zy 
zoo vaerdigh niet op zitten , zoo gingen noch 80 op ons af, die den beroemden 
Wachtmeefter Floris aanvoerde : Hierdoor raakten wy al ineen fcherpe Actie, 
waarin gedachte Floris en veel andere gefchooten wierden: Ook moften wy 
14 dooden of gevangene achterlaten , tot wiens hulpe wy ons niet op houden 
konden,en dus quamen wyaan de Bruffeliezijde,met omtrent 100 Man te Paer- 
deen d'Officiers, in Charleroy, van welke men waarlijk roemen mach,datz,e hare 
plicht wel gedaan hebben ; Ikbevondt de Poften, die de Vyandtin haide, op 
een Mufquet-fchootwijtbefloten , dan hadde als noch geen Buyten-werken in, 
Monfr. Franlieu , die in mijn abfentie daar binnen commandeerde , dede alles na 
vermogen ; Ook bevond ik het Guarnizoen zeer wel gedi {poneert, om.yder zijn 
beft te doen. Monfr.de Bonneft, Brigadier , die zich daar t'allengeiukkeop ge- 
houden had , was ook y verig met alles na nootdruft te voorzien, byzondei 't geen 
't Voetvolk vereyfchte. Monfr. Terrade was toeziender des arbeydts hier af. Als 
ons nu voeragie voor de Paerden ontbrak r die ik in de omgelegen Piaatzen niet 
laten wilde : zoo heb ik een half uur na mijn aankomft , Bonneft met 170 Muf- 
quettiers langs de Rivier uyt-gezonden, die devoorfz, Huyzen , met hulpe van 
50 onzer af-gematteRuyters, in 3 uuren tijdts rafeerden , en om de Vyanden 
vervolgens met Ruytersen Voetvolk uyt haar in-hebbende Poften te drijven,in 
welk gevecht van onze zijdex,en van de hare ook eenige doodt bleven. Toen 
ik hier op , aan de hooghte wederzijdts twee kleyne Waterkens , hunne Loopgra- 
ven had vermerkt, en aan de plaats daar de Werken niet begonnen, maar als ver- 
laten fchenen , zoobeelde ik my in , zy van die kant hare meefte attacque te zul- 
len doen, en refjlveirden my tot 't uyterftetedefenderen. 's Anderen daags zagh 
ik ,datze haar Batteryen van malkander gefcheyden hadden , daar op wy een uyt- 
val refolverende, van de hooge BruGTelfe zijde , diegelukkigh afliep, lokkende 
den Vyandtzeer fterk naons, die van fo Mufquetciers , welke ik ineen halve 
Maan hadgeleght , zeer onvriendelijk wierden bejegent : De Vryheer van St. ]an 
bleef met z kogels hier doodelijkgequetft, Monfr. Louvigny en den Prins van 
Vaudemont met andere van qualiteyt ylden na len alarm, en daar onder fpeelden 
ons Canon weder,veele ter neder leggende : Monfr. Louvigny ver'oor zijn Paert 
<?n Zadel , de Prins van Vaudemonts Paert wierdt doorfchooten , en hy gequetft, 

3 Cor~ 



Charleroy. tegen de Vereende Nederlanden. 5-1 

5 Comeccen bleven op de plaats , daar onder een van de Prins van Orangie : Wy 
waren 3 uuren lang uyt , en meefter van 't Velt : Sedert lokten wy den Vyant da- 
gelijks, dan verfcheen niet, als ettelijke Mufquetciers, dieby de Ruyter-wacht 
lagen : Ik was alle nachten d'opening harer Loopgraven verwachtende , wijl ik 
bewuft was, dat zy meenighte Facijnen, Wol-zakken, over de 1000 Tonnen , en 
andere zaken by haar hadden , deswegen ik de Contrefcharpen met alle bedenke- 
lijke bencndigheyt verfterkte: Hierover nam decouragieby ors toe, maarby 
den Vyandtaf: Gelijk wy den gantfchen dagh , wijt buyten ons beftek, meefter 
der Contrefcharpen gebleven zijn. Eyndeiijk wierd de begeerde openinge ver- 
geefs verwacht, en vernam ik gifteren, datze 's morgens xo groote Kanons-, 
twee Mortieren , Manden en Wol-zakken, die hier waren gebracht , weder te 
rugge, overdeSambre, na de Maze hebben afgevoert: Wy zagen met het aan- 
breken van den dagh hare aftocht. Die ons in deze attacque het meefl te doen 
hebben gegeven , zijn de Spanjaarden geweeft. 

SHI&llg fnccbt Montal op/ aï£ mate Charleroy alleen Ö00? 5p«C Ttïopftfjcpt 
beljouDen / (daar ober ftp baar na/ ban Den Koning een eerlpe berecring 
UreeghJ maar in ber Oaat i£ Charleroy niet ban boo* öe bittere hcude toeriaten i 
tjoebjel men ooft 3epbe/ bat tjet oefTepn aan be Spaanfe 5jjbe alleen toag aange^ 
ïeptomteFranfe toapenen te cibetteeren. tëToennuben Koning vanVrank- 
rijk boo?be öat Charleroy befjouben mag/ betic ïjp niet alleen be <0oeberen 
ber Nedei lantle Heeren,al£ bie ban ben Grave van Marcin, Bourneville, Gene- 
raal ban 't Keyzerlijk Leger , en anbere / bie onber be Spaanfe mcbe boo? Char- 
leroy getoeeft maren / in sijn Rijk faifeeren / maar fcb?eef notb baar en boben 
aan ben Koning van Engelandt , om te jamen aan be Spaanfe Koningin , ober 
be violatie (300 3P 't noemden) bie be Graaf de Monterey in 't Tractaac ban 
Aken Ijab gebaan / te Klagen : 3£ocï) men bebont in ber baat/ bat be Franfen 
geen ander beftepn bobben geljab / ban om gebackte Monterey , bie (jaar te 
gan v aj toaé/ ban Bruffel, en tipt Nederlandt te boen berbupjen. J|et roelfc be3en 
Grave, ban ter 3tjben / bctfïaanbe/ liet om 3ijn ontflaging / aan 't Spaanfe Hof 
aanbonden/ maar be Spaanfe Koninginne bebc hem betftaan / bat men hem 
aïg noen niet ban bat <0oubernement honbe ontfïaan / baar nebeng betnpgen* 
be / Ijoe aangenaam / De upttoerbingen ban Zijn Excellentie in beje conjimo 
ttmre ban tuben / bp 't Hor van Spanjen mierden opgenomen / beöatoen 
nocb / bat 31)11 Regeering , in ie Spaanfe Nederlanden , bu pber een/ jerr aan=> 
genaam toa£. 3£e Franfen naboen bit meermaal^/ docb te beroeefé/ ber3oc^t. 

<©en Koning van Vrankrijk,en3tjne Minifters,ftonben fcier ober niet toepm'jj 
berflelt/ a!£ 3p bernamcn ^at tie ban be Spaanfe Nederlanden, onber 't gewiede 
banbenGrave de Monterey, Sijn Hcogheydt fcrnHeere Prins vanOrangien, 
indeden Dr lbt-tocl)t / met Volk, leben^-miöbeïen/ en eew'ge fórijgfrê-bfboef» 
ten/hadaufcpgcftaan, fcuaar ober den Franfen Gezant, aan 't Spaanfe Hof, 
o?ö?e bJicröt toe-ge5onben / om bp3onber!p ober Monterey tefelagen/ 'ttoelft 
Hy , bp memorie/ te Madrid beeft gebaan/ berhlare nbe baar in/ Dat dien Gra- 
ve zijne Troupen had gebrujfkt , om Charleroy aan te taften , 't geen hy wilde be- 

Jf x wijzea, 



p IL Deel. DenFranfènOorlogh Klachten. 

wijzen, eenverbrekinge te zijn in 't Vrede-Traótaat ban Aken, berSOeftenbe 
bolbocmng / £aar op te erlangen ; maat Spangien anttuoo?bc / Dat \v Franfrn 
$c\f§ in öct genoembe Tradaat , berfeïjenbe malen tyfuftcn ïjabben gemaaut/ 
en nu nocï) guamen hlagen ; en Dat sn Spaanfe , iu Dit toerh ban Charleroy , 
niet bertfonaen/ pet£ te tybbcn mivaan ; <£n 31*300 erïienbcbe Spaanfe Ko- 
ninginne , öese baabt ban ben Grave de Monterey , bOO? goet. ©en Koning 
van Engelandt Ijler ober OOU ongcrtlfï/ Ijab ben Spaanzen Ambaffadeur , te Wit- 
hal , meÖe af geöjaaajjt / of hy kennifïè had, dat deze Actie van Charleroy, met 
voorweten oftoeftemming van zijne Koninginne gedaan wasgeweeft? iOaar 
op bien AmbafTadeur gcanttooojt ()ab / geen befchent bier op te nonnen geben/ 
maar 't 5cïbe te Madrid mof! laten bernemen: Engelandt baat ober/ bo?brt 
Spangien boenbe af blagen / Of de Spaanze dan den Vrede met Vrankrijk niet 
langer wilden houden ? ureegl) tot anttOOOjt / Dat die Majefteyt haren Gouvcr- 
Sieur , in hare Nederlanden , volle ordre had toe gezonden , waar na hy zich in 
allegelegentheden , die hem quamen voor te vallen , zoude hebben te reguleren. 
3£cn Koning van Engelandt jienbe / bat Hy liier nicté mebe boïberöe/ jont lafï 
aan 3ijn Gezant, om Ijem sebigljltjft te bonben/ en stjne bemibbcling/ (of tt 
eenigli berber berfeïjü hier upt/tuffcljcn Spangien en Vrankrijk mocljt nomen te 
ontfraan) aantebiebeïi/ boclj bat Spangien , ooit aan Vrankrijk büinue ber* 
genoeging/ bier obec / beïjoojbetebedcenen. 

<0nöertufTcljen toa^'er op öeje boojfj. A&ie ban bnflant / oie be Graaf bc 
Monterey ?)ier aan be Hollanders ïjab gebaan / bp benie be Franfe en Engelfe 
Koningen , groot acljtecbcnTtcn / ban mèeröér gê&ol'gb / toa&t ober Zy , aan 

|)ace AmbafTadeurs aan 't Spaanfe Hof, ecilfïeïpft bfben brten / dat zy noch- 
maalshare gezamentlijke krachten zouden infpannen , en alle mogelijke midde- 
Jen aanwenden , om Spangien van de Alliantie, met hare Bontgenooten gemaakt, 
te doen af- vallen. JBaar 't to:rêbergccfë ' tuant beet eerbee non men bcfpen= 
ren / bat jicr) aiïeg tot een openbaren Oorlogh , tn|fc[)cn Spangien en Vrankrijk 
fcegon te prepareren. 

©e Spaanfe Koninginne liet «tan be Franfe Gezant bekent maften / Dat hare 
Majefteyt zich beklaaghde, over het beflaan en aanhalen van zoo veel Landen 
en Goederen van hare Nederlandtfe Onderdanen , waar onder mede waren , die 
van den Grave van Marcin, die hy in Vrankrijk had leggen, en dat alleen, om dat 
hy in den Tocht na Charleroy mede had geweeft. t)i:e Ober betttUarbe [jare 
Majefteyr, dat zy niet anders kon verftaan, dandat deze manier van doen, was 
een louter Vrede-breuk van dezijde van Vrankrijk. (fier op bfflgijöe een gene? 
eale têfalutfe uan ben Spaanfen Raadt , bat men baar ouec genooDtjaaüt toas/ 
ÖOOjljacen AmbafTadeur, te Parijs, ïjem ontïjoitbenbe / bien Koning te laten 
bOO!l)OMVn / Dat hare Spaanfe Majefteyt vereyfehte reparatie van zoodanige 
breuk in de Vredegedaan , die zoo klaar en bewijflijk was ; dewijl Spangien ha- 
re Kr ij ghs-rroupen, op een redhtvaordigh pretext, aan de Generale Staten der 
Vereende Nederlanden , vorens hunTra&aat, flechts had geleent, waar uyt 
genoeg'izaam bleek, dat Spangien geen oorzaak zocht om mee Vr mkrijk te bre- 
ken , doch genoodtzaakt was , hare Hoogh-Mog: te afiifteeren ,&c. En dit had 

den 



Franfeordre. tegen de Vereende Nederlanden. 53 

den GravedeMonterey, ookpuntuelijk, volgens ontfangen ordre , tot voldoe- 
ning van de Vrede , gevolght , en na gekomen. 

%U nu De Franfe Legers, m Nederlandt, en eïbcrg / bcrmitg ÖC fóngotui' 
rigeftonbe/ (De Franfe Ijeeï ongeruent /) Doo? 3iente/ rnnn^cmaït/ 3tecbce! 
toarenberminbert/ en ooh met njepnigf) bedoopen öe be Dien Koning boo? aUe 
Wegh- en Over-loopers , Pardon af ftonbigen/ en ober oï/ aauflaan/ en Dat 
boo? Diegene/ Die baat bjebcrom / onbee |)are Vaendels 3oufccn fconnen bcge* 
ben. 4Ben begufï ooft in Vrankrijk te fpjeften (om Dat men ïjet Krijghs-volk in 
Den aanftaanben Zomer 500 noobigtj ban Doen 5011 bebben/) banoetfcljepbc 
Steden, in tic Vlaamfe conqueften , gare Wallen en Sterkten af te toetpen; 
Douay, Aeth, Doornik, enCharleroy, totlDe men |ÏCCl)t|S UlCt Garnizoen bc* 
jetten / en te RijflTel een Kafteel bom»en / om Dat bolk oltijbt in toom te fton- 
nenljouben: jfècnfpjaftooft/Dat'cc jtoare fcljattingcn Doo? gantfcl) Vrank- 
rijk, 5onben opgeflclt toojben/ bctoijï ben Koning met 31JU Raadt , bcfloten !jab/ 
Oen €>o?iog[) met aUe fcracfjt/ boo?t te jetten/ oaactoc/ boa? Debiet ccrfle 
maanben/ 2? Milioenen, mofïen uptgebonben 31311 : <ï2n tct e£trao t ?Dinarp 
onboden/ maanbcujfc 50000 ponden , teteftcnen/ banjanuarii af: 45noan 
110CÏ) 3 Milioenen , boo? Engelandt, tot liptrufiingban bic Koninglijke Vloot 
aïbaac. 3Can Den Marfchal de Turenne, bietben OOft gejonbtn/ 24. Karren 
met geit, pbec ban 5 Paerden getroftften/ onfijne Soldaten te betalen. 

©tn be3e tijbc/ 3epbe men te Parijs, Dat bsen Koning, aan al De Duytfe 
Vorften , bel)alacn bie ban Brandenburgh , en Lottharingen , Ijab boen fet}?l> 
ben / dat Hy de Hollanders had beoorloght , niet om hare Landen of Goederen , 
noch haar uyt het bezit der zei ver te verdrijven, maar tot revengie, en om haar 
in te toornen, om dat zy, (zijnde maar een Republijke) haar zelven tot zijn 
Vyanden hadden gemaakt, daar hy nochrans haar altijdt had befchermt , tegen 
alle hare Vyanden, wieze ook waren geweeït. DatHy voorts aan alle Chriiten 
Voriten toe front, dat zy haar wel mochten begeven , in het Vrede- Tractaat, 
't welk by de Heeren SweedieMediateurs onder handen wss,zonder nochtans een 
Treves , of itilftant van wapenen in te volgen. 

<E*cn Koning betgaf becg rïjöt De Regimenten ban Piccardyen , Langue- 
docq, Normandye, Champagne, &c. b)iei1£ Cojonellen in Hollandt tuaren 
gebleUen : C^iCC toe tnieeb Monfr de Rubentel, Capiteyn ban 's Konings Garde, 
Monfr. de Courfelles, en Monfr. de Tracy , beeftooren. É*oen maakte Den 
Koning tot Raden ban j)Ct Rapier, ben Hertogh van Chaunes , Montazier en 
Bellefönds. Cf e ÖalbCC DC3ec Maant Februarii , quam Den Prins van Condé 
toebec upt Der Elfas Doo? Nancy , baar ï)p bc IDerften onbettoegen besagö / 
en ging ban alle? öatelnft aan Den Koning ropojt Doen / en ï)oe Ijp 3dfg/ boe: 
't Stedeken Vitry in Champagne pafTecrmbc / bp na toa£ om baï£ getaaftt / 
boo? een falbo ban Mufquetten, Die De Burgers ïjemrer eeren Deden: fÜ3co 
3ijn Paerden boo?De Karos ijicc Doo? bcrfclmftt/ aan 't !)0llrti raaftten/ ban 
Dit mag nocb mcï af geïoopen. 

<0nöcrtufTcljcn bJierb nllrg in Vrankrijk tct ben optocht berbaerbignt : 3£m 
Koning ojbonneccbc / 31)11 Rendevous tot Rij (Fel , aUjuaar Zijn Majefteyt 3elfê 

i? 5 een 



^ II. T>eel. DenFranfenOorlogh FranCe- 

een Leger joube cominanöeercn/ flcïïcnöe baat toe tor Generaal: DenHet- 
togh van Orleans. (&0t Luytenants Generaals , Duc de Roannez of la Feuilladc , 
den Marquis de Rochefort , Comte deLorge, Duc de Duras. (&ot Velt-Mar- 
fchalken , den Ridder de Loraine , Comte de Vaubrun , Cll Comte de Montal. 
«Pen Prins van Condé 5oube ooft een Leger commanbeeren : vön Duc de 
Luxemburgh alleen 3i)ïl Luytenant Generaal 51)11 ; <?Be Velt-Marfchalken, Mar- 
quis de Choifeul , en Sr. Magalocti : Duc d' Anguin 5011 trienen onbct be Prins 
van Condé 3ijn Vader. (Den Marfchal de Turenne commanbeeren Ijet Leger 
in Duytflant- Duc de Navailles in Lottharingen : (Ön Comte de Guadaigne 5011 
hl 't Landt van Aulnis oppaflen/ om \ fanben 3er Franfe Vyanden te beletten. 

W$ otntcent besen ttiöt / ben Koning in 5tjn Raadt fcaaé gegaan / out* 
ÖOObt Hy albaar be Koninginne , l)aar aanbienenbe/ datzealle Spaanfe Dames 
van haar mofl laten vertrekken , en mede alle Spanjaarden , ttJljï Hy al b002 
1.8 Maanden oau ï)are quaöc intentien toaë üectuittijht fjetuccfï : (£ubat3uK<3 
nu om 't intcejl ban 3Jin Staat mofï toescü/ betmic^ be gebuurige abbij5en Die 
5U afferjiftten naar Spanjen tegeuë jijn bienjt/ en baarom gercfolbeert tua£ 
l)aac na Spanjen te laten gaan : %\$ be Koningin l)ier op begofï te fcfoepen / 
3enbe Zijn Majefteyt bat3e bat aÏ5oo mofl opnemen alg een geheel noobigc 3afte 
boa? 3tjncn Staat : <£n om (jaar ban alle bermoeben te ontïoffen / toonbe ben 
Koning l)aac 8 Brieven ban bttf Spanjaarden , maat in 30 abbifóen ban impo2= 
tantie aan 't Spaanfe Hof ijabben ge3onben / en fpeciaal ban la Signora Molina : 
%loué bleef 'ec gene Spaanfe meet afé een Cordelier, bie Biechtvader ban be Ko- 
ninginne toa£ / eu bp ot 5>:lbe üiierD noch, een Compagnon geflelt. 

$c Parijs quanten ooft omtrent be3e trjbt/ben Comte leMarcq.Gebieder bin- 
ilCll Woerden, ban baar bertroftften'ben 5 Februarii, 1673. *n ö£, n Marquis de 
Genlis , bepbe ten Hove op ontboden / boo? be ftlacfiten ban ben Hartogh van 

Luxemburgh -, b'cctfle fcöiecb te lafl gelepbt / dat hy , volgens ordre , de Panne- 
bakkeryen onder Woerden, niet had doen verbranden; bettöecbe/ om dat 
hy , in 't ontzet van Woerden , den genoemden Hartogh , niet haaftigh genoegh , 
met 't gros van 't Leger , gevolght was ; l)ict ObCt raaftien 5p / in bcg Konings 
ongenaDe / en toierb l)aar l)ct Hof ont3cpt. 

5jn Vrankrij k inierb alom öappcr gcbjójben; men btc\oc nieutoc commiflïen/ 
en gaf aanrit^-geïben tipt/ b002 50 Regimenten Cavallery, enboo? 50 Regi- 
menten Voet-volk ; be Magazijnen toierben oberaï / oberbloebighjijft ban aile 
noobt3aheIijferjcbcn beoliën. Certoijï quamen gebuutigft beel |>clje pen / met 
Frans Krijghs-volk lange be Rivier be Moezel, neben^ Koblentz, oen Rijn 
afb2ijben/ boo2bp Keulen, naar beneben, tof omtrent Wezel baar Rende- 
vous , ooft quam *er Franle Ruytery , boo? fjer Stift Munfter , bp bicil Biffchop , 
Om VrieQandt , of Groeningerlandt in tr ballen. 

%\$ nu toierb ftet Franfe Leger boe langg l)oe fterfter/ ronbtfom Rijffel , baac 
men be Koning van Vrankrij k 3clfs/ in 't left ban be Maant April, jcrrjrjactjte : 
©e Franfen gabenMibmufTcnentueebt op/ ban naar groote Wapenrufting , 
3eggenbe / bat ben Koning bit 3iaar H 0000 Man te Voet , en 4.0c 00 Ruyters 
3oube in 't ©elt brengen. jBaac be Franfen yielöen in Luykerlandt mibbeler* 

tbljï 



-krijghs-rufting. regen de Vereende Nederlanden. 5-5: 

toijï fle cljt ï)»pg ; 3p plonberben en be rtyanben berfeïje poe Dorpen , bie haar 

Contributien niet Datfljjït op b?mc|)trn : Eeïfé quameil 5P op be Spaanfe Dor- 
pen Lains, Villers, Crecheym , Merdorp, Jandram , Janderoul , enailberebp 
Zatte logeeren/ baar3elKt immerg alsoo fïcc|)t maoïucn/ of 3p in Vyandts 
Landt babbcn gcroeefï. Met al bit > en noch meerber af fcoment Volk , tuiec- 
ben l)UH infjebbcilbe Steden in 't Landt van Luyk , aan ben Rijn, Charleroy , 
f n ^k in Vlaanderen, ooi gep?opt/ ooft bjietbeti omtrent 6000 man , pan toeift? 
4cco Pan ben Hartogh van Savoyen, en 2000 ban öe Republijk pan Genua 
(na 't cpnbigcn Pan bec 3elbcr Oorlogh) aan Vrankrijk toaren oPec grbaan/ 
0C5onben naac be hant Pan Catalonien , om aïbaar een taaftent ooglj / op be 
Spaanfe te bouben. <©aar toierö mebe aan alïe Hollanders bclafï / öaar / Pooi 
brp Konings bectreft / upt t)cc Rijk te bcgeben. 

©en Koning bebe ooft groote preparatie/ om 3(311 Leger banaïïc^/ 't gunt 
tot een Belegering pan nooben toag / teboo?5icn; men 3ont gcöuurigl) ft'epne 
Ijonte Schuytjes na bencben af/ maar mebe meu in Hollandt oberttoatee 
3oube 3ien te homen. Zijn Majefteyt maafttc ben Hartogh van Mommouth een 
P-Ul 3ijn Luy tenant Generaals in 't Leger : <£n berepg Pan beu Koning bet' 

toaartg/ Pjierö Pafï gefïeït op ben iy April, 1673 <S^en Hertogh van Durastoogfj 

upt Luykerlandt na Parijs, om in 't Leger Pooj Capiteyn Pan be Guardedes 
Corrs ban Zijn Majefteyr,te bienen: i^ebbenöc 't commanbement aïbaar ge» 
taten aan ben Gouverneur van Charleroy. <3^ü£ fc!)Cen Ö«t bapper op Hollandt 
aailO^tcn $ toaar tOC tic Prins van Condé 3ic() POOJ af/ Upt Patijs na Charleroy 
toenbc/ ber3c!t met ben Hertogh van Anguin , 31311 Zoon, tn 400 Ruyters , 
ban pjaat |)p Ober Tongeren , Mazeyk en be Grave, na Nimwegen (rofe / fto= 
inenbe ben 30 April, te Bommel , om ban baar na Utrecht terepsen/ tyfc 
benbe oberal be Fonificatien be5ici}tig(jt / of 30 aï in fïaat ban befenfie toaren. 
J^a be Zee-havens 30iiöt ben Koning ben Marquis dcSeigneiay , om metbc 
meefïefpoet/ be Oorlogh-fcbepen ban bat Rijk upttf pjeffen/ tenepnDe om 
3ie!) met be Engelfe te conjungeren/ en be Hollanders booj te ftomcu: ^e 
Franfen gabcn baar 5eer b?eebt ban boo?/ 3cggcnbe/ bat l)aar Zee-macht bit 
Jaar jonbe bejiaan in 30 groote Schepen en %o Fregatten , 3onber be Branders 
Cil Gallioots ; baar boben 30ubC til bc Middelantfe Zee , UOCl) een Efquadre ban 
24 Galeyen bïijben / om baar te meefter te fprclen. 

^u beeg tnbt fcoicrb te Peronne een Courier p.m ben Graaf de Monterey, 300 
atóïjp na Spanjen ging/ boo? ben Gouverneur Der 3cïUec Plaatze gearreftcert/ 
3eêr quaUjft getcacreert / en aan een boom gebonben / boïgcng be o;D?e bie (jp 
tjabfcc ; en tnbien £et niet in te heylige dagen ijab gcPaeefl / men 30a l)em 
24 uuren baar aan gelaten bebben ; be Pakketten Die bp ban ben Grave de 
Monterey ijaöbc / toierben baar bctoaart / om na 't Franfe Hof te 3cnDen/ 
en bf3en Couner toebcr na Bruflel gebonben / in een Karos , om aan bc ge* 
baebte Graaf te 5eggcil / dat men alle zijn Couriers zoodanigh zoude traderen , 
in vergeldinge van 't quaat tra&ement , dat hy voor e-enigen tijde had laten doen 
aan ecnen Sr. de Pontieu , zoo als hy door Bruflel paflèerde met eenige depêches 
voor de Koning, tot dat hy van 't zelve fatisfadtie zoude hebben gedaan : ©oei) 

bat 



f 6 IL T>eel DenFranfenOorlogh Ooft-Indifch- 

öat men onöetüJrj'ï öHc Kooplieden Brieven , om öe commercie niet te mtet* 
rumpeeren / 3c uöe laten patYceren. 

%\$ nu qitam bn öe Franfe Majefteyt te Parijs, Den Syndicus b^nüe Stadt 
Straacsburgh , niet De onftöflen ban De^erboutoöc Brugh öan öc ge^cöte Stade, 
(uan toelftg bertyanöcn/cn tuincren/top in on£ eecite ©eel/tjett-e n gct-<agg) ge* 
maant/) beD^agcnSe 10000 Franken, om te berjoeuen [jet rembourzement 
ban üc seïüc / gei^n men [jaar tjaDDe Doen ftoopen ; maac oen Koning $eptit 
tegeng Dc3cn Sindicus : Dat die Heeren van de Stadt al vry wat haaftigh badden 
geweeft, met hare Brugh te herbouwen , en dat hy weder zoude gaan zeggen van 
zijnent wegen, datzy , 't geen hermaakt was, weder zouden af breken > dewijl 
Zijn Majeiteyt niet wilde , dat die Brugh, zoo lang den Oorlogh duurde , in we- 
zen bleef. 

$et ontfïelbe 't Franfe Hof niet toepnig / aïg baat een Capucijn tijbingonam 

b?engen l Dat Monfr.Caron (ecrtfjötg een Dienaar öan öe Nederlandtie Ooft- 
Indifche Compagnie , mi ban De Franfe) Doo? De flnaatröiHtgïJf püt ban 3ljn Pi- 
loot, 3ooaIgljpin'ttucöer-Komcn ban Indien toa^ / boo? öe Rivier oan Lifft- 
bon met Schip en al te grcmöe tuag gegaan / 't tticln toel foocco Kroonen rrjfe 
fcjicröt gefetjat / Daar in maren 30 Paarlen, pöec 15000 Ponden toaarDigf)/ tot 
een fnoer rjoo? öe Koningin, te3amcngcU)aetöecrt/op 1 y 0000 Kroonen, 3(jnöe 
öesen Kapucijn tot 3nn geluh / Daar oan noct) gefatort. 3£it Schip mag be* 
mant met omtrent ixo mannen , ben Directeur Caron Ijab in 't^elbeeen groo= 
ten febatuoo? 3nnepgctuefteningemeöegeb?ac()t. ©e epgenthjhegeflalteDeB 
Franfe, in Ooft-Indien , en 't bergaan ban bit Schip, ftan men 3icn upt Dese aa- 
bolgenöe Miflive,oan Den Franfcn Conful te Liffabon , aan cen Uan^nn gocöe 

Vrienden te Parijs, gefr&ebcn/ ben 5 April, J673. 

Verhaal van 't verongelukken , van een Frans Ooft-Indifch 
Schip D genaamt de Julim , komende van Goa. 
M y n Heer. 

Ck heb u goede en quade tijdingen uyt Ooft-Indien te melden : 
_ Voor e erft weet ghy , dat Alonfr. la Haye V Fort van Trinque- 
nemale , aan de Weft-kufl van V Ey landt Ceylon , op % graden , *»- 
genomen heeft. Maar daar liep op den 8 Oclober 't gerucht , dat 
d'onze van de Hollanders daar weder uyt gedreven waren, en 
'tfcheen wel dat deze tijding vaflwas, maar men had* er noch 
geen confirmatie van* Ghy weet ook wel, datSt. Thomé aan de 
Kuft van Cormandel , op 1 3 graden , Noor der breete , leyt : Maar 
ghy weet miffchien niet, dat Monfr. la Haye de ze <P laats met 
verlies vanf'Perzoonen verovert , en daar in goede bezet tinge 

van 



•Schip vergaan, tegen de Vereende NederJanden. fj 

van ƒ of 600 man geleght heeft. 'Deze <P "laats behoorde voor 
1 2 Jaar, noch aan de Tortugeezen ,diezevry ft erk gemaakt heb- 
ben : De zelve is welgelegen , en heeft overvloedt van vivres en 
andere noodt druftigheden , zulks dat d\ Officier $ en Soldaten daar 
treffelijk op jftuyvers daaghs, konnen levenden men kangemakke- 
lijk zoo veelContributien krijgen, om y t Garnizoen te onderhou- 
den , maar men zal een genoeghzame Kr ij ghs -munitie derwaarts 
moet en fc hikken. Eenige nabuurtge Koningen hebben zich te Velde 
begeven , om deze plaats weder te veroveren , maer men gelooft 
niet dat yets zullen uytrechten. t De Kufl vs effeji engoet,en konnen 
de Schepen 9 maanden in 't Jaar , daar wel leggen, maar in de an- 
dere g maanden moeten zy van daar, wijl' er geenHaven u. Goa, 
dat de Tortugeezen toekomt , is hier niet ver van daan , daar 
Monfr. la Haye , na de verovering dezer *P laats, zich na toe heeft 
begeven , met zijn 5 overige Schepen , om die quade 3 maanden 
daar te verblijven, en zijn Schepen te laten rep ar eer en. Den 
2 Oflober zondt Monfr. la Haye't Schip Julim na Vrankrijk, 
om aan den Koning deze tijdinge te brengen. Hier op was den 
'Directeur Monfr. Karon , met een groot e rijkdom van Diaman- 
ten , Heerlen , en andere kofteli/kheden , zoo men zeyde , op een 
MiUioen ge-efti meert , dat licht tegeloovenü , wijl^o'Peerlen 
daar te lande hem over de 1 5000 guldens 'tfluk , gekoft hebben. 
't Gedachte Schip had een voorfpoedige reys tot voor de mont van 
deze Revier , maar het verging in de Haven , door dien een For- 
tugeeze Loots-man tegens Wint en Stroom, 't zelve wilde inbren- 
gen, waar door het op de klippen verviel, eninhondertftukken 
fliet , zonder hoope , dat yets zal konnen ge falveert werden. Den 
Directeur zelf, die zoo groot en weten/c hap van de Ooft-Indife 
zaken hadde, heeft zijn leven, en Goederen daar in ver looren: 
Maar zijn Zoon, nevens 90 of 1 00 Matroozen, die ik by de nacht, 
naar mijn befte vermogen , met Chaloupen liet opviffen, zijn noch 
ge/alveert. Met de Heer Karon zijn ook 2 Capiteyns , Dullet en 

I Lan~ 



f8 // Deel. Den Franfen Oorlogh Landing op» 

Languittet y nevens de meefte Officieren, den Secretaris van on- 
zen Envoyé Monfr. Renier , en 20 Bootsgezellen gebleven, 't Is 
t e beklagen > dat gene fchrif ten •> nocheenige, die kennis van za- 
ken hebhen^zijngeJalveert.Een Capucijn die goede reden van alles 
weet te geven , is noch overigh , en trekt ten dien eynde na Frank- 
rijk. T>e overgebleven Matroozen heb ik weder laten kleeden , en 
van alles wel voor zien * alzoogants naakt waren geberght. 

^IDugtoagbetnietOÏÏeeninNederlandt, Dat De Franfen en Engelfen, De 
Hollanders en Zeeuwen traebten te berDeïgen/ en ut.it te roepen/ maar oor 
in D'anDere gemefïen Deg Werelts , alg in Ooft- en Weft-Indien , Doel) ten totl- 
De ebentoel/ 300 altijDt niet gelunhen/ alg't blnat aan De bofgenDe Actie, 
Daar ban Daan / fjeetuaartg obergefebjeben : 

Franfe Rodomontades , op 't Eylandt CuraJJbuw. 

D4Bt\ H Maert,i^7V quamen De Franfen met 18 Zeylen,Daar onDet 7 Sche- 
pen nart Oorlogh, in'tgesic&t oan 't Eylandt Curaflöuw, flaanöe onDcs 
't ge$agt) ban De Nederlandtfe Weft-Indife Compagnie. 

©en 14 Dito, 5etten 5p omtrent 12 of 1300 mannen te lanDe/ 500 aan De 

Fuyk , De Haven oan St. Barbara , atë Krakebay , IjcDbenDe toeer en tomöt 
naar Dunnen toenfeb / fleebt IDater/ en Den Stroom opmaartg aan. <&p Den 
16 'g mojgeng öebben 5P baar met bliegenöe ©aenör fë bertoont / in 't gejic&t 
ban 't Fort nomcnDe aan matefteeren/ tot op 'tSteene padt, aip ofot in 't 5irt 
baDöen/png eeng fïoefë tt bejïojmen/ Dan Doen op baar eeuige febooten upt bet 
Fort toierocn grDaan / Die oon onSer baar neer bieïen/ retireerDen 5P mat aci)= 
ter upt/ 500 beer/ Dat 't Gefchut baar geen quaat non Doen/ encnmpeerDen 
tjun boo? ong gcjicljt op De Vlakten, bp een Itroeglj / genaamt Altena. ftotf 
Daar aan 3onDen jp een Tamboer af/ met b:ieben ban baren Generaal Monfr. 
de Baas, Die Daar jclfë in persoon bn baar toag / CommanDeerenöe/ epfTcben* 
Debet Fort op, met alie£ Dat 'er aan DepenDeerDen/ op pcenc ban geen Quar- 
tier te sullen geben / wanneer 3p sullig rwt fojce ban Wapenen quamen in te 
nemen/ net 25?iefncn Jupbe aïDug : 



Öen 



-Curaffbuw. tegen de Vereende Nederlanden. $p 



Den Heer de Baas, Gouverneur en Luy tenant Generaal voor 
den Koning, in de Franfe Eylanden van America. 

WTdoen te weten aan den Heer Ottering , dat wy begeeren tefprekenmetden Heer 
Denker , en by aldien hy kern wil toefiaan , dat ky by ons kome , dat ky van Cu- 
raffouwin ket Leger , en uyt ket Leger naar Curajfouw , m alle zeker keyt zal 'mogen 
gaan en komen. 

Gedaan in het Leger voor het Fort Curaflouw , den 16 Maert , 1673. 

Getekent, 

Di Baas. 
Lager, 

Door Monjeigneur Du C L E R k. 

^en Heer Ottering, Gouverneur ban'tEylandt Curaflöuw, mi 3 Dagers 
ouerleben jnnöe / toiecb bie pïaatg befcïeet bao? ben gebacöten Heer Donker, 
bie aanfïomg/ ben Tamboer toeDetom 5onöt/ metbefcioïgenbe fc&ifteïrjne 
artfcJoo?Dt. 

d'E. Heer Jean Donker, Gouverneur der Eylanden Curafibuw , 
Bonayren , en Aroubo , ten diende van d'Ed. Hoog-Mog. 
Heeren Staten Generaal der Vereende Nederlanden,en Zijne 
Hooghey t den Prince van Oranje , en de Ed. Geodtroyeerde 
Weft-lndifche Compagnie. 



D En Tamboer ont fangen hebbende, met een pajpoort van Ie Sieur de Baas , voerde 
tot antwoordt gegeven, dat het verzoek van mondeling te /preken, gefchiedeby 
gefchrifte , en zoo kort , als doenlijk is, na wenfehinge van gezontbeyt , enm'mnelijke 
groetenijje , &c. 

A&um Curaflouw , den 16 Maert, 1673. 

Was getekent, 

Jan Donker, 
Lager ftondt , 

Ter Ordonnantie van de zelve Heer Gouverneur , 

Willem Suyst, Secret. 

fftojtg baar na / fceetbe ben Tamboer al toeber / met ben onberfïaanben 23|ief/ 

Den Heer de Baas , Gouverneur, en Luy tenant Generaal, voor 
de Koning , in de Franfe Eylanden van America. 

ALzoo den Heer Octering weygert den Heer Donker by ons te zenden , verkla- 
ren wy hem , dat , naar dat wy op dit Ey landt gelandt zijn > v>y daar van , m den 

*I z naam 



6o IL TïeeL Den Franfen Oorlogh Franfen op- 

naam van den Koning pojfefjie genomen hebhen , en dat by gevolgh alles , vatopge- 
zeyde Eylandt is , Zijne Majefteyt toebehoorende , wy hem Jammeren , dat hy de For~ 
terejje , daar hy in commandeert , ons aanftonts zal hebben over te leveren ; by weyg;- 
ringvan^t welke , wy hem zullen doen betalen } niet alleen defchadevandemuuret , 
maar zelf alle de huyzen , </;c , geduurende de belegering , <6w >&* t Kanon om ver ge- 
Jchooten } of anderzins befchadight zouden mogen worden. 

Verder laten wy den Heer Ottering weten, dat, by aldienhy ons noodt zaakt het 
Fort , daar hy is , te belegeren , en door kracht van wapenen te dwingen , dat wy hem 
geen quartier zullen vergunnen , noch voor zijn Perzoon , noch voor zijn Familie of goe- 
deren i en dat , by aldien wy ten tijde van het overgaan van gedachte Fort , geen ge- 
noeghzame Vivres en vinden , om des Konings troupen, voorde tüdt van 3 maanden, te 
doen /ubfifteren , dat alle onze beloften nul, en vangeener waerde zullen zijn, en dat hy 
zal getraBeert worden, als ofhyftormenderhandtvermeeflertwas. 

Voorts f ommeren wy hem , dat hy aan den Heer Pieter Conftant , die men onsgezeyt 
heeft , dat zich in y t gezeyde Fort bevindt , zal doen weten , dat , by aldien hy in kracht 
van onze toelating , niet aanftondts daar uyt trekt , dat wy hem zullen doen ophangen t 
zonder dat hy eenige genade zal hebben te hoopen , vermits hy Jlrafbaar is , zoo om de 
reden die hy wel weet , als om dat het onderzint 's , volgens de wetten van den Oorlogh 
niet geoorloft is , dat yemandt zich tweemaal naar malkander in belegerde plaat zen be- 
llinde j en gedachten Conflant door de Engelfen op het Ey landt Tabago bevonden , ert 
xich tegenwoordigh tot Curaffouw ophoudende , moet hy volgens de wet geftraft worden , 
ij aldien hy de genade , die wy hem aanbieden , va» met zijn lijf daar uyt te mogen trek- 
ken , niet aan en neemt. 

Ook verklaren wy aan ge\eyden Heer Ottering , dat hy alle de Franfen , die zich in 
loet Fort bevinden , zal hebben te doen uyt gaan , of dat , by aldien hy yemant van de 
xelve met gewelf daar binnen houdt , hy met de doodt zal geflraft worden , volgens de 
verdienjle van alle des Konings Onderdanen , die de wapenen tegen Zijne Majefieyts 
dien/l in handen nemen. 

Engelijk wy de perzoon van den Heer Ottering , en zijne particuliere intereflenin 
tonfideratie nemen , zoo ia V , dat wy hem verklaren , dat , zoo hy het gedachte Fort 
van Curajfouw aanftonts in onze handen levert , zonder dat wy genoodtzaakt werden 
het zelve door kracht van Wapenen-, ie dwingen , wy hem, voor zijn particulier, als mede 
bet garnizoen , een voordeelighen honorabel traBement zullen aan doen. 
Gedaan in het Leger voor het Fort Curaffouw , &c. 

Getektnt , 

De Baas. 

Lager , 

Door Monfeigneur Du C L E R K. 

;©m Tamboer toiccö aï ïiojt toeöcr te cugö ö^onben / met öet boïflenbc 
anttowojöt : 

Nader 



-CuraJJbuw. tegen de Vereende Nederlanden. t$j 

NAder Mifjive van Monfr. de Baas gezien hebbende , werdt geantwoord t, dat het 
Ka/ieelmet genoeghzame noodtwendtgheden ons is getevert , om het zelve tot den 
Uatften man> als getrouwe Onderdanen te deffenderen > en wy zullen uwe aankomfie met 
vroiijkheyt tegemoet zien^ &c. 

Kafteel , en datum als boven. 

Was getekent , 

Jan Donker. 
Lager ftondt , 

Ter Ordonnantie van de zelve Heer Gouverneur , 

Willem Suyst, Secret. 

ï©anneet ben Tamboer toebet bupten geb?acbt toicrbt / jupgbben f\tm ong 
Volk met tycugbbc toe/ VivelePrinced'Orangie. ©en gantjcben bagb3agb 
men ben Vyandt 5eer bejigft / alg oft 3p rjun baar fïetft maafttcn / en ton mepn= 
ben bafïelgft / bat 5p ong be3en nacljt 5ouben Ijebben nomen brftomicn / ba» 
't fc heen toel baar toe geen coucagie t uilen Rebben gchaDt. 

©en 17 dito , 3aglj men bun nocb a\$ booten boenbe / en baar totetbcn öiet 
ban b'obet 3ijbe ban be Haven,upt gecommanbeert be Ruyters, met 5 of 6 gau; 
toe Vry-luyden , om ben Vyandt te gaan berfpieben / met beloften / 500 3p een 
Fransman gebangen ftregen/ om ftonbfchap ban be gcïegentbept ban Den Vyant 
te hebben / tiat men Jjun 50 ftuk van Achten tot een bert etingb soube geben. 
Op ben Middagh bjacbtcn 3pbcr ttoce aan 't Fort , en 3rjn bun De beloften bol* 
baan ; tegeng ben abont flutim'et ooft een ober loopen upt tjet Franfe Leger, 
öie 3epöe/üat fcp ban ben Generaal quaïp bejegent toag / en bat3e gtoot gcbjeft 
ban Water en Koft babben / atyoo niet anberg ftregen afê Vleefch , bat 3p 3clfê 
moflen fchfetcn / en bat'et tocpnigb rouragie onbet 't Volk toag / en geen moebt 
om bat Fort met boo?riceI/ te nonnen befïomien/ maar bat3pceniQÏ) Gefchut 
aan Hanbt toilöen bjengen / om 011^ ban een Bergh , bic t)tr r omtrent leght / te 
befcfjieten / en 500 tot obergeben te btoiugen: CmbcrtufTchni tocnfcötcntop 
met meet aïggenieenc rouragie/ 300 ban be Burgers, Man ozen ban beetje- 
pen / ai£ be Soldaten , bar 3p ong mochten ftomen attacqucrcn ; ban baagbg 
Daar aan / stjnbe ben 1 8 Maert , '$ mojgeng / $ toeber een Overlooper ban ben 
Vyandt binnen geftomen / bie rappojtcecbe / bat ben Vyandt met syn gantfcöe 
Leger , 'g abonig te booten / toag gerctireert na be Schepen , met groore fïilte/ 
enb?ce^ben/batmenljaar3elf^3ouöe bebben ftomen befpjingcn. 3U?topmt 
honbtfcbap ban bun gclegent[)cpt en macht Ijabben geftregen/ 3ijn baar op een 
pattpe banoil5eBurgers,en ben Capiteyn Pieter Markufz een Zeeuwfche Kaper, 
met 3rjn Volk bier uut geloopen / naat be Leger-plaats ban ben Vyandt , bic 3p 
getupmt bonben / bebbenbe baat laten leggen beeï geflacbt Vleefch, eenpattp 
Granaden , Potten en Ketels, 3 of 4. Piftolen , een Degen , Mantel , en meet an= 
fcete ftïepnigbeöcn. «l^ubcttuflcben / 0113e Ruyterye (Die 'g mo?geng tyoegb ban 
tic obet 3ijöe ban be3e Haven toeber upt geteben toaren) berbolgben ben Vyant 

31 l tot 



€2 II. Deel DenFranfetiOorlogh Curaffouw. 

tot aan Sc. Barbara, Die meefl al m-gefche f pt waren/ top fcrcgen baat ban nocïj 
4 gcbangen / en i of 3 teierDen ban De Ijare Doaot gcrisooten. 

©en 19 Maerc , 'g moigens u?oegh ?agen top De Vyantlijke Vloot onöec jepl 
gaan / en Dachten Dat ons nort) bjabaur oouj De Haven ;ouDen maften / maar 
5P 3tfn me t bun elf, 500 Schepen al? Barquen boo?bp getoopen / bupten feïjoot 
ban on£ Kanon , 3onDer een fcljoot te fetjicten / en 5ijn 500 De Weft-punt onige? 
fteften/iieHenoe bunnen noutg naac oe hn|t ban EfpanjokïEp tjebben noc& 3 of 
4 Barken boocn t Lande 3ien 3eplcn/ Die apparent naat De Kanbes Eylanden, 
De tijDinge ban Ijun fu -f conté r / gaan b?enjj en/ 500 Oat top op Ijeben jijnöc Den 
%% Maert, 1673. geheel beb?nDt3nu ban onjen Vyandt, maar ober top Godt 
Almachtigh ftonnen Danöen / enioben/ Dat ong 300 toeleeft befebermt/ en 
moeten biODen / Dat ong De ^clue (leegte en genaDe tuit genen / toaimcec noclj 
meer banDeseofanDcce Vyanden morntentöojbenaanaetaft 

©at Godt Aimachtigh oug merftclnR gcnaDigtji£/ nonnen tap Dageïpgge=' 
Hóegj) 5ien/ toant toepnigï) tgDtgt)oo?DeRomflebanoen Vyandt , 5ijnöicr 
toel gearribeect z Geneel'che Schepen, eetfl Santa Cruz, en Daar na Sant Car- 
los, bjrngcnDete3amenöuerbe 100000 Stukken van Achten meDe/ en nu op 
2'jieren nocl) een anDer Schip, genaamt De Concordia , met 40000, dito. 

Den Handel van de Geallieerde Hulp-troupen. 

Cn Keurvorft van Brandenburgh , (taien£ Gemalinne, nu op OCH e Ja- 
nuarü , 1673. een Jongen Prins gaD ter I9r relt gcb?ocljt / alé in ong Eerfte 
Deel berbaaltïg/) warenene Krijghs- volkeren toel in De IDhtirr-quar tieren 
berbreic/ maar erjentocï niet (lil/ ti>antDen Generaal Major Spaan ruftte Doe 
boo?'tbafte Keulfe Slot Werle , Dat ban Diftfte Jfèuurcn / met geeniKanon 
(toijl 't eng oan toegang/ ooh een b?aaf geboelf boo? 't intoerpen ban ©uurlDec* 
ften IjoD) ff been gecroonsen te ftonnen tuerDen. ïfier binnen lagrj Den Overften 
Wefterholt met srjn Regiment Die 3icb toel DefenfceecDe ; Dan Doo? 't quaDe 
tocDer / en Dat men Dor»? De onbjupnbare toegen 't Kanon Daar niet booj feonDe 
béngen / i$ 'c 5H0C Slot toeDer berïarcn, in't miDDen ban Januarü, 167$. 
't toelft Keur- Keulen , 300 D?a aïg fjp 't boo?De / grootcujftp brrbluoe. jBebe 
toogï) De Munfterfe Generaal Nagel , ücrfïaanDe Dat een partpe Brandenburgers 
bn Warendorp Doo? De ^lagb-fcoomentoaren gekomen/ tjaar te gemoet / en 
(Toegaf / ^130 't meefl ongeoeffenDe Krijgs-knechten maren/ KrnarnDc 46 Paer- 
den en 30a ticeï Gevangenen tot bupt / Dir5e binnen Warendorp bïarlttcn: 
fOaac [jet QfïuKtcn De Brandenburgers b?p beter bp Minden, Daar;e a Regi- 
menten ban De Overften Wefterhold en Halberftadt in De pan baïtten / 5UlKg 
Dat ^00 ban bare Vyanden Doont b*eöen/ beftomenDe 1 Standaart, 1 Heirpauk ; 
ofKeteltrom, iKornets, iRitmeefter, en beeie anDere Overften geban» 
gen / De ceft blucljte bermoept na Wezel , fc'icurenDe en berb?eftenDe 5iberfclj« 
Standaarden , Me men nneï) aan ben roegl) bonDt : i€oen 3P te Wezel quamen/ 
tong Den Vclt-Marfchalk Turenne Oaar / Die Dit ganttcb met beïjaagböen. 
©en 14 Januarü, 167%. qnam Den Graaf de la Garde, Extraordinaris Am* 

baiïa- 



Luyks-Undt . tegen de Vereende Nederlanden. 6$ 

bafladeur ban Sweden , te Regensburgh op Den Rijksdagh bp abOnDt/ 3011&CC t& 
nige ceremonie/ alg mare 31)11 Equipagie öaar tor niet gereeDt : év ÖfDc ope- 
nin ae ban 3i]n propofitie , 't toelft fp?afe : Van de Mediacie van den Koning zijn 
Meefter, om tot Vrede te komen, tuflehen den Koning van Vrankrijk, die 
van Engelandt , en hare Geallieerde : En den Keyzer , Spanjen , de Staten 
Generaal , met de geconfoedereerde Princen. 't i&eïk bp De Vergaderinge 
met groote b?eugbDe opgenomen toicto. 

<fëorn ter t jjD töierD gerjeel kleyn Brabant bol Dragonders ge p?opt: fQIerbJijl De 
Franfe, onDet öen Hertogh van Duras, gaiitfct) Luykerlant üeoo^ocn/ boemelen 
groote armoede en gebjea ïeöen; 5p pionöeroen berfcljep- en Dorpen npt / jelf £ 
onöer 't Spaans gebiet;anDere Dorpen moffen 1.000 Maten Haver, en 300 bOOJté/ 
aan baar geben / en bp faute ban 5uïfcg/ plonöerDrn 3p De Dorpen , en (jaaloèn 
De Schouten en Meyers Xüegfy : 3©aat op De Staten ban 't Landt van Luyk be* 
floten / 3 of 4.000 man te tof rben tot Defenfïe ban 't Landt. <Den Hertogh van 
Duras meenOe Doe mthe De Stadt St. Truyen te obcrrompclcn / bifg 3ent Ijn een 
Trompetter boo? af/ gebolgt ban 5ommige Ruyters , neben£ 900 of 1000 Voet- 
knechten i Den Trompetter aan De Wacht homenDe / Die niet al te fletn toaf>/ 
ber3oet)t Den Burgermeefter te fp?encn / De Wacht 5cpDc / 3p bJüöcn Dat yif$ 
Doen : <@nDertorjl maakt Den Trompetter een;ge tjafprihigcV en geeft De 3?jne 
Dr (cué met olasen : ^iee op De gcootfle troup ban De Wacht mtaat aeljtcröen^ 
hen ftrngenDe / flocten De Poorten , maanten alarm , 3ulh$ Dat pöcc in 't Har- 
nas, rn op De Vetten nuam/ oaar3elo£ b?anDen epDic reeDté in De Voorftadt toa= 
ren genomen ; De Ruyters, teen 3P boo? De Burgermeefters quamen / baDen om 
genaDe/ 3eggenöe/ De Trompetter haDèic folie ontoe tenue gcoaan/ en Dat 
5p 5elfë Den boo'f3. Trompetrer toel toilDen Èjarqucbuferrn : ^oe|) 3pmegen 
Öaar Pardon, met tic ojoje/ Dat3e aan geDachte Duras 3ouDen neggen : Dat 
hy geen Mazeyk noch Tongeren voor had, en dat zy gereföl veert waren hun 
te defenderen , tot den leften man toe. 

Wè nu ter tfjDt/ 3onDt Den Grave de Monterey, 2 Regimenten Voet- 
volk," en een Deel Ruyters, naar Hollandt, tot ï)Un tjulp / tuieng Colonellen» 
tbaten; ban 't Voet-volk, Den Prins van Vaudemont, en Den Heer Fariau-; 
öe Officiers ban 't Paerde-volk, De Baron de Boulers, De Seignoors , CararFa 3 
en du Feu : gjn Brabandt i? ooft omtrent De5e tijDt/ tameiyh beel Volk ge* 
toojben/ en een panp Winter- rokken, boo? De selbe te maken/ aanbefleet / ook 
toierDenbeeïPaerden alDaat opgehofr/ en 3(500 alleg aengeflclt / cfmcnjicE) 
alreeDe ten Ooriogh toerufie. Ifèaat 't Landt van Luyk leeDt pnDet tuffefje n 
groote oberlaft ban De Franfe , toant 3p beDjcben alDaar 300 groeten bpan t- 
fchap/ aïéof3uinbaar Vyanden lanDt haDDen getoeefl ; innemenDe ijcos ucn 
Gouverneur ban Charleroy.ÏKt Stedeken Faflèe, Den if Februarii, 1673.. ge- 
ujn Ifp ooft De De Covigne, Chaitelet en andere Plaatsjes, Dar.reenifieBoeren, 
tot bc5fttmgc binnen lagen/ Die geötoongen rricrDen 7 met witte Stokjes in öe 
Öanöt / Daar "Pt te trennen / mrt beD?epging / Dat/ inDien men &un irjcDer in 
cenbc vatte Plaarzen qua^i te uinöen/ men rjaar 50U Doen op fyangai; men tci^ 
öeoóh booj 20 Soldaten,oic Daarbooj gebleben maren/ iyPiftokn Ijtfraeu .^én 



^4 IL Deel. Den Franfen Oologh Tegen Keulen* 

boo?f3. Gouverneur mepnbcn ooh Thuyn te obrrrompeïen / boel) toicct baac 
geflupt; i€rn platien Eanbe fiüfceii3ym bjanot/ alics/ Dat haac gc-cpfchte 
Contributie niet opcnbjocht/ jidj uUoo genoegzaam met grtorlt meefiec 
mahenöe/ ban 't gantfetje Landt van Luyk. <&en Grave de Monterey ftclbe 
op Drjr tijöt/ goebe o?D?e tot bccitecfung ban snne aanbevolen Landen, tegen be 
Franfen. 

3£en Marfchal de Turenne bectcoh terwijl ban Wezel op ben 17 January, 
1673. met eenigf) Gefchuraiaar Dorften,baac 3rjne Troupen becsamrlben/ boef) 
Reecöc meberom naac Wezel , om De Cavallerye af te tijacijtm/ bie noelj in öet 
Sticht Keulen gcquartirct Iagï) / tot bat be Brugge ober ben Rhijn 3011 gereet 
5tjn/ Die Den ie dito baccüiglj mag / en toaac obec becbolgens meDe De Ruytery 
DenRhijngcpafïecctig/ en naac Dorften gcbocct / 5rjnoe onbcctufTcljcn beeï 
rabagimm't Landt ban bec Markt geöaan/ eenige plaatgjee alg Kefteren, 
kleyn Dortmont en anDcce uptgcplunbect / en betfcljcpDen Schermutzelen tuf* 
fcljen partpen boo?geballen/ tot bat be Franfen nu begonnen fcoogec op te tcefc» 
hen/ en quacticr namen tot Dortmont en Lunen, maar op De Keyzerfe en Bran- 
denburghfe t 'samen 5ljn gccuht / fojmecenbe een Leger ban omtrent be 27000 
uptgcIefenKrijgs-lieden/tmcm ben i6Jar,uary begon te macctjecen na bec Lip- 
ftadr, altoaac 3l)n Keur- Vorftelijke Doorluchtigheyt van Brandenburgh, met be 
Hertogen ban Bourneville en Lorainen,Den 3 February accibeccDe/tceHRenbe in 
't ^ooft ban bt5e Armee ben 4 dito na Zoeft. Cectotjl tjab ben Marfchalk de Tu- 
renne 3rjne boojscoepen onDcc Sr. de S. Abré, een ban 31321 Luytenant Generaals 
ben % February g^onDcn boo? Unna, ten onbafïe piaats\ altoaac toepnigrj Mi- 
litie , en omtrent 1000 Boeren , en eenige Dragonders , onDec Den Overften 
Bombsdorf,binnen ïagen/bie nocrj Dappec tegentoecr boben/en meenigen Frans- 
man fnenbelen beben/ tot bat be Stadt meeft in bjanbt gefcöooten 3fjnbe / $p be* 
3clbe Den 5 dito op Difccetie / obeegaben/boct) onbifeceet genoeg gcïjanbelt toiec» 
ben : Brandenburgh onDcctuflchen toa£ ben 5 dito ban Zoeft getrohften / en niet 
nonnenbe tijDigblnn gcnoeglj Unna teljuïpe nomen/ poftecebe 5iglj toepnigö 
TBijIni Daac ban Daan/ in Slagh-order, bettoacbtcnDe bat be Franfen in 't Velt, 
3ouDen nomen / om een Batailje te lebccen/ maac Turenne meerbec ^reoerfen 
bccujaeljtenbc/ ban ben Prince van Condé, en upt LuykeTlant, is te Dortmont, 
Lunen, en Unna ge bleben / 3iclj met een meefiec manenbeban Camen , Altena 
en anDcce plaatBjesVonDcciuflcBnibebe oen Hartogh van Bourneville 'tbolgen» 
be Keyzerlijke Mandaat pubïicccen : Itëaac bp alle Officieren en gemeene Solda- 
ten , upt ben bieufï bcc Biffchoppen , ban Keulen en Munfter , toojben in-ges 
roepen- 

Mandament van den Hartogh van Bourneville , uy t laft van 
zijn Keyzerlijke Majefieyt. 

KOndt en kennelijk zy hier mede een yegelijk , dat volgens de Roomfe Key- 
zerlijke Majefteyt onzer aller-genadighfte Heer , aan zijnen geheymen Hof 

Maar 



~en Munfttr. tegen de Vereende Nederlanden. 6 f 

Krijghs-Raadts Prefuient, Generaal Luytcnant , Velt-Marfchalk , Opperften 
Landt- en Huys-Tuygmeefter, bedelden Overften en Generaal der Rabiffe 
Grenfen, Ridder des Gulden Vlies, den HeereReymondt Gravevan Montecu- 
culi, onder dato den ifjanuaty dezesjaars , in Weencn alder-genadighft gcge- 
veneCommiiTie , de Keur-FurftelijkeCeulfeen FmftelijkeMuntferfeKrijghV 
volkeren zeker zaken , tot vordere onderhouding van de Vrede, Ruften Wel- 
ftant , \ hcylige Roomfe Rijk betreffende , in zijnen naam voor te dragen had : 
MaaraltooHoogh-gedachten Heer Generaal Luytenant Excellentie wegens zij- 
ne Lijfs indilpofitie , zoo wel als den daar opgevo ghden vertrek, 't zelve niet 
heeft konnen verrichten : Zoo heeft de allerhooghft gedachte Keyzerlijke Ma- 
jefteyt die aan hem gegeveneCommiflle , onder dato den 31 Jar.uary laatft, in 
Paterborn, op ons Alexandrum, Hartogh en Vorft van en tot Bourneville, Gravc 
van Hennin, des Roomfen Keyzerlijken Majefteyts Kamerling, Krijghs-Raadt , 
en over zijne Armade geftelden Velt-Marfchalk , getransfereert : In conformi- 
teyt dan van deze op ons getransporteerde Commiffie; En dewijl meer aller- 
hooghft-gedachten zijne Keyzerlijke Majefteyt aller-genadighft Intentiones daar 
heen ftrekken , om hare in 't heylige Roomfe Rijk tot nu toe gevoerde Wape- 
nen, ook op geen ander ooghwit gerichtet zijn , als hoe de verdere Vrede , Ruft 
en Welftant in 't heylige Roomfe Rijk beftandigh mocht onderhouden werden : 
Tegens welke zijne aldergenadighfte Keyzerlijke Intentie en voorgemelde oog- 
wit alle die gene doen , welke de Wapenen in andere , als meer allerhooghft. -ge- 
dachte Keyzerlijke Majefteyt, en der felver mede Geallieerde Heeren dienft aan- 
grijpen en voeren. Zoo werden een yeder Keur-Keulfe , en Furft-Munfterfe 
Krijghs-Officiers, van hooge en lage qualiteyt, te Paert en te Voet, en byzonder- 
lijk die gene,welkezijn Roomfe Keyzerlijke Majefteyts,en des hcyligen Room- 
fen Rijks Vafallenzijn, mits dezen, en in kracht van de tegenwoordige opentlij- 
ke Patent, ernftelijk daar toe erinnert en vermaant, datzy de Keur-Keulfe en 
Furftelijke MunfterfeKrijghs-dienften verlaten, en haar by de Keyzerlijke Ar- 
mé aangeven; alwaar alsdan een yeder na zijn ftant, Conditie, en gehadt hebben- 
de Charge, wederom zal geaccommandeert en geavanceert werden , ondertuf- 
fchen en tot die tijdt met Geldt, Quartier , en onderhoudende middelen behoor- 
lijk werden voorzien : maar die, welke ongeacht dit opentlijke gegeven Patent in 
meer-gedachte Keur-Keulfe en Furftelijke Munfterfé Krijghs-dienft ongehoor- 
Zaamlijker wijze zullen verblijven , zullen zijn Keyzerlijke Majefteyts hooghfte 
ongenade , confifquering van hare Haaf en Goederen, als ook naar gelegentheydt 
fmaat en beftraffing aan Lijf en Leven ontwijffelbaar te verwachten hebben ', 
waarna zich een yeder te richten heeft, om me Genade en Eer te verwerven , en 
Smaat, Spot en Schade te ontgaan. Signatumöc pubiicatum. Ham, den 10 Fe- 
bruary, 1673. 

Alexander, Duc de BourneviHe. 

3£it maautc tod f enige alteratie en omsien/ in sommige Duytfe Officiers, 
ÖOCÖ öen BhTchop van Munfter gaf jtjiec op / een Contra-Mandament tipt / Dat 

hy in alle plaatsen en ftceften liet afnonöigm/ seggenöeöatoitöooriaebooj 

II geen 



66 IL 'Deel. Den FranfenOorlogh Krijghs- 

geen Keyzers, maar Boumonvilles Mandamenc moft aangenomen tüojDen ; 
Dat 3ijn Volk ooft Keyzers Volk, eninDc$53cIfëDienfttoaren/ enanöcr^niec 
genoemt mochten 31311 ; boojtg alle bic Dienjt bp fjem IjaDDen / bebjtjöenoe boo2 
alle Ijinöer; en fcbaDe / Die 5u aan lijf of goeDeren/ fjiec ober moebten Romen (è 
lijoen. 
©en Marfchal de Turenne niet raaöt5aam blnbenbe/ een Velt- flagh tegtn 

Keur-Brandenburgh , en De Geallieerde tetoagen / tö.i3 nn na Dortmont ber= 
troïifmi / Daar Hy 3icb befcljanlle ; toaac obec öe Auxiliare Armé, onöer ben 
Keurvorft van Brandcnburgh , (na Dat 3p ljaar eenige Dage n / in bolle Slagh- 
ordren, en gereeöt tot een Bataille, (Doclj te becgeefë) bp Zoeft IjaDDe opgeljotie 
ben /) tocDer na bare flf>inter-quartieren bettroft; maar Turenne baar na ber* 
ftccïU3!Jnbe/ met Ijet Voet-volk ban ben Prins van Condé , en eenige Ruyte- 
rye ban Duras , ooft boo^ien met Keulfe en Munfterfe Volkeren , rcfoiberrDe/ 
oml)oogee/ tot bpöen Ham (Daar aooo Brandenburgers binnen lagen) op te 
trehtten / baat Ijp 0002 eeeft DoCï Den Marquis de Bourlemont 't Slot Heringen 
of Berkeboom, D002 5ijne Boojtronpen / DeDe innemen/ en fïcrb be3etten: 
Jüaac op öe Brandenburgers bet feïbe toeDer meenöen te obenneeftecen / öan 
toieröen met berUe3afgetoe3CHVc <©unt beroo&aaftte Dat öe besettingen/in Den 
Ham en Zoeft, Dcje bare Plaatzen betlieten / meöe nemenöc al baae Kanon , 
Amunitie en Bagagie : Turenne 50nt f)ietop Dateïijft ban 5qnc Troupen in öfll 
Ham , met bebel ban geen Garnizoen van Keulen of Munfter i\\ te nemen. 
Zoeft baetöigbOC mcÖe Den x2Februarii, t. Gedeputeerden na Turenne af/ 
om Sauvegarde; toanneee na De miDDaglj boo? De Poort onDec 1 Luytenant 
Golonels, 300 Soldaten en 50 Dragonders upt Werle qnamen / begeereiiDe met 
getoeït Daar in te \j0e5en / aan De BuFgeryc baat bertoonenoe De 0202e ban Tu- 
renne, van gene Troupen in te laten, tradjteöen 5P De Poort op te b2fhcn ; 
maac ober De Klok gehipt toeröenöe/ en De Burgerye toeloopcnöe / Djeaen 
ïjaar te rnglj / en kregen èemge gebangenen ; 't gunt baar met De nacfjt DeDe 
bertteftnen:Cen& miren 'gaüont^qnarnen De Gedeputeerden met poFranfe 
Ruyters, tot Sauvegarde UJ?uec binnen, ©en BifTchop van Munfter IjaD gacm 
tianjijn Volk in och Ham gcieobt 't toelft hp ooft ban Turenne ber3ocbt/ bon 
ïtceeg!) tot- anttDiOlDt: Dewijl die Stadt zich vrywilligh aan den Koning van- 
Vrankrijk had overgegeven, dat hy hem daar in geen fatisfactie konde geven , 
voor dat de6 Konings antwoordt zulks bewillighde. 

©en KeuFvor-ft van Bïandenburgh met5jjn Armé omtrent Lipftadt Jijn^f/ 
rroMjicr opaanftont^/ na Dat [)p Lipftadt tori be5et baö/ Den z^ Februani 
im Bijlevelt, 'e gunt m'gelijK^ tiïei boo^ien toieeb / benebeirè De Fortrefle Spa- 
renbergh, en ban Daarop Minden, otter De Rivier De Wezer, banluaer t)P 
DOOJ öe Hertogen van Lunenburgh , Cell en Hanover Ijaac Landen , Daar bp 
obeeol toel geteacteect mierö / opHilbcrlhdt taoglj/ ensoobaoztop Berlijn: 
©e Keyzerfe trqftnen in3gelijft£ sbec De Wezer naar 't Sticht Hildesheym, 
baar in 3P Den 28 Februarü genomen 3*h/ na Dat bet Regiment ban Den Bran- 
denburghfen Generaal Spork, 3#nöe d'Arriergarde, bp Zendtvelt, 300 Paer- 
den ban De Gardes dec Corps ban De Koning van Vrankrijk , benebens 100 Dra- 
gonders , 



-Tochten. tegen de Vereende Nederlanden. 6y 

gonders , 5cobanigf) ö^tiDcn in bc pan gcbaftt / bat 'er maar 3 man ïetocnbirjö 

af ouatncn. $fet geljCCÏe Graaffchap Mark \X>a§ bu£ toOO? bc Franfen hl Bif- 
fchopfe open/ 3DnbC alleen Brandenburghfe Garnizoenen in Lipftadt, Spa- 
renbergh , df Bijlevelt gcïr Pt / 300 bat fce Vyanden ooft aanftotltg al 6c ïikpne 
Stedekens in namen/ al£ Wafte, Kaldehart , Bnlon, Ruden en Gefeke, 
Doarje alle bc Bagagic ban ''t Regiment ban ben Overften Spaan bequarncn: 
^ptycpgbbengetDcibiob Lipftadt te belegeren/ ban bctóyl Daar nu mi flc rfe 
Garnizoen ban 2000 Paerden en 4000 Voet-knechten binnen tuaren / bó?fleil 
3P 't 5iöe niet onbetfïaan/ maar lic te n 't onaangc raft biljoen : €etröïjl \jic\t 
Turenne 3JJ11 Hooft-quartier bp Zoeft. <£n be Biffchopfe tfoftften Öooger 00 
na be Wezer , allc£ onbe c Contributie b?ciigcnbe. Ban be5e 500 ftïjieltjHrn af» 
tocöt bcr Geallieerden toaiecb toe rfcïjcpbe gcoojbeclt / alg of ijet boo? geb?c« toen 
Voeragie of mi anbere oo^aau beeft getojeeft/ boel) 't tocctooïg!) / 3ai'cupt- 
torjsen. 

<£*nöermfTcï)en 3tpben be Munfterfe bat 'er een aan/lag op be Stadt Munfter 
en op beg BifTchops 'Perzoon toag aangeïept getojceft / 't gunt 3p in bcyt toot* 
gen tocrfraalben : 3£at in bic Stadt 3ebert eenigc tpbt toiag flf nomen ben Rit- 
meefter Kettens Zoon , tooo? be3cn Hofmeefter toail ben jongen Graaf van 
Herberfteyn getoJfCfi 3tjnbe/ onber pjetert/ bat t)pbOO?ben GravevanHa- 
rach een Schuitvordering toan etteljjfte 1000 Rijksdaalders ÜJCgeng» bc Erven 
ban Luttersheim aïbaar öab upt te boeren / tnaar toe |)p CommiflTariren [jaö 
beftomen/en bat bp in bic tijbt/ een gebaatïrjnen aanfïagy/ 500 op be$ BifTchops 
epgen $«30011 en 3iijnbebienbe/ algop be Stadt, onbernomen Jjeeft/ 'tUielft 
albug ontbent toicrb : Gemelte Ketten t)ai) een jonberlinge co?refponbcntie 
aaneenboo?naamOort, en be 5ane 300 berte gebjaebt / batïjpboomambe 
jeïtoe in 't toern te (tellen ; |)ier toe tractjte ï)p 3tjn Vorftelijke Genades Officiers 
met gcoote beloften/ aan 3ict) te treftnen/ ban bic gene bie eetip tooaren / open* 
baatben in beg BifTchops af toaesen/ 3ulftg in groote fïilte/aan 5nn geheyme Ra- 
den ; maar op 3p gemelte Ketten ben 13 Februarü met getaapenbe mannen 
Upt5tjn Huys na bc Citadelle lieten boeren/ en3(jn geinventeerde Brieven le^ 
3en / unt uiclfee 3tjn rjcöouben raatfïagcn en meerber in 't ïicïit quam : <©nbee 
alle be5e 3afc en boa? ooft een fcljHjbcng aan een groot Krijghs- hooft, (rcelfter^ 
naam/ om berfcfiepbe oo?3aucn/ 3P niet ftelben) 't geen l)p noel) een bagö boo? 
5tjn gebangenig met epgen Ijauben Ijab gcfcöjctoen / generalate r intjoubenbe/ 
bat ben Commandant N. ban 5ulfccn beffepn ftcnni^ ftab geïjab/ en jgn raat^ 
ffagen ïje m beelacljtigl) Ijab gemaaftt / cen ben Overften Wachtmeefter N. tot 
boïboeting be3e^ aanfïagf}^ al^ een ojiucipaaï infïtuinent met allen pber3icö 
Öab laten gebnipften. i©e^f)alben bic bepbe 3icl) aanflont^/ na'tgebangen 
nemen ban gedachte Ketten , op bc blucljt be gator n t&aat op ben Raadt be 
oberigc Officieren ban 't Regiment ban gemelte N. bp Ijaar ontboben/ in 
nieutoje be-eebiging namen/ en ben Overften Luytenant 't commanöo en be 
^leutelg bcr Stadt in bmiben fit Iben. ©bo?t^ \aieib aan alle Biflchopfe o?b?e 
ge3on^cn / om bc$c 1 Perzoonen bafi te fjouben/ maar 3p ontquament : (Ce^ 
gen Ketten bjicrb fcfjerp gep^oceöeert / aan öanben en toocien geflooten/ en 

ft i mbtx* 



68 //. T)eel. Den Franfen Oorlogh Be-rcgh. 

naöerfjanbt gefententiefrt om re flerben: ©aar ofi Daar a\Ué tof bet in fi rïrc qc- 
caafttr. i£n 19 gere*ï}t/ binnen Munfter - 't fc?oofr toicrD iKm'afgtfïagr 11/ 't Eöf 
.gptóécenaeelt/ en ten toon g?ftelc / en'tfjajnuai ötineenliifï/ aanbegalge 
Belangen/ noct) eeu of mjecuan3ijne JBaft'ieefUn öcsrn aanflagt).- Iraren 
meur gehangen / en na Koesvelc ueclmcrt / om aldaar gerfrtjt te toeröcn. 
.fBaar. 'ti$ een bdacnclnfie teen / Die De Eraasgezinde, tcc 0025 jaft ban Dit t?ecf 
taat/ aan üen MarquisdeGrana, COmmanDcctenDe 't Keyzerlijke Regiment 
Binnen Keulen , fpeelöen/ (jcm 3enDenDe De$c UoïgenDc öcr3ierï;cn Brief, al£ 
ban Den Baron van Schwerin , eerfte Minifter van Brandenburgh , ban ÖCU 
a^Februarii , 1Ó73. upt Bijlevelt gefe&euen/ ii;f)onDcnöe Desc tboo?Den : 

Verzierden Brief, aan den Cïïlarquü de Grana, wegens 
't veroveren van Munfter. 

IK acht e het mijn plicht , U door deze exprejfe t e advi/èren • hoe het Godt gelieft heeft 
ons dejfeyn op de Staat Munfter te zegenen; en dat, offchoon wy in den eerflen zoo ge- 
lukkig niet waren, als wy welgewen/è hadden, hebbende veel van ons Volk verloren , wy 
eyndslijk de plaats noch hebben in gekregen. Den Bijfchop zelfs had veel 'werk, om onze 
handen te ejchapperen , retirerende z'rcb op een Edelmans Huys hier dichte by 3 hebbende 
hy zich maar eenige weynige Heydukken, eneenige van zijn Garde te Paert. Zijn Keur- 
vorfteltjke Doorluchtigheydt mijn Meefter , it daar nu even heen, om de plaats te bezet' 
ten, en kern tot Accoort te dwingen. Hy heeft ook ordre gegeven aan verfcheyde Com- 
pagnitn te Paert en te Voet , om na Warendorp te marcheren , en zich daar van ook-mee- 
fl er temaken, yuyft terwijl 'ik dit fchrijve , komt een Officer van zijn Doorluchtigheyt 
die ons zeght , dat eert deel van onze Armé ge/lagen heeft, een party van 4.C0 Ruyters > 
behalven noch zommige Dragonders en Voet-volk , onder het Commando van den Mar- 
quit de Reneüe, Marfchalk Generaal van Keur-Keulen , die gppofteert waren te Gefeke , 
datze den Marquis zelfs gevangen hebben, en binnen weynigh uren hier zullen brengen : 
Dat den Major Generaal Zolnis , op de plaats doot gebleven is , de Graaf van der Lip , 
CoUonelvan een Regiment, gequztft en gevangen , nevens een Couzijn van hen Bijfchop 
van Straatsburg}}. Alle de Bagtgie, en eenige kleyne Stukjes zijn in onze handen geval' 
len , en men hoopte , dat Prins Willem van Furftenbergh mede onder de Gevangens zou 
wezen, maar wort gezeght , dat by de Aüie niet geweefl is, ondertuffchen is zijn Bagagie 
èok gekregen, daar ondar gevonden is veel Gout- en Zilver-werk , en de onze zich inbeel- 
dende dat hy niet verre van daar is, doen alle devoir om hem ookte krijgen. De Marfchat 
de Turenne was zekerijk op deze tijdinge zeer confuys te rugh getrokken. Aan onze 
zijde heeft de Prins van Anhalt een lichte quetfuttr gekregen , als ook de Major Generaal 
de Graaf van Caprara , die daar by quam in 't heetfte van de Ac7ie. En ons volk de 
Vyandt noch vervolgende , kennen wy U geen verder particulariteyten , noch het getal 
ier Doeden &m wederzijden toe zenden. 
U E. &c. 

Was gettkent , 

Den Baron van Schwerin.' 
^eit 



Krijghs-tochten. regen de Vereende Nederlanden. 69 

3Dcn MarquisdcGrana ör3cn ontfangenljebbenbe/ haD fjan! f cfi geen oc- 
bac!)rcn ban t bcb?cgfj; üie£ ynit ijp Daar ban aan alle Geallieerde Hoven per 
Expreiïè t ijDmge / 't gimt groote bujötfebap eaufïecöc/ ban men bernam tod 
[)aaft ÜJat ban De baaadjf pi toa?. Evenwel verwedde de Heer Richart , Spaan- 
fen Conful f Amfterdam , groote zommen geldts tot bekrachtingc der waarheyc 
van dezen Brief. .AScn meunDe/ DoenmaalsV Dat Dit een pjnctnu toa£ , ban 
Prins Willem van Furftenbergh; om bet! geDacl)ten JVlarquis ecu btlaaljtlljlie 
pots te fpeden. 

toipartpe Spaanfe Ruyters, onDer 't gebiebt ban ben Grave van Merode, 
trouwen in 't begin ban bc Maant Maert, 1673. binnen Kalkar , 5tjnDc De ccnigl}- 
(ie Plaats, bl£ Keur-Brandenburg h noei) be5ft t)ir}t/ in Ijct Hei toghdom van 
Kleef, ïeggcnbe aan beu Rijn-kant, in 3ÜIJ 3cïfé ban toepnign uafitg[)cnt/ 
Doel) bcrflernt niet een tameinn Kafteel, en aï5oo Daar een 3tualt Garnizoen 
binnenlaat/ fë Der 3dbe baar en bo^ennoclj fcetflcrht/ Doo^fniige Spaanfe 
Auxiliare Troepen te Voet, onDer ben Heer Menfagne,fterh 500 man/ Die Dage* 
\ijk$ uitgingen op be Franfen, ïeggenbc Doo? Ijeei Kleefslandt brcl&cybt / en 
brei buj}t maakten/ ooh cen£ rteee gantfe^e Compagnien F*an§pyfen tot 
Udem in route geflagen I}ctben ; baar Doo? be Franfen berbictert / bed Volk 
ber3ameïben / om 3ict) Daar ban te Vo^eften / maar De Spaanfe ban bit Deffeyn 
BCtoaarfeljourjDt/ binDenbe 3iel) niet (leen genoeglj/ dhi be Plaats te Defcnöecren/ 
Jijn met groote abantagie Doo? be Franfen tjeen geflagen / en i£ be Graaf 
van Merode met 3JJU Cavallerye te Venlo , De Heer van Menfagne met f>et 
Voee-volk , te Stevenswaert geiuuHigu aangenomen. 

omtrent De3e tt)Dt qnam Den Heer Pelnits , Keur-Brandenburghfen Envoye, 
in Den Hage, folliciteemibe fled» tot be betaïinge ban etteujiie Dup3cn6rn 
Rijksdaalders; maar Den Grave van Waldek, rep^De naar Minden , om Dien 
Heer Keurvorft 5dfê/ Daar ober tefpjehen/ U3elL«enüOO|f3. Heer Grave ïïqïZ 
baar na in 's Graven hage lucDer neerenDe/ i£ beu genoemucn Heer Pelnits, 
ooh/ todbernoegnr/ tüeDecomtettigge/ na Berlijn bertrofefteu. 

©erl Krijghs-volk quatn 'et nocl) al Dageïijn^ ban De Rivier De Moezel , oog? 
Den Rijn, boo? bn Keulen, afjahftrn / tot betfierlting ban Den Mareichalde 
Turenne, De toellie noil) omtrent Zoeft 5ijnbe/ 'tgeljeeïe platte Landt ban 
Dec Mark onDer Contributie jlelbe. <2E>nDrttUftcf)?n giïigf) 't Brandenburghfe 
Garnizoen ban Der Lipftadt 5omtnDt$m Munfterlandt rabageeren/ enöaaï= 
ben beel Palifladen Daar ban Daan / Die 3p tot berfleining ban De laaftgemr&e 
Stadt geb?nphten. 33>aar en tegen£ ruitte Den Bifïchop van Munöer met 

<>coo Ruyters ctl 5000 Voetknechten böOJ 't Huys Ravensbergh , 't tudft ïjp in 
een Dagt) beroterDc: Ban maar Ijp Datehju na Hervorden trok. 3jnf8eftjfc£ 
3ont Turenne cenigij BulFi na Heuxter aan De Wezer, 't gunt jp in rjet \\o;t 
bemacïitigtjDen. Sp mernDen Lipftadt mebe te oberrompeien / Dan mierben 
met bedieg afgemeten. JIBaarbe Keyzerfe en Brandenburghfe Troupcn, uoej) 
in 't Hildesheymfe gebiedt leggende / b?acl)ten Die Stadt groote bjee3e aan/ 
toegöalbe n 3p öaat bapper op tjaar fjocöe bidben : Turenne Die uu eentype 
pag Dooj Heuxter ober bc Rivier be Wezer IjaDDe / naDcrDe met Jijn Armé 

H 3 Daas 



yo II. 'Deel. DenFranfenOorlogh Krijghs-tocht. 

Daar na toe/ om/ inacbaïïe ban ecnige attacqne / gemeïte Stadt tefccources 
ten. 3|n miDbcfê fp?ah men 3e cc (reeft ban Vrede , toaac toe men 5agb, Dat bet* 
fcljcpöe Vorften atbepDen : 3©ailt Sweedtfe , Ofnabrughfe , Hanoverfe , Wol- 
fenbuttelfeenNieuwburgfeGezanten CCpgDen fytt n en toeDec DoojLipftadt,5o na 
öfn Keurvorfb van Brandenburgh, Big na Turenne , toelfteïaatfte/ (300 men 
5cnöc) Den Vrede-handel met Brandenburgh Dooj 5ijn Koning toB0 tccber= 
tiontot I^clfg ging Den Nieuwburghfen Envoy Straatman na Den Koning 
van Vrankrijk , om cen Accoort te OMtoe tpen. 

<Ü)nDf ctntTclien troftftcn DcKeyzerlé cnBrandenburgfe Volkeren, Die tot nocfj 
toe in 't StichtHildesheym I)aDDcn gelegen/in 't begin uan De Maant April, 167$. 
hoogee op : <E>e Keyzerfe Doo? Turingen na Eger in Bohemen, en De Bran- 
denburghfe na Halberftadt en Maaghdenburgh. <Pe Munfterfe namen onDec* 
toijl De Stadt Hcrvordt in / Daat3e met 800 man , 300 Ruyters , alg Soldaten , 
hiquartietenDe/ 3ccr flccljt fmpgDcn/ gcïfjfe ooft in 't Sticht Minden , toelfte 
Stadt 3p|)oeItingec/ Ijoe naDec qnamen/ Dan Dojflen De 3dbe / om öct fteche 
Garnizoen, met bclcgecen: Ep toenöcn fjaac Dcrnalben tocDer te rugh na 
Bijlevelt, Daar5e Den S April, noooman flecft/ boojquamen/ metbeel Ka- 
non en Vuur-Mortieren: ^en 9 dito,toictpen 5P tytt 84 Bomben in: Jfèaar obéc 
Die ban binnen begeeft / De Belegering booj cen zomme geks afftoeftten; 
maar be Munfterfe (jaDDen geen moeD/ om De fïetfte Vefting Sparenbergh aan 
te tallen / Detenl Daar een bjaaf Cavalier in 3ijnDe / 3ijn gnjg feooft Daac aan 
toi'.Dc toagen : 32ieü bjeften 30 Daac ban Daan op/ ouecaltelanOetoaattgbe 
lieDcn 3eec quahjft tcacteecenDe / en namen omtcent Lipftadc bccfcbepDe flets 
fte Heeren huyzen in / toaar mcDe 3P De Plaats Dachten te benautocn. 

Ccrtoljil bleef Turerme ract $1)11 Troupen noch, in 't Graaffchap Mirk en 
Ravensbergh leggen/ mecfïer 5jjnDe ban Ijec geheel Brandenburghs gebicöt/ 
ban Den Rijn af/ tot De River De Wezer toe/ uptgejonöert De Steden Lip- 
ftadt, Sparenbergh, en Minden, altoaac noch, Brandenburghfe bezetting binnen 
toa£/ 3onDer noctltan^ pct£ te onöecnemen/ toaac D002 bcele fpecuiatien bit» 
ïen/ Dat De Vrede ttiftcfjcn Vrankrijk en Brandenburgh toag gcfÏ0O*en : ^m? 
merS3ontgeDacnre Marfchal o?D?e aan De Munfterfe Garnizoenen in De Bran- 
denburghfe Plaatzen , De3cioe te bcclatrn/ gehjft bpïjaac/ boetoel ongartn/ 
toierD geDaan. 

©en Grave van Waldek nn toeDcr in Den Hage, aangeftomen / até hicc ebcn 
te booren becnaaït fë i üeeö Daar eappon ban 51)11 bf5enringc aan Ijèt Branden- 
burghfe Hof, 5ijnDe bet meefte genoegen en betcontoen aiDaac niet in De ban0e= 
ling ban Dien Keurvorft , Die aan D'anDetc 5tjDe ycl) bcftïaagböe / Dat De5en 
Staat 5icl) met en grOjoegtj boigeng j)ct gecontcacteecDe / bp3onbcc in De Subfi- 
dien, pjctenDecrenbe Daac baii nocb 1 5-00000 Ponden, op toclftcr? bctaltnge 
IiacDt aanOjong/ 5uHcnbe/ 300 boojaaf/ om De aanD?ingenbe Macht Dfc 
Vyanden gfnooDt3aaftt 3ijn/ anDece Mefures te nemen/ moien men niet baec» 
Digi) toaé d'Achteröallen te bolDoen ; in gebolge ban Dien , &aD/ DcnHertogh 
van Nieuburgh 5tci) alg Mediateur aangcboDen tnffenen Vrankrijk en Branden- 
burgh , 5cnDenöe Den Heer Straatman , 3yn Extraordinaris En voye naat Parijs : 

Hare 



Vrede-handel. tegen de Vereende Nederlanden. fi 

Hare Hoogh-Mog:traeh,ten onöertnffc&en / Doo? alle reDcüjne fatisfaftie, 
Dien f Keurvorft te berpiKjöten / tot tjet Intereft ban dezen Staat , Doel) ip öe 
Onder handelingetnfTcj)en Vrankrijk en Brandenburgh t)art aangedrongen/ öat 
ïjaafi; tot een boïuomen Tra&aat en Accoort feljcen te guiten uptbatten / a'soo 
Denboo?f3 Heer Straatman , in een Audiëntie bp oen Koning, aan Zijn Ma- 
jefteyt mefenteerbe öe entremife ban jtjn Meefter , om tjet Accoort tufTcijen 
Vrankrijk enBrandenburg te bemiööe Ie n, aan toelfce laatfie öenHertogh jjaö ge= 
SonDen om fjem te öifponeeren tot Dit Accommodement,en Dat tjp fconDe berse; 
neem / öat gedachte Keurvorft toag geiaten in goeöe Difpofltie / om met Zijn 
Majefteyt te tracteeren ; 5eggenDe bO?Der / dat hy was, zeer verbonden ge- 
weeft, aan des Keyzers InteretTen , waar van zich beklaaghde, alzoo hy van 
zijne Troupen was verlaten, die geweygert hadden met de zijne gezamcntlijk 
te vechten , na dat hy haar zulks had voorgehouden ; dat zy oorzaak waren ge- 
Weeft van het aftrekken , daar toe hy gedwongen was , met zoo merkeJijken na- 
deel van haar gemeene reputatie. 5fmmer£ mierb Dejen Envoye a'Daar te Pa- 
rijs toei otttfangen ' enmen3epöe/ Dat Den Koning ljcmop3nn te cugt) rrp3c 
De3e nabotgenbe conditien meöe gaf/ Die bp aan Den Keurvorft 5oubcarto^ 
Dferrn: Dat hy, na de Vrede met de Hollanders,hem zoude wedergeven de Plaat- 
zen van Wezel , Rees, Emmerik, Orzoy : gelijk ook na de Ratificatie van die 
Tra&aat, alle zijn andere Piaatzen , met tonöttie/ Dat Zijn Majefteyt 30Uöe 
doen ter neder werpen alle Fortificatien,van die piaatzen, die Hy van de Hollan- 
ders had gewonnen, * alzoo die Fortificatien niet, maar wel de Steden, aan 
Keur- Brandenburgh, behoorden, ©ojöer^ fïelbe Zijn Majefteyt, Dc3en getjees 
ten Vrede-handel aan Den Marefchal de Turenne, met bolle mocljt / om alleg 
mat öp gort bonö/ Daar in te Doen/ of te laren. 3£en Franfen Minifter gaf on* 
DertnfTtfïen / op De BergaDe ring te Regensburgh , 5e«er gifct)?ift ober / Daar 
tn Ijp bfthlaaröe / dat zijn Heer en Meefter , niet anders dan de ruft van 
Duytflandt was wenfehende; dat hy zijne Troupen uyt dat Rijk wel wilde te 
rugh ontbieden, wanneer de Geallieerde de hunne te rugh wilden houden : <Dan 
Dit tnag bp De Franfe al meermalen boo? gejïelt / maat tjaö bp De Duy tfé , toert 
nigh geloof. 

©en Keyzer,nu berftaanüc/ Dat Brandenburgh,met De Franfe,m Ijanöeu'ng 
getreDen/ en nn al op 't fïnpten genomen toajjv DeDe 3tjne Troupen ban De 
Brandenburghfe af3onDe:en / teggcnDc een geDeelte ban De 3elbe totGarnizoen, 
in De fierne vaftigheden Hamerfteyn , en Ehrenbrekfteyn,aan Den Rijn, al? ooft 
in De Stadt Koblents , Daar tegen orjer/ alle ftaanöe onöcr Den Keurvorft van 
Trier , aan toien bit berin Den Eedt me De Rebben geDaan ; en tron De refï 
toan't Keyzers Leger, (aïg gefrpt H) naar Egra , in Bohemen, altoaat men öe 
jeïbe tot 30000 man , beijon te beeflerïtrn / om Daar na uoeöer / naar beneben/ 
aan Den Rijn, af te sentten/ Detoijl Den Keyzer geen Vrede, met Vrankrijk 

. * I» te weien, dat de Fortificatien, aan de Kleeffc Steden-, Wezel, Burik, Rees, Emmerik, &c. 
meeftalle doorhare.Hoogh-Mog: de Heeten Staten der Vereende Nederlanden, en niet door de 
Keurvorften van Brandenburgh , of anders Hartogen van Kleef, zijn doen maken en bekoftight , 
gelijk raeodaar van in om Eerftc Deel «m dcz.cn Oorlogh , kan lezen , op Pag. jj». 

te ge* 



ji II. T>eel. DcnFranfenOorlogh Brandenburgh* 

tegemoet Hou 5ien. Zijn Majefteyt fchjeef een beleefden Brief aan öe Vereende 
Staten, ïnbouöenöe/ dat hem het te rugge trekken van de Hulp- Legers, van 
harten leet was , maar verzekerde hare Hoogh-Mog: van zijne ftantvaftige, en 
oprechte genegentheyt , tot de Interelfen van haren Staat , met beloften , van 
op het krachüghfte de aan (lagen van Vrankrijk te zullen tegenftreven ; ï)icc op 
ip Zijne Majefteyt, met gelnuc manieren uanbcleeftfjept / gcanttooojr. 

<£pnDelijlt 10 öoQj Den Nieuwborghfen Envoye , Straatman , 500 beel Op Den 
Franfen Koning uptgetiJcrfct/ Dat t)Zt Vrede-Traótaat , tuffcl)cn Vrankrijk, 
CU Brandenburgh , OU Den 10 April, Jo'73. tot Parijs i$ ÜOitCOHften en flCtep* 

Itent / met tooinomen toeftemmingban Die Majefteyt , Detncïfie aan 3(jn Mini- 
fter ben Heer Verjus, o?D?e gaf / om neben£ Den b00?f5. Heer Straatman, bp 
Den Vorft van Brandenburgh , Dit Tradaat te Doen aannemen / en met eenen 
te Ratificeeren , ftcUenbc bo?öerg / tuat 'er noclj aan gebjan / aan 't goetbin^ 
öen / ban Den Marefchal de Turenne , aïi Ijiee booren gejept i$. #e?e Mini- 
fters Dan bp Den Keurvorft van Brandenburgh geftomen 3ijnDc/ b;acl}ten fGO 
nee I te toeegi) / Dat 'er re Nieuwhuys een t'samenUomii Der Gezanten miccö 
aengeflelt: SCIuJaar toegeng Keur-Brandenburgh Den Baron van Leydebur en 
d'Heer Meynders berfchcenen: <£n toieröDaae/bao? tnffchen-fp?enen ban De 
Gezanten Der Nabuurige Vorften,'t Accoorc bolftomen getroffen/ enDcRati* 
ficatic bp Den Koning in 31)11 Leger gebjaebt: $an'c toelhe Den Velt-Mar- 
fchalk de Turenne aan Den Biflchop^ van Munfter, en Den Graaf d'Eftrades, Den 
23 May , Dec$ naboIgenDe Brieven fcfynf 1 en Den 19 dito, De Artikulen 3ont/ 
Die öiec acfoter bulgen / geiijU a$ 3p uptgegeben 3tjn : 

Brief van den Marfchal de Turenne^zn den Bïjjchop van tMun- 
fter, wegens den Vrede met den Vorft van Brandenburgh. 

MYN HEER. 

I-\ Aar is hier by my de Heer Meynders geweeft , die haaflelijk na den Koning reyfde , 
J en , in ^cval Zijn Majefteyt uw Furftelijke Genade daar van noch niet heeft doen 
•weten , twijjfeleik niet , ofhy zaVt den welven haaft laien beke>t maken , hoe hy 't daar 
■voor heeft gehouden, dat tot zijn en zijns Bontgenootens befte , als ook tot rufie der 
Roomfen Rijks , zeer dienfrelijk zijn zoude , dat de Heer Kevrvorfl van Brandenburgh 
zijn Troupcn niet meer met de Hollanden of hare Geallieerden conjungeerden , en dat hy 
over zulks een Vrede-handeltnge ondertey kende , waar van my dte Ratificatie des Heer 
Keurvorfls voorgebracht werdt. Inmiddels nu en tot dat Zijn Majefteyt uw Furflelijke 
Genade zulks ft uksgewijs bekent maakt , ben ik verzekert , dat zy den zelven een aan- 
gename dïenfl bet uy gen zullen , als 't haar beliefde , met alle vyandtlijkkejt op te hou- 
den , en het alzoo tefchikken , gelijk ik doen zal> namen t lijk door afvoer ing der Volke- 
ren uyt de Steden en Oorten des Heer Keurvorfls , na inhoudt des bygevoeghde Memo- 
riaals , zoo ik overzende, en verzeker de zelve hier by , dat de gemelte Handelinge 
niet inhoudt , als dat des Konings Geallieerden beter toe dragelijk is dan hem zelven , 

welke 



-maakt Vrede, tegen de Vereende Nederlanden. 73 

welke bet effecl van V zelve te erkennen geven zal. Hier om verzoeke ik Jen zelve» in- 
Jlantelijk , hy ■wille dit werk niet verbittert nochgehatigh maken j dewijl ik den Koning 
fchrijven zal-, dat ik u daarom verzocht kebbe. Ik ben , &c. 

TURENNE. 

Schrijvens yan den zelven , aan de Heer Grave d'Eftrades. 

DE Heer Meynders, welke hier doorgereyft it, heeft my een Handelinge vertoont , die 
de Koning met de Heer Keurvorfi van Branden burgh getroffen , en van den zel- 
ven gerat ificeert over brengt : JV* dien ik nu zulks gezien heb ., zal ik geen zwarigheyt 
maken , de Volkeren uyt de Oorten van 't Landt van der Mark af te voeren ; Ik weet 
niet of "'t zelve des Konings of Princen ordre inhouden , dit TracJaat voert 't zelve uyt- 
dr uk keiijk mede , dat , be halven s Wezel en Rees , Zyne Majefleyt uyt de Plaatzen alle 
Volkeren, die daar in ztjn , zal af voeren laten , en de zaken in den fiant zetten , alt 
in '£ Memoriaal te vinden , is , welke ik den zelven hier by overjehikke, en my daarna 
reguleer en zal , <&c. 

TURENNE 

M E M O R I A A L. 

Van de Vrede-Artikulen, geflooten tulïchen den Koning van 
Vrankrijk, en den Keurvorft vanBrandenburgh. 

1. y\ E afvocring des Konings en zijn Geallieerden Volkeren uyt den Lande 
-LJ vanKleve, en alle andere Landen van zijnKeurvorftelijkeDoorluch- 
tigheyt. 

i. De weder inruyming aller Pl&atzen , welke door Zijn Majefteyt of Geal- 
lieerden Wapenen ingenomen zijn, met he-t Gefchut , Munitie en Vivres , óie 
daar in gevonden is', uytgenomen Wezel en Rees, ingeval Zijn Majefteyt daar 
op ftaan wilde, dat hy die tot de eyndiging dezer Oorloghmccde Hollanders, 
noch in wil houden , of zoo Zijn Majefteyt zich niet alleen met Wezel verge- 
noeght, zal in plaats van Rees , Schenkenfchans gereftitueert werden. 

3. De .reftitutie en 't vrye genot aller Inkomften, Domeynen, Tollen en 
Renten van Zijn KeurvorftelijkeDoorluchrighcyt. 

4. De ophouding aller contributien , en dat'gene gevordert zullen werden , 
alhoewel die reedts verfproken was , onder wat voorwendtfel het ook mocht ge- 
fchieden. 

f. De cefTatie der Confifcatien , die door de Intendanten als ook door haar 
Gevolmachtighden gefchiedtis. 

6. De reftitutie aller private Goederen, en ophouding van dedaaropgeftel- 
de Taxe. 

7. De vrye exercitie aller Territoriale gerechtigheden , en wat daar van in alle 
Landen dependeert, ook in alle Zijn Keurvorftelijke Doorluchtigheyt, &c. toe- 

% gehoo- 



74 II Deel. Den Franfen Oorlogh Reden van- 

gehoonge plaatzen, waar van die gene zelfs niet uytgenomen zijn , welke de 
Koning noch voor zich mocht houden , waar in Zijn Majefteyts Garnizoen de 
Inwoonders geen meerder bezwaring maken zal , als dat zy de Inquartiering by 
haar hebben. 

8. Dat op 't toekom ftige by een Velt-tocht of Legerin zijne Kcurvorflelijke 
Doorluchtigheyts Landen geen quartier of door-tocht , zonder zijn confent * ge- 
lijk ook betaling en fchidelooshouding der Onderdanen genomen zal werden. 

9. Alles wat boven ftur., zal in gelijker geftalte van Zijn Majefteyts Geallieer- 
den geobferveert werden. In 't Hooft -qu*r tier Zoeft. 

©U£ [)aö Brandenburgh 31311 Accoort Üp5atlbcc met Vrankrijk gemaaftt/ 
3onbcc op De Geallieerden ueel acl)c te nemen : £n tot 31J11 recijtbaccDiging 
3aglj men öeje boIgenDc cebenen/ vuaatom fjp 't5elöe geDaan (jaD / ban De 
Brandenburghfe jtjDe / booj öni Daglj Romen : * 

1. Dewijl Denemarken naar J c verfprek in geen verbintenis met Hollandt was 
gekomen. 

z. Dewijl HoJlandt des Hertogen van Brunfwijk en Lunenburghs verbinte- 
niflè , die zeer dienftigh was geweeft , niet uytgewerkt had. 

3. Dewijl het vereyite, den Keurvorft van Trier daar heen te bewegen , om 
voorde Auxiliare Volkeren den pas over de Coblcntzer Brugh toe te Haan , en in 
zijn Keurvorftendom de Levons-middelen te geven, zulks gantfeh niet ge- 
fchiet was. 

4. Wijl -de Koningïnne van Spanjen met Vrankrijk niet hadde gebroken , 
't welk Hollandt verzekerc hadde dat gefchieden zoude. 

5", Wijl de Prins vaa Oïnjen, (die met i?ooo man te Voet, en 8ooo te 
Paerdt den Rijn op marcheerea zoude , gelijk geaccordeert was) gantfeh achter 
bleef; 

C. Wijl Hollandt de toegedane Subhdic-geiden , voor de Armé , niet ter 
rechter tijdt had betaalt , êtc. 

: Cen toa£ De Franfen noeïj niet genocgfj / Brandenburgh Dus ban D'anDece 
Geallieerden gcfcbcpDcn te nebben/ maar 5p tcac!)tcn oor met Den Keyzer 
Selüe/afjonDccInli te ftanoelen ercfl booj toretc beloften/en naortöant Doa? Djep* 
Qemmten f te töJten / van in 's Keyzers Erflanden een Armé te zullen zenden : 
Dan bit geen ban benben tuiiïcnoe grluauen/ (ctopDenspinüele Princen Ho- 
ven upt/ Dat zijnKeyzerlijke Majefteyt met Vrankrijk was geaccordeert , en 
Zy nu beyde te gelijk tegens de Ketters zouden ageeren : ©ai! boctoel 311 Dit 
toiwjgaien/ om oecfcfjepöc Princen oni'tDuytfeRijk, een tegenin aan Den 
Keyzer te Doen unjgen / 500 IjaD jirtnS gantfetj geen aangang / ai? De Franfen 
knel beeïjoopten / maar; Daar mn blccH hlaarljli fjarc loognept / gelnït 30 Die De 
boojïeDen Winter genoegzaam betoont (jat)Den/ in 't fctienöen rjan'tBran- 
denburghs en Keyzers Leger : V&i?\\$ Overfte nnte Weenen toebec gefteect/ 
folemnelift bcclilaacbe / n\tt$ tegrnó 's Keyzers geboot te Ijcbl-en gcDaan/ 
maac Dat ptnt vin t anbcv.£ bekt öaDDe/ Dat De Franfen geen meetDet af bjeun 

toitrfc 



-de Vreden. tegen de Vereende Nederlanden. 7^ 

toterD aangeDaan ; 5ulftgDatDc Franfen meer met bebjogljalgtoapenenupt? 
ree&ten. 

4£p De onbettoacfjte tijDing ban 't fïtiptcn baube3rn Vrede ban Branden- 
burgh met Vrankrijk, tóa£men uTt eerfïe/ Doo? gantfelj Hollandt bjptoat 
berSelt/ toant eben te booren babDen te Heeren Brandenburghfe Gezanten L 
oan be Standen beg Duytfen Rijks , tot Regensburgh bergabett / nocl) [)Cbig[) 

uprgebaren/ tegen ben Heer Gravelle, Franfen Afgezant, op 5tjne ingegebea 
nlaeftten/ tegeng Den Brandenburghfe Krijghs-tocht. ^>ocö a\$ men uu baat 
na in Hollandt bernam / bat bien Keurvorft met bcrbonDen toag / om Vrank- 
rijk bp te ftaan / en ben Vereenden Staat , tegen te ballen / ging be ontfïeltenté 
bec Hollanders , ïjaajt ober / boen men begon te oberbenftcn / bat beje Auxi- 
liare Legers, eben mei ben gebeeïen bOOjleDen Winter, De Franfe Troupen 
ban Den Marfchal de Turenne, en Die ban Den Biffchop van Munfter, Den 
Staat der Vereende Nederlanden^ ïjaDöen bebnjDt/ ban ben ftal£ ge[)OU~ 
ben / en anDer teerft gegeben / gelp oofe te Kleefze Steden aan Den Rijn , Die 
nu Doo? be Franfe ban De Staten afgenomen / en met (jaat Garnizoenen , be3et 
töacen/ 0002 uit Brandenburghs Vrede-Tra&aat , aan Dien Keurvorft , fjaren 
ouden Heer , toeDccom berfielt 3t)n getoojben / Den toelften aitnbt goefce na^ 
buuefcljap / met be Nederlanden tjeeft onöeröouben : 4&eïp baar boo? mebe 
[joop iö gegeben/ om be vrye Vaart en Koophandel , op ben Rijn , te berfleï* 
len/ alg ooft gebolgtjt të; ^Hboetoel Dit ailegniet alg met onuptfpjeftelpe 
fefjabe / ja toolftomen berberf / ban beel Drc Onderzaten ban 5ijne Keurvorfte- 
lijke Doorlucbtigheyt van Brandenburgh , i$ uptgetoetftt/ gelnft Die in 't Landt 
van Kleef, maar boomamentlijft in 't Graaffchap ban Der Mark , en Ravens- 
bergh , notb lang De fmerten Daar ban sullen geboelen : 't Vereenight Neder- 
landt , en boo? al / Hollandt 3al mebe mei [jeugen / ï)oe groote fommen Pen- 
ningen boo? Subfidien , baar Deje Hulp-benden Rebben ftomen te ftofren : 
4Dofttoagmen aüjicr nu in beter pofluucbantegentocer/ afëDenboo?gaan> 
ben Zomer, 1672. Doen bp na/ (naaft (0oDt alleen) De t enigbfïe toebïucbt en 
berlofTing ban 't licbe Vaderlandt , op De3e Duytfe Hulp-Legers , toicrö gcfielt/ 
Daar 300 lang na betlangt/500 beel ban gefp?often/cn 500 grooten [joop opge5tt 
mag / al£ ooft ban 300 ftrac&tigen uptu>er&i»g / toierD te gemoet gejif n. 

Toerufling ten Oorlogh, in Engelandt, &c. 

Of fcfooon ben Koning van Engelandt, toegcntf ben boojgcflagen Vrede- 
handel, mcr ben Koningvan Vrankrijk ober eenfïemDe/ inaueg'tgren 
bie Franfe Majefteyt , (boemel maar in uptterlnften ftïjnn/ en fïecfje^ / om 
Den naam ban een Vrecd-lievend Koning te benomen) baar in tor flont / 300 
ruftemsnin Engelandt, 3rer pberiab ten Oorlogh, 500 toeï te 3La nDry aïjhe 
IBattr/ toe ; Daarfrierb berbaerbigïjt een Vloot ban 70 Oorloghs-fchepen, 
maar mebe men nu 300 Dapper boojt pjetfe/ bat men 3ieö inbeclbe al eeroer met 
De 5eïbe gereebt/ ja in Zee te 5ullen 3Ön/ a$ De Vereende Nederlanders, 
refolutic tot bun <£quipagie / 3cuDen tjebben genomen. <8nDertu(Ten guam 'er 

% i ttjbing 



y6 II.T>eel. Den Engelfen Oorlogh Erigelfe- 

*ljbingann'tHofteWithal, batbes KeyzersGemalinneöen ü Maert, 1673. 
mag oüf tïcöeu/ Ijict ober \nccnbc Weenen \j.m bj3cf (jent I te meec / boe men 
beuonöt/ öflt öe hooghftgemeke Keyzerinne , ntl al + Maanden batnen Zoon , 

3toaunec ü)a£ actucefi ; Dit beletten öe Ijoop ban 't tjutöeltjïi Van Dm Hartogh 
van Jork, Die tot mt toe/ andere geen gebaeljten fjaööe/ afê met d'Aens- 
Hartoghlijkc Princeflè van Insbruk , te trouujen / bat al op 't fïtipten ftont / en 
toaac toe 3ijn Gezant alreebc ban Londen bja3 bectrofthen/ aïë ge5eot $/ 

JOO Dat Dien Harcogh van Jcrk nu beÖUC&t Vuap/ bat bc Keyzerhjke Majcfteyt 

boel aan De hooghftgedachte Princeflè moefct homen te troinuni / jjelïjh 3uing 
oolvgeboïgljt i£ / en ütea geuaeftten Hartogh , na een anöer Bruydt Dee oni5icn. 
ito mijl jafum bafc meet en mecc Landr-Soldaten upt alle beelen erg Rijks , 
na Londen enöe Zee- kant, af/ om op d'Engelfe Vloot gefcljeept te luojben 
Daar onöec fcami % Regimenten, fjeteencban Bukkingham en'touoecban 
Power, al^ Ooit óComoagnien oanöe^ Konings Garde. Mylord Vaugham 
met z Cömpagnien Uan 5i)U Regiment, OC Rivier Den Teems af bamioe/ 
fïoegen öe Boots om/ baar ban mei 40 man 3tjn bertyonftrit. 3F>en Hartogh 
van Monmouth fcereube 5icl) uu ooft/ om met een panye Ruytery, naar 
Vrankrijk ober: te fcjjepcu/ en iiien Koning, te lanoe/ Dienft te oom : <£en 
Schip met Engels Krijghs-volk-becongelithte / üt 't o'oetbaten \mx Vrankrijk , 
baat ban oeele beröjonhen. Prins Robbert pjeftc met alle maeljt / be Vloot na 
beneöen / om in Zee te bjengen / Die ooit al af3ante / maac iet Zee-voik toa£ 
beel brrïoopen / mqielt baat te 3oeu / en te lanbetuaact m I 300 bat ben Ko- 
ning j)ct bolgewoe Plakkaat (oobeu bat ban Dm 2. Januarü, laatfilcben/ Ijiec 
Gooren Uetöaalc) liet af Uonöigm; 

* Lzoo Zijn Majefteyts Vloot nu vaerdigh is om t'Zcc te gaan , en dat ver 
J\ febeyde Zee-lieden , Bootsgezellen en andere , zijnde aangetekent in dienft 
rot de zelve Vloore, verzuymen te verfchijnen, zoo heeft Zijn Majefteytmet 
advijs van den Secreten Raadt goetgevonden , by deze Kon inglijke Declaratie 
'ftrikrelijk rebeveelen en te begeeren , dat alle Zee-lieccn , Bootsgezellen en an- 
dere, welke opgetekentzijn in dienft van Zijn Majefteyts Schepen , of die Pres- 

felt ontfangen hebben of ander ^.ints , hoe het Zoude mogen wezen , onder Zijn 
Majefteyts betalingetcr Zee, dat voorts en inmcdiatclijk na de Publicatie dezes 
Zy zullen hebben weder te keeren tot hare refpective Schepen , en indien eeni^-e 
na de Publicatie van Zijn Majefteyts Proclamatie in gebreke mocht blijven , om 
dU n volgens hem zelven te bedragen , tegens die zal geprocedeert werden , als 
tègen'pteièrteürs uyt Zijn Majefteyts dienft , met alle exemplarc ftfengheyt. 

<&üd) ïjtt flikte Engelfc Qorlogh -fc hepen ttttt Volk niet U3f)t>ni^[) / Ofé'eÊ 
Op De Rivier Den Teems, 3 Koopvaarders Vlooten teflfll)'*» aanquamen/ al£ 
ffU uan Bordeaux , lipt Vrankrijk , (let fl 130 / een bauöe Kanarife Eyianden , 
fterlixi/ en ecu uut Schotlandt, met Kooien-, ftcrh 300/ Schepen : Dan be$e 
Xoopvaardy- Vlooten, pjeftfU bC" Engelfe Prcft-meefters r 1500 Bootsgezellen 

x>p cLQorloghs- Vloot ,-öaac Doo? Die na bequaaai gwcljt toifrb/ om in Zee 
!r aouacu beftaau, 



-Toerufting. tegen de Vereende Nederlanden. 77 

Jtëaar in Engelandt moffcn/ aïle Öie cemgc Ampten , Offkien of Benefi- 
cien toilben bedienen / UoïgeiijS d'Acten ban 't Pariamem , (atë Ijiee booren ber=> 
Haait i£/) na d'Engelfetniije / f)ct Heyligh Avontmaal ontfatigen ; 't toelft- 
Prins Robbert , Den Hartogh van Monmouth , en be c\c anóe te DOh t)e bben 
gebaan; maar sommige/ Die bic toepgetden / $(jn ban bare bedieningen af* 
fif 5et J öaac onoer; toa£ mcDe Hamikon , beg Konings Kamerling. <&och na* 
detljaHöt Ijcbben noen ecnige Grooten, Die bare confeientien geen geiorlt roüden 
aandoen / Dit f tempel na ceUolgtjt/ en niet fconnenDe ïjupggden/ fcare Roomfe 
Religie, (boo? 'cUedatcn banlHtnne Ghargies,) befjouben. 3£c voornaamfte 
kjanöe3e/ Inagbe tweede in 't Rijk, eitt-ocnoc&toe/ ben Erfgenaam banbe 
Kroon, namentlflft bt£ Konings eenighflen Broeder, ben Harrogh vanjork., 
bic 3ljtl Admiraal-Generaalfchap afftendt/ en bleef Roomsgezindt: SU^ooli 
ben grooten Marefchal , bc Grave van Norwich , tot tJöieng Ampt 7 andere luier* 
ben aangcfirlt/ ai£ bC Marquifen van Worchefter , CI1 Dorchefter , öe Graaf van 
Bedford, Suffolk, Perersbourg, Carlifle, fllAlisburry, mcdefïont ben groo- 
ten Threibrier Klifïord ben 29JUIÜ , 1673. Sijn Ampt af/ lüaat lïlibC ben Ko- 
ning ben Baron, Thomas Osborn beretrbe, 

. <£>p Den 20 April , 1673. bf Cl rolt ben Harrogh van Monmouth , met gcbolgï) 
ban Edelen, ban Londen naat Vrankrijk: Hy Quam ben 24 .dito rjco! Ca- 
lais, baar l)p ban bien Gouverneur .{jcrrlijhürirtD entfangen/ en onthaalt ; 
rcp3enbe boojtg na Parijs, baar Hy nccbboo?bep Konings ben rek/ toserfe 
aangefleït/ tot een ban be Luytenant Generaals, ban bicn Konings Leger, 
Suilende met ecnige Troupen ben Koning, naae Nederlandt boïgcn/ en met 
jjet Leger, op De generale Rendevous, te Doornik, eoujunnceren. 

5^en Engelfen Admiraal , Prins Robbert geraaïne ben i£ Mey , .1673- met 
bic ge^eele Vloot ,. \x$t be Bay van Gunfleer , hl Zee , baar 3u ban een Ijeftige 
k §>tojm-bJtnt fcaierben aangetafl ; 5p 3etccn 't bi\\ 14 dito , cp be Middel-gron- 
den ten ^nfter / ban tuaar d 1 A vamgarde ben 1 6 dito , cnftrJKn Örfordnes en bc 
Bay ban H oufley aan quant ; fe ImpbenDe ben 19 dito , boo?bn Dovres , \ Ka- 
naal in/ om met be Franfe teeonjungeeren. 

5^e Franfe Oorloghs- Vloot toornen 13 Mey, upt Breft geloopcn/ beflont 
in 30 groote Schepen, en 13 Branders, bf{jalUennocl)Cenige anbetc Fregatten : 
toiwjs Admirael Duc d'Eftre' , boerde 104 Stukken > ben Vice-Admiraal en 
Schout by Nacht pdee 84/ bc mmfte -50/ en öe re|ï boo? malfcanbe ren 70 : i^aat 
toierben noclj 300 Matroozen en 100 Soldaten na gejonben. <Pc5e Franfe Sche- 
pen, ïjabben 300 wonderlijke, en donderlijke namen, bat een kleynmocdigh 
menfeh oaarafberfclniftte/ jabeFranfen scïffcöeenenfcetficcfUioc? i-are e#= 
Bni fcratljten / 300 baty bkyn fia^dnigj) in 't UJcrJt ijcbueu geftclr. ^p ar= 
ricerrden te Portsmuyen , en ftalicn baieiyU na Dungeneffe , aïiüaar 351 bc 
Engelfebeni4Mey, in 7 töf3JtIjtr?cccjen / en baar 't anliec lieten baiïcn. ^en 
Koning van Engelandt ,-bir met Duc de Jo;k 3ijn Vloot üyt Scharneflè |)aö 
3ie:i uptioopeu / Ufti^ tjjf r 300 m$ niet ban bcrujitt!gl)t / of begaf 3ic[) mtt ben 
Sdoen / f n een gebt cltt ban ben Adel , ben 16 dito na Rye , altoaar ftp op ben 
öagö ba conjunctie / ban ben Franien Admiraal , op 3yn Schip magmfumeÏDK 

% 3 teiccè 



78 IL *Deel. Den Franfen Oologh franfe- 

totecb gettacteert / gebenbe aan ben Lord cPOfièry be Schout by Nachts pïaar<s 
ban jrjll Blauwe Vlagh : iDaar. na ben Koning op ben 19 dito rjoebrc na Lon- 
den berteehuenbe/ üey gceonjnngcecbc Vlooten , 84. zware Oorlogh-fchepen 
fteeft / bebalbcn b'anbcre / ben 30 dezer, 't Kanaal upt/ en ben 31 dito boojs 
bp Douver, na be Hollandtfe Kuft obec lianen: <©nbectuffcben ficopoe men 
ijl Engelandt upt / bat &et alicg in üt$e Nederlanden in ;oobanigc tonfuflc mag/ 
bat baac Vloot maat bcljoefbe te nomen/ om aileg toegb te nemen 5 bocb 't ge* 
bolgb b^efc tod anöec£ beugen : ©en Koning liet nocljtang beel Voiks te 
Biakhead bp mainanbecen nomen/ om op b'een of b*anbecemaniec in Hol- 
landt of Zeelandt te tanben : (J^oet toelfce Troupen Zijn Majefteyt ben Har- 
togh van Jork Generaliffime maaftte / Prins Robber Generaal, Duc de Buk- 
kingham Luytenant Generaal, en Collonel Ruiïel Major Generaal, boenbe 
gaar cammiftien baat toe betbacebigen. 

il^P5«lien bef gemoel bet Engelfen en bun Brittannis Ey landt boo? eenigen 
t rjbt beclatcn / en naac bet bafte Eanbt obec (lenen in Vrankrijk , baac men/ 
pdecigb bc3igb toa£/ om bc Veldt- Legers , en b'obecmonnen Steden , met 
Velk te uoo&icn/ afeo men ttjbing feceeglj/ bat 'cc obecaï beel ban bace Krijghs- 
lieden gefauuen/ boo* 3ieatc/ acmoebe/ engebjeh/ bccloopenroacen; t)iec 
ober toierb alom een Generaal Pardon afgenonbigbt / boo? alle Overloopers , 
mité bat be 5elbe / tec beflcmocr ttjdt / tocbetom in bun bienfi / en oubec baac 
Vaendels moften te boojfcljijn nomen / of bat men anbec^ing / met alle ficafs 
ïiept ban Juftitie, tegen ban jonöe pjocebeeren : ©onbebeben Koningvan 
Vrankrijk in Jijlte Vlaamfe Conqueften toel if of 16 Plaatzen ban bace ifo&U 
ïen en ^ternten ontüïooten / om bat Krijghs-volk baac upt te ïiebten / enüi an* 
bece gelegcntbept te nonnen gebmpnen / eenige toepnigc bcbe Hy toebetom 
uectfecucn : 3fa bet febeen / aïg of be Steden Douay , Aeth , Doornik , en 
Charleroy maar alleen/ bace Fortifieatien 3ouben bebouben/ en bat men te 
Rij (Tel een (leen Kaftee! toilbe boen bontoen / en 't 3elbe / alleen / in plaatg ban 
Die Stadt , met fïetn Garnizoen te beseften / en bit aïfeg / om 500 beel te mins 
ber Soldaten , in bie Plaatzen ban nooben te bebben : <©m bit upt te boeren mag 
bccKOücen Monfr. d* Afpremont , Capiteyn ban be Gardes, en Ingenieur ban 

ben Koning: .ffèebc toiecben in be bobengenoembe Steden , alle be Borgers 
fjire Vuapenen afgenomen. 

©nDertufTcljcn 5anten bc Franfe Krijgs-troupen, 500 beel men ftonbe bp mal* 
ftanöer benomen / baft na beneben / bouSenDe onbertocgen flccbte o?D?e : Ee* 

HCC Frans Colonel genaamt Sr. Louis, tik omtcent 1800 Paerde-volk na tm 
Marefchal de Turenne gelepbe/ hebc d'Ingezetenen in Gulikerlandt gcooten 
obcrlajï : ©en Hartogh van Nieuwburgh , tielit hem aan5eggen / bat hy aan= 
(tontg ban baac 5011 bebben te becttehncn / of men 30U bet bem boen ooen / en 
bat hy-ooft/ obec ben Rijn gaanbe) upt bet Landt ban ben Bergh 3oumoe? 
tenblr)bcn: ï£iec op bertcoft hy mei batelijlt / maac obec ben Rijn homenbe/ 
becfcljoonbc hy ^et boo?f5. Landt gantfeb niet/ boef) afé hy De VoritelijJce 
Troupen , op bem aan homenbe / getoaat toierb / bertton hy , upt bat Landt. 
©e Franfen maakten 't OOft 5eec flecbt in 't Landt van Luyk; te Tongeren 

bjarl)ten 



Jtoerufltng. tegen de Vereende Nederlanden. j$ 

brachten 3p eenige Luykfe Karren met Spijker-manden gelabcn/ op/ $onÖec 

Sttf Daar op hebbe nbe te p?e tenöeere n / Dan Dat5c Die Karren > tot 't berbem n 
an hun Ruyters Bagagie , bsn nooDen haöDr n / öetoni 3p ban baar ftonöcti je 
bertrcHften : 3£aar trohftrn ooft tenige ban hun Volk , 5cer 5bjali en ongebafc 
ïi'gh / etiöatmfïecbte<!5quipagte/ toe oer na Vrankrijk , Die De rï Oorlogh niet 
honöcn bolgen ; upt Tongeren tmerOoofe eenigt) Frans Volk gesonoen / naac 
De Dorpen , öie onDer f)et Dom-Capittel tot Luyk behoorden / om öie Boeren 
tot bet berfetjaffen ban voeragie te Dtoiugcn/ oorh^p ïjoieröen jomtnörg ban 
öie Boeren , rufïrhjK te engge geüïefcen / Die het 300 nu en Dan ooft toei te quaat 
htegen. <Den MarefchaVdeTurenne, feï)oouÖatDe Vrede, tuflrhen Vrank- 
rijk , en Brandenburgh nu al gefloten toag / ) fcfeef ebentoct noco al in 't Landt 
ban Der Mark : , leggen ; ougetüjnlfelt / Doo? öien Vrankrijk geen goet gtboe= 
len ban öfg Keyzers <0o?logh£-toerumng? n / begon te Krijgen/ en alöaar/ 
3oeht te berfïaan/ maar Die Duytfe Majefteyt het ooglj op mocht Ijebben ge^ 
munt ; maat bertrofc epnöelijft/ naat Zoeft , Daar hy , en jijn onöerhebbent 
Krijghs-volk , (Daar bon al top eengeöeeïteberlocpni/ öcrfloj^cu / enïuanïi 
toap gcbJojöen) een tnDt lang/ op 5pn Soldaats , bleef hups houöen. 

<£>en Mimfterfen Biffchop y met zijne, CH De Keur Keulie Troupen , fpeelöe 
noelj al / Daar hu eemgh^uig uonöe / met getoeït / öen meefter ; eti Dat 300 bJel 
opvrye, en neutrale plaateen / aïg op öie gene / öiconöeuöe Vereende Neder- 
landen behoojöen/ gebenöeöe Kerken aanöe Pneikrs ober/ om H.Roomfe 
Auraren Daar in te fkllcn / en Den 5e !ben öienfl te boen : föfttt ftaö hy ooft Doen 
aanrechten Ut De vryeStadt, ban'c GraaffchapBergh-fteynforde, almaar op 
?en Zondfigh's" mo?geng / Den 7 May , n5 7 ^5 . tmee bansyne Regimenten bin* 
nen quamen / öie De Kerk be3e«m/ en gcvuapmöer hanöt / een H. Auraar , en 
Mis-Priefter Daar in hebben gebjaclit/ öie al boo?t Mis begon te jiugen ; öc 
Gravin , Dit bernemenbe / ontfïelöe niet torpnigh/ en quam beneben/ om Dat te 
beletten / Daar op traöen 1 ge^apenDe Soldaten op haar aan / öoclj Zy tuiert 
i ban De Burgers brbjaart/ Uiaar ban rrnigcbjetDcn gcquetlï/ maar Ijet Misdoen 
ging ebcn toei 3nn gang ; en Daar en tegen Deöeöe Gravin een Pfalm opheffen/ 
öie ooft ge5i3iigen miert / trrtoijï De Paap met gjn H. Dienft al boojt ging / 3po 
öat men bier 333/ en fjoo^De/ in een Kerk , te geluft/ in Duyts, Pfaknen, en ui La- 
tijn, Mis zingen. ©ocljhoc öeToonen of Klanken bolgen$ De Regulen ban 

öe Mufica, of Zang-konrt, met maluanöeren ober een quamen / Uan men 
öenhen. (€ot Benthem rjpap \)ct bpaané al 500 meöe toegegaan/ en öe Kerk met 
geteeiöt ingrnomen; en men b?eegöé/ imt bet tot Nieuwenhuy*, met betcu 
3011 afïopen / öoo? bk n men 3enöe / öat öen Bifóhop ban Munfter , pen Gom-- 
miffaris ban ben Keurvorft ban Keulen, en Den Grave ban Benthem , Die ber» 
anbering / 5elf toilöen bp tor jen : toelhen laatfl genoemöen / nu eenige gjaren 
geieöen/ öe Gereformeerde Religie af / en öe Roomfe )&*$ toegeballen/ heb- 
ben^e sichtsc^erc öie trjöt / meeft bp öenMunfterfen Biflchop onttjouöen : <&t 
Grarinne,5nn Gemaalin, )ua$ Doen maaHjOohy met hare Kinderen, aanllonty 
ban hem afgrbjf hen 1 öaar toebluebt nemniDe / bp öe H. Heeren Staten öfr 
Vereccnde Nederlanden, Die haar Hoogh Ed: OOK m !jumiep|Otectiebehon 



80 IL 'Deel. Den Franfen Oorlogh Noordtfe^en- 

Deii. Eoobanige Afvalligen!, toojöen gemcf ulijn De Èjartfïetnbitrerfïe vervol- 
gers, ban bie Religie, öaacspbauafacballcnsju; bluftcnbe bn be onfat3oen* 
inlie infianticu / ban bien üoo^f3. Heer Grave , aan hare Hoogh-Mog: be 
Hceren Staten , tot Ijctuicberom leberen Uan^nGemalinne, g.eöaan/ ()or> 
toeltebccgecfg/ betuijle hare Hoogh-Ed: (b?ee3cnöe boo? Confcientie-dwang) 
baar tot gantfclj niet ge 5uit fc&ijnt te 31J11 . ï®ei te cccjjt 3epc 3cfcec Wicbtet. 

Harde, blinde, dommen yver, 
Hoe onwetender, hoeftijver. 

Mkt tegenflaanbe alle benennctijfte miobelcn/ £ie Vrankrijk te Stokholm 
ceeDc aantoenoen/ om l}tt RijkSweden op t)ace5ijbe te benomen/ 300 tuag 
3ulfi^ te berg? cfó / ebertuitgbie Kroon 3tcb meer liet gelegen 3ijn / otn be ftrij- 
dende Partyen tot otter een Itoming te betoegen/ en al3oc be glorie tebetHrn* 
gen / ban Europa , uut ben Oorlogh ge&olpen/ en ia Vrede te fjebbeu {jet* 
fielt: JDam Die ban Sweden 5agcn boo? Ijaac / enanbere/ brelgrootccboo?* 
Deel in be vrye Zee-vaart , en Koophandel , al|§ 5ïCÖ booj b'een of b'anöcc par- 
tye te bcrUlaren / en al^oo ben Oorlogh eeutmg'nbuurenbe te maften / tot 
groot nabee l ban Ijaar Inkomften en Tollen , bie alrecbtg boo? be5en Oorlogh 
5ccc bermiuüert tearen/afé in 't boo?fle ban bit Boek ge5cpt i£. 3Den Heer Beau- 
mont toegeug ben Vereen ighden Staat * te Koppenhaven genomen 3(jnöe/ 
raag bctfcljenbcmaal/ benebeng ben Nederlandsen Afgezant, ben Heer van 
Werkendam , met be Deenic Majeileyt in Conferentie / om 't opgc|ïelbc Trac- 
taat tufTcljen Denemarken en bc$cn Staat te befuipten j onaange5icn alle be 
mcen*en bie ben Franfen Gezant Treflong ter contrarie bebt : ©an bc fcoelfte 
meubetljaalbc/ bat [min een 3encr Difcours fpot£gcbJi$ gesent 3ou ftebben : 
*Pat by aldien gedachte Heer Beaumont met confiderablc Zommenge!ts<juam , 
hy eenige goede verrichtinge mocht verhoopen , mair by gebrek van dat, ook 
geenzints en zoude vorderen , &c. maar bit Deens Tra&aat jcjjeen noeft, 300 
fjaaft Hiê t tenennbe te sullen nerahen. 

ombert nflrjjcn boecbe mer. uyt Sweden eenige Troupen ober na Pomeren 
en 't Sticht Bremen, om be 5clbe in alle gcIcgentljeDcn en boojbaiicn ber na- 
burige Vorften , baertiglj teftomien hebben. 3Dcn Duytfen Keyfer, brbenu 
ooit flcru Krïjghs-Volk raerben/ IatenucberfclirpDen ban 3fincDuytfe Regi- 
menten ,u\)t óngaryen , naar Duytslandt afnomen / tot berficruhigc ban $nn 
Leger aibaar. 

<©c Hollandtfe en Zceufe Kapers fojarcn in bit Voor-J aer , ban 167$ nocï) al 
Cben bappec / met Ijare reyne Neeringh , (500 pUigmen be Kaperye in Zee- 
landt te noemen) bf3igl). <écn KngelsOoft-Indis Schip ban Bantam quambe* 
fjoubcn/ boel) met flccljtellabingl)/ inDuyns: jBaac be Zeeuwen namen bp 
na/ alle Franfe, en En gelfe Schepen tocch / bic boeren/ 5onberConvoy: 3p 
bjacljtru in 8 dagen tïjöt teel 31 Pr y zen in Zeeland t, boojgoebebuytop; en 
noen raahten baar en boben 6 ban bc3e grijp-vogcls, oubec ceri Vloot Engelfe 
Mailagoms en Straat- Vaarders , 5ijnbc met lUtllConvoyen, 19 Schepen {letft/ 

bie 511 / op 3 na / uregen / en in Zeelandtop ujacïjten. g|n Spanjen bJierben ooft 

m 



Spaan/e Zaken, tegen de Vereende Nederlanden 81 

in Öe$e Maandt February , tod 30 Prijzen Doo? De Hollanders en Zeeuwen op* 

Ocfe|Kf)f. 

^).n Franfen Admiraal d'Eftree , fjaö ooft omtrent De5e ttjbt / metrenige 
ban 5rjnc Oorlogh-ichepen , Ü002 De Bay toon Cadix geteeeft ; baar De Span- 
jaarden geen gor t oogf) cpfjaDben; tieunocDeuDc/ Dat Hy Daar/ op De oer* 
toachte Weft-Indifche ZUver-Gallioenen quain ïituufTcn : tyicz ober rn(lcn 
30 met Drr naaft een Vloot ban 20 Schepen ren Oorlogh upt/ Daar 3!cö nerf) 
7 Hollanders bn toerüocgïjDen/ om De üoo?f3. Gallioenen in 3chrrtjcnt in u 
balen. 

%frz$z Zilver- Vloot, greonüopeert / beo? be DobengrnoeniDc Spaanfe, en 
Hollandrie Schepen , quam Den 18 Maert, 161%. gcUtltlUgl) / eh bel>ouDcn/ 
te Cadix, en St. Lucar, in Spanjen aan/ tot groote njcugöt feanbeet Koop- 
luyden , en Dar met De bolgenDe Lading. 

Carga van de Spaanfe Zilver-Vloer. 

Voor de Koning } 17 8 roi8 ftukken van Achten. 

Noch twee kafien met Paerlen en Efmeraudcn. 

Noch twee kaden mee Zilver heilagen , waerdigh 3888 Patacons 

Noch in naam van Crufada , 3SOC00 Patacons. 

Voor particulieren dat gcregiftreert is> daar van de Koning 10 per Cenco, tickkca 

moet, 16731233 Patacons. 
Noch aan Koopmanfchappen , voor a 5^0000 Patacons. 
Bchalvcn *t gunt buyten het Regifter daar in is geweeft. 
Werdende by Spaans-handelaars uyt Spanjen gefchrcven,dat de gantfche Ladinge 

omtrent , 8aoocooc guldens werdt gefchat. 

üraare WiiTels imerben 'er ban Ut Zilver , trtj>t Spanjen naar Die Nederlan- 
den , aan Den Grave de Monterey , ober jemoa&t/ cetoclKc groeten nujtaan* 
toenfce / niet alleen om nicuto Volk te Doen toetten / maar oeu Ijet ouDe te 
berjtetïien / De Ruytery, pDer Compagnie met 12/ en pDcr Compagnie Voet- 
volk, mft io man : (jemefte Grave ttoK OOR na Vlaanderen , om aUe Fron- 
tier-fteden &el te bootten/ toantmenfcernem/ Daa~ etntrene fceeï Franfe 
Spiors, om alles* te Doo?fntiffeIen. 3£cn Grave van Marcin , nucuDt/ en in 
beg Konings van Spanjcs dienft betreten/ onrfïcegï) 3^ nu ban aiïe Die Wiz* 
nmgen/ en berooft tjem op 3tjne Landt- goederen in Luykcrlandt, toaarboo? 
DenFranfen Koning 't Arreft , cp3snc Landeryen geDaan (fjiee booten ber=» 
Ijaatt) te niet DeDe. 

511 eer tep De toefïeïïingen De£ Oorloghs in De Vereende Nederlanden nomen 
aan te bangen / juütn petg ban Den toeflanDt / in Ooft-Indien uttljanDelen. 



Franfe j 



%i IL T>eel. Den Franfen Oorlogh Triquilemaie, 

Franfe , en Engelfe , voorvallen , in Ooft-Indien , &c. 
Op V Eylandt Ceylon. 

H^et booten op Pag. f 6. i$ berbaaïtm 5eBeren Brief ban Den Franfen Con- 
ful upt LiflTabon geftl)?eben / raftenöe net ïanben Der Franfen , op 't Ey- 
landt Ceylon , in Ooft-Indien ; 't 9[g Dan 3Hi'ftg / bat 'f C eettt)Dtg een Sterkte op 
Dit Eylandt i£getrj;ejt/ aan De Ooft-kuft bp een Bay, genaamt Triquilemaie, 
gelegen op 8 Graden , bcnao^oen De Linie', maarbe5eïbei£namaaté/ boo?= 
namelijft/ boa* be ongesonbe Itftfyt / en bat 'et tocpnign te ïjanbeïen biel / ber= 
laten / en 't Fort aïjoo Romen te betbalfen. Monfr. de la Haye Vantelay , qnam 
met q Franfe Schepen alftice aan Hanbt / öerfleïDe öeje Vefting , en ber5agfj 
be3eloe/ met Volk en Kanon, Krijghs-tuygh en Mondtkoften, inmepninge 
albaar een Handel- plaats, boo? be Franfen toe te (tellen; gebenbe (ijoenjeï 
ÖalfcÖeïrjch) booj/ bat Hy ban ben Indiaanfen Koning van Ceylon Daartoe 
betoilliging ïjab berftregen / en mcpnbe f)ier boo? / ban be Hollanders , (Die met 
bc3en Koning in becbonbt toaren/) 30a liaamgï) niet obrrballente Uwben/ 
maar bit beoogt) qnam toel baalt aan oen bagïj / betoijl bim genoefnbrn 
Koning 5df / tetfïont 3ijn l)ulp aan boobt / om tic Franfe te llairte aan te gn> 
pen / en ban baar te boen bcr[)up3en : Soo fjaatf ben Heer Rijklof van Goens 
fiicr ban ftonbtfcljap Ijab beftomen / ié Hy , ban toegeno be Geochoyeerde 
Nederlandtfe Ooft-Indifche Compagnie, met 10 Schepen Daar na toe gejet/ ne* 
menbe ten cctftm 1 ban ftare Victuaiie-Schepen, bte ban be vatte Kuft qnamen/ 
(toaar ban baan be Franfe fjare Lijf-tocht moeten benomen ) toecï)/ entoo?? 
Denbe baat na / met nocl 1 6 ban Batavia berflerftt / Ijeeft fjet be Franfen , (Die 
De onge3om|)ept ban Dit Climaat ongewoon/ niet toepnigf) bet5bjaftte /) 300 
bang gemaakt / Dat Hy 4 ban fjnte Schepen , atëDe St. Jan , De Fenix , Den 
Indiaan , en Europa, toccli nam / blncbtenoe De refl / naar Suratte, tettoijl De 
Nederlanders Dit Fort, Triquilemaie, brroberben/ befcomenDe Daar in 1 1 z Stuk- 
ken G^fchu:, met Die ban be + boo?f3. Schepen Daar onber gereftent/ en 
250 Franfe, en i?o Indianen gebangen: 3£e5c tijDing quam ober ïanDt / ban 
Surattè, in dato ban Den ió December, 1671. enooft ban Gamron , ban Den 
; Februarü, 1673. en toiecb meDe/ obcc Aleppo, bebeftifjlit. <Dit Eylandt 
Ceylon is ïjet ecnig'iffe / Dat De meefïe en befïe Kaneel unrleüert / alleen aan 
De Oofl-Indifche Compagnie in Nederlandt. 

«Den Commandeur Corneüs Evertfz. tipt Zeelandt gebaren / ïpD ooft in De 
Engelfe Virgines grootefc(jaDcgebaan/ Doen 't plonDeren / en af bjanöen ban 
beifclicpbe Wooningen Daar te ILanbr / aB mebe met beeï Schepen te nemen/ 
berfnanbrn / en m De gronbt te booren / nrêgrliifté toaé l)et ooft in De Barbados 
ttl Caribes toegegaan/ 500 Dat öeje Engelfe en Franfe Coloniers , en duyzenden 
andere Ingezetene ten tDuöcr5rjaen gnioegfoame rebenen Ijcobcn/ om t)un 
oücc 5c Aucheuren en eerfte Stichters , até Aarleggers ban tei\ tegenbJOOjbigen 
Oorlogh te beftïagen/ met De Vaéraen ban oii3en Droftelijken Poëet. 

Nu 



Sint Helena. tegen de Vereende Nederlanden. %$ 

Nu ducht ik, brouwt de Wraak, verfteurt, 
Den gantfchen Lande quaat , met hoopen : 

O Godt ! wat d'Overheyt verbeurt, 
d'Onnooflen al te duur bekoopen. 

Het Eylandt <5Y. Helena, verovert door de Nederlanders. 

IJl De groote Oceanife Zee , ten Zuyden ban De Middelijn , op 16 Graden , 
legtjtbet Eylandt St. Helena, fjebbenbe ban oubtg/ betmitg öe gesonbe e n 
berquiïtftenDe aiurfjt/ toelgelegen / en b?ucl)tbaar!)ept/ ban Citroenen, Li- 
moenen , en Orangie- Appelen , Cabritten en Geytjes , gebient tot een berber* 
5ilig-plaatg / booj öe Ooft-Indifche Koopvaardy-fchepen : 3£it Eylandt i$ nim? 
mer ban Indianen oetooont getoeefï / en 31311 ooh böö? Dejen De Europee, 
aïö 1 Spanjaard , Portugeezen, Franfen, Nederlanders, ja tf\f$ bc Engelfen, 
Ijiet in ober ecu genomen / Dat men Daar nopt geen Volk beeft laten tooonen/ 
om öat be boojfj. becbersingen / niet geflabigf) sonöen too?Den geeonfmncett/ 
maat onbertufTcöen toeer trjöt tnoebcen öcbbrn/ om aan te groepen/ ten 
tnenfl ban be aauhomenbe Schepen. 

iBaac be Engelfe Ooft-Indifche Compagnie , bebUC&t 50'nbe / Dat be Neder- 
landers mochten boen / 'f geen 5p jelfg numöensinhabben/ p?c*lcnttoeege? 
taapnibe Schepen Dertoaartg/ genaamt De Hunfrey, en Elizabeth, onDec 
"tgeluebt ban Capiteyn Robbert Metford , met Oorloghs-tuygh , Eetwaren , 
enKrijghs-volk, üïd boo#e n : Ep liepen upt in Julio, 167a. enrjuameuien 
18 November, Daar aan boïgeubé / aan St. Helena, Daar- 3p aïïe noobigr 
o?bje tot be efterHing ban Dit Eylandt nebben geflelt. if ier mete backten De En- 
gelfe , bit Eylandt genoegt) boo? baar oerseftert te 3ijn : 3£ooö Öe Franfe Boots 
gezellen, gebergljt Uptïje t Frans Ooft- Indifch Schip bejulius, berjeplt en fle^ 
bleben in De Mondt ban De Rivier van Liflabon, (bier boeren Pag. f6. bet* 
Ö aalt 1) bjacljten een anber tijöing meDe / aïg Dat 50 ftomcnbe ban Goa, Dit Ey 
landt St Helena IjaDDen toiüen aanboen om te berbarflen / ennaurjDlrjft^ fjaac 
Anker lieten baiïen / of sagen 5; Schepen , boere nbe Franfe Vlaggen , baar ban 
De 4 grootte op Èjaat afnuat nen ; 3p bermoebenbe / Dat t)et Hollanders moci> 
tthyin? fcïpcen bun Anker-touw aaniïuöfeen/ en gingen Deur/ teerbenbe 
(Öoebjeï bergeefê) tot Den bonnere n toe berbolgïjt / tnaarontatiament. 3&r$e 
tijömge te Loaden genomen 3n'nbe / hen men Ijet berrnoeben Der Franfe Ma- 
troozen, ban Dat Dit Hollandtfe Schepen |ouben fjebben gebjeefr/ niettoeï 
aannemen/ mant men maafete baar refecning/ öat |>et 4 Engeife Schepen morjS=> 
ten 51311/ DiecenigetilbtgeleDen/ upt Engelandt , naar Ooft- Indien tourenin 
Zeegeloopen/fc. 3I>orn alg op Den 1 Jumi , 1673. De ttoec boomoembe Sche- 
pen Daar ban baan / te Pleymouth aanquarnen / bernam men be 3efceri)cpc / en 
toag bit: ©at op ben ao December, 1671. op be Rede boo? St. Helena toa= 
ren genomen/ 4 Duytfe Ooft-Indifche Schepen , genaamt D* Vryheyt , Pols- 
broek, Gottenburgh, ennotfKenbannlepnber flagö/ bemant met meer 0$ 
6ooman, Den boo?!eDen Zomer upt ïjnn Vaderlandt berttoïihen/ öe toeffie 

M * boojf 



§4 II. 'Deel. DenEngelfenOorlogh Sint Helena. 

booit met bc tnecrgenocmbc % Engeife Schepen in actie 31511 gcraaht / maar 
Öicr geen ftanS 3ienDe/ om te nonnen EanDen / yttent naac c?n anoec nant 
ban 't Eylandt , en nlDaac aan lanöt ralicnbe/ tuffeben Den laatfr.cn Decem- 
ber, 1671. en Den 1 Januarü, 1673. ouamen 50 op De Engeife , ban arrjtecen/ 
baacljaar Fort open lagi) / met 4.00 man , aan/ Doch 5P bertoacötw öe Hol- 
landers met / a«5oo5e oooj gcDuurigh manen en tegenfïanot te boen/ toaren af* 
gemat/ en niet meer en ftonDcn: %\bué bccgljDen 3P [jaac 3dfê / enaltoat 
nun magelrjfc rjaa£ in De ttoee ijarc ooo?f3. Schepen, en in een Deede/geuaamt be 
Suracfe Koopman, Ho:tgtebaorcn/ alöaac/ üan Bantam gearcibeert / ber=> 
trcKhenbe gc>amentïij« ben eerftendagh ban 't Jaar, 1673. naar Engelandt, 
ahnaar 30 / naar 5 maanden seulcng (alghier boorengesept i§) 3ijn aangeko^ 
men, 3j5ït becoo?5aahte groote onüeltcni^/ onber bie ban be Öofl-Indifche 
Compagnie , in Engelandt, al$oo men beöucljt ttia'J / bat boo?taan niet alleen 
öcrep5en/ nan/ en naar Ooil-Indien, 3onber be3e vervariTmg-plaats St. He- 
lena aan te boen/ jomttjbtg nuaiuli moehten nomen af te loopen / maar men 
bjccgDe baar en uoben / bat eenige ban d'Engelfe Retour- fchepen , Die / 300 ban 
Bantam, Suratte, alg ban be Kuil van Cormandel baat' ÜfCbJacljt tuierben/ 
en onüerjonfi aan bet obergaan ban bit Eylandt , alöaar / naar gebjoonte / om 
te beruacfeben / mochten aanloopen/ en al3oo in be banbeu Dec Nederlanders 
hamen te bccballen. <Dp Dese tijDing / üielen be Ooft-Indifche Actiën , te Lon- 
den op be Beurs , üan 172/ tot op 1 <ro. 

i&at Ijier toe/ hebben top in Dit Hiftoris Verhaal, ban \ Jaar 1673. ter ft 
be Heeren Sweedtfe Mediateurs, of Bemidelaars tot Den Vrede, in 's Graven- 
hage üpgetooont/ en bc 3elbe met b'anoere / naar Keulen, 0002 0113e gcbacl> 
ten bedelt; ban baar in Engelandc oüecgefleïien/ be aaien ban bat Paria- 
ment , en beg Konings Armaturen , befcbieben / en tocbec ober Zee , in Vrank- 
rijk aangelande ; 'tgetoael/ en toerulling ten Oorlogh, tian Dat Rijk oer* 
ijaalt / b02bct be toeftant ber Keyzerfe , Munfterfe , Keulfen en Luykfe 
Zaken , Brandenburghfe en ailbece Krijghs-tochten, en 3ljne Vrede, met Vrank- 
rijk geflooten bertj<mbelt / en Doen boeoec een heertje / in Engelandt en Vrank- 
rijk gebaan / bie bepbc Oorloghs- Vlooren geconjungeert / en in Zee gefyacöt ; 
pet$ ban be % Noordcfe Kroonen ge5ept / en 't geen onbectuftcljen m bep be 
Indien, bp beftrnbenbepactiienig boojgebailcn / aangebjcjen / enbechlaart. 
ïftet 3al nu ti)bt jn'n/ om De SOhen ber Vereenighde Nederlanden bojOcc te 
beröalem 

Staat, en Krijghs-rufting der Vereende Nederlanden. 

ISï 't hart van Hollant.ter plaats baar be fcljoone en torlbarenöe Dorpen,Swa- 
denburgerdam enBodegraven hadden gelegen/ 5agh mcw nu met ben aanbang 
be5er : Jaars , 1 67 3. bat De Huyzen in ftecn- pupn- en afcfj-ïjoopen toaren berau* 
bert/ caar upt nocï) bc fmeuJcnde rooit- Dampen in De lucljt opu;aart0 jïege n : 
(ujieirêgrutoelnuebertooeftinghi on» cerfteDeel befchjeben i$;) «^eobergc 
ülcben Ingezetenen , bie öaar bp ti)bié 1 met be bluch,t ijubbtn fiebecgljt/ qua* 

men 



Ontfchulding. tegen de Vereende Nederlanden. 8 ƒ 

men nu De ruïnen ban bare berïaten Woonfteden met Djoe'oe oogen &e5ïcfïti* 
gen / 5oefccnDe onDe i De neDerflcfïojte tnuuren en Danen / of' er nocö Jpeig oan 
De Lichamen öunnec / bermo&jöe / becftiïue / en bertyanoe Bloed:- Vrien- 
den, Na-Magen, en Kenniflen t e btnDen / tnoeljt 5ijn: £)cij?eneu 3aoö mrn/ 
ftlaneu Ijoo^Oe n:en : Bloehen u'cpenDce niet toennig!) onDers Die meeff aï op $nu 
Excellentie Oen Grave Koningsmark quanten upt te üarflen / Dcoj Diett Hy 
öe5c Poft , Die èem aanbcbolen toag/ 500 fetjanbigï) / (boljjeng fjaac 3eflflen) 
en 3onDec [jaar te boeten Daac ban te tamacfeijoutoen / öaD bet laten. 

©ooj 't flautfclje EanDt IjoojDe men Doen bn na ban clh een / bmniglj op De* 
3en boo^. Grave Koningsmark , met laflerïnue fcïjelt-üjooiöeiï uptbaren/ 30a 
Dat'ec eentoen ttjDt Daarna/ banüehantban5ijnIJGoagl3öcmeKc Excellentie, 
ÖetbolgenDc Verhaal (bn een ban 3jjn tuelmepnenöe/ opse|ielt/) i^m'tlicljc 
genomen. 

Verhaal van wegen Zijns Excellentie Graaf Koningsmark-, 
op 't verlaten van zijne Poften , te Bodegraven 

en Swampterdam. 

" 

Niet verre van malkander , aan d'overzijde des Rijns leggen 3 Dorpen , Nieu- 
werbrugh , Bodegrave en Swammerdam, zijnde een v;m de 5 capitale Poften 
in Hol landt, daar in Zijn Excellentie Graaf ChriftofFKorvingsmark , by Zijn 
.Hoógheyts abfentie, commandeerde, by zich hebbende, 8 Regimenten In- 
fanterye, t'zaam op 4000 man gefchat, en 6 Compagnie te Paertit. Voor 
Nicuweibrugh , 't naafte aan den Vyandt , lagen 1 fterke SchanfTen , een met 
. fes , en een.rnet o Compagnie te Voet bezet , behalvens noch de voorverhaalde 
Regimenten: Ten beyde zijden lagh 't Landt onderwater, tot des zelfs fterkte, 
2,00 lang het open water was, dan by vriezent weer lagen de zelve geheel glat en 
open. Zoo ras 't Ys nu fterk , en paffeerlijk was , trok den H ertogh van Luxem- 
burgh van den YfTel, de Lek , den Rijnen de Zuyder-zeeop, bracht ifooo man- 
nen in Utrecht tezamen j deze quamen den 16 December in en om Montfoort, 
met dat voornemen j om de Scadt Gouda te bemachtigen j in welcke Stadt hy 
wel Jicht een praöijk mochte ingevoert hebben gehad , dan zijn Hoogh-Graef- 
felijke Excellentie door zijn Vorftelijkc Genade Prins Maurirs hier af yerad ver- 
teert, wierden % Regimenten onderden Marquis de Touars derwaartigefchikr, 
en alzoo die Pofte, verzekert. Hier op ging den Hertogh van Luxcmburgh te 
Woerden over den Rijn , en marcheerde zoo Bodegrave voorby , recht als naar 
Leyden toe , vermeenende ons alzco van die Stadt af te fnijden , 't welck by al- 
dien het voort gegaan hadde, ontwijffelbaar den laatftcndoodtftuyp van dezen 
Staat zoude hebben ge weeft Maar als zijn Hoogh-Graaftèlijke Excellentie zijne 
marien uyt de gevangenen , en zijn intentie door andere goede kuntfehapverzc- 
■ kert was , zoo en liet zich niet meer aan gelegen zijn , als zoo een defièyn voor 
te komen j Marcheerende daar op den zo December den gantfehen dagh nevens 
den Vyandt aan, wy op de hooge en zy op de lage zijde' des Rijns, doch was 

M 3 reech$ 



$6 II. Deel. Den Franfen Oorlogh Ontfchulding. 

reedts zoo fterk bevrooren , dat geladen Sleden daar over mochten : Wy kon- 
den malkanderen niet zien, alzoo het zeer miftigh weder was, ook 't Vyandts 
marfch afwaarts heen van ons wegh ging : Nochtans hoorde men den gantfehen 
dagh 't gefpeel van Trommels en Trompetten , &c. Ook fchikte zijn Hoog-h- 
Graaflfelijke Excellentie geduurigh partyen over den Rijn, die zonder ongemak 
Gevangenen brachten. Éyndelijk quamen wy tot voor den Vyandt , en pofteer- 
«ien ons met de Ruyterye in Hazerzouw , en met het Voetvolk en Kanon in Ley- 
derdorp. Als nu den Vyandt ons van Leyden af te fnijden , in zulker voegen 
was gefaülieert , zoo viel ook te gelijk de hoope , van naar den Hage te gaan , 
en den zelve uyt te pionderen; maar een doy hier op volgende , foo wenden zy 
haar weder achter ons heen loopende naSwammerdam, daarze over den Rijn 
t>afieefden , logeerende dien nacht tot Bodegrave. 

In deze twee Dorpen had zijn Hoog-GraafFelijke Excellentie in elk 200 Muf- 
quettiers en 30 Paerden laten (laan , met ordre , dat als den Vyandt den Rhijn 
pafïèeren wilde, haar na Gouda te retireren, en ingeval hy zijnen wegh conti- 
nueerde , denzelven in de achterhoede-te vallen, en afte zwakken wat men kon- 
de : Die te Bodegrave pareerden hare ordre, deanddre wilden zich tegen ftellen, 
en wierden daar over geflagen, echter hielden haar 'zoo wel, dat 200 Franfe in 
deze Adtie doodt bleven. Van d'onze wierdt eenCapiteyn gefchooten, en een 
Luytenanten RegimentsQuartier-meefter (die nu weder los) gevangen , mif- 
iende 14 Mufquettiers onder gevangens en dooden. Van des Vyandts contra- 
nurche verzekert zijnde , brak zijn Hoogh-Graaffelijke Excellentie den 30 De- 
cember zeer vroegh weder op , en fteldezich aan de Poft van de Goutfe Sluys , 
die men aanftonts begoft te verfterken. Het doy- weder volharde deze nacht zoo 
iterk, dat den Rhijn , de Gou, en andere wateren weder open wierden. Hier 
ir.edezavjcn Vyantin de klem, en waren de zaken in zulker geftalt om gekcert, 
dat dit fuperbe Leger > 't welk met zoogrooten hope gekomen , op datze gantfeh 
l Jolhndt zouden uyt plonderer. , en afbranden tot een geringh gehuchte , haar 
nu van 3000 Mufquettiers en 300 Ruyters belegert vonden: Voor haar hadden 
zy de befchanfingen van Nieuwerbrugh , die by dezes Jaars tijdt (wijl men geen 
Canon daar voorbrengen kan) voor onoverwinlijk wicrdegeacht,en achter lagh 
het Leger aan deze confiderable Pofte : Ten beyde zijden was het Ys gebroken, 
zulks dat men met Srhuyten noch te Voet heen of weder konde .* Behalvens dit 
hadde den Vyandt geen Broodt , en konde zulks onmogelijk bekomen : Ik ga. 
verby Zout, Bier en andere noodtwendigheden : Dezen middagh reden- zijn 
Hoogh-Graaftelijke Excellentie om Y Vyandts Wachten te recoghofceeren, van 
de welcke wy in een chargeeringc io gevangens bequaimen : Deze confirmeer- 
den eenhelligh het boven gemelte , en getuyghden zeer dier , hoe dat dien zelf- 
den dagh egeen Commiffie-broodt meer onder haar was uytgedeelt geweeft, 
't welk ook wel te geloven was, want waar toe zouden zy het Broodt toch mede 
gebracht hebben? Wijl zy 't zelve hier in overvloedt meenden te vinden, en 
ook gevonden zouden hebben, hadden zy meéfter in 't Velt gebleven : -Den 
zelven avondt zngh men onvermoedelijk Bodegrave en Swammerdam in brant ; 
Nie'manr konde de reden hier af begrijpen , dan men hoorde wel haaft dat den 

Colonel 



Inroeping. tegen de Vereende Nederlanden. Sy 

Colonel Pain & Vin de Commandanten van de Nieuwerbrugger Schanfien had 
geperfuadecrt de zelve te verlaten , en mette bezettinge na Gouda te gaan : Hier 
door kreegh den Vyandt goede gelegentheyt om door gemelte Schanfien naar 
Woerden te retireeren , en zijn totale ruine voor te komen. Dan den gemclce 
Pain & Vin wierd den 23 Januarii, 1673. ^ aar over tot Alphen in drie {lagen om- 
hooft. Van dit alles is in ons eerfte Deel breeder verklannge gedaan. 

Sijn Hoogheyt ben Heer Prince van Orangien, bie ben ïaatfïenbagljban't 
Jaar 1671. beg abonfg / ban ben Tocht in 'c Landt ban Luyk , tot Alfen gcbo^ 
men mag/ en aïle De Dorpen baar omtrent/ bpnaupt gcblucfjt/ boo? fcl^ift 
berlaten/ en ban alle De Ingezetenen, en tjaac roetende goebcren/ ontbloot/ en 
ïebigrj/bonot/Debebc£anoerenbaan,ï$/ bm 1 ban Januarii 1Ó73. bp Plakkaat 
afftonbigen. 

DAt alle de goede Ingezetenen van de Dorpen van Alphen , en Outshoorn , 
midtfgaders de verdere Dorpen van Rhijnlandt , aan deze zijde de Gouwe 
en de Nieuwe Vaart gelegen , en namentlijk mede de Schouten , Schepenen , en 
Secretarifen van de voorfz. Dorpen , haar wederom zullen hebben in te Hellen, 
en te begeven binnen de voorfz. Dorpen, en aldaar hare Functien , Neeringen 
en Ambachten waar te nemen als voor dezen : Nemende alle de voorfz. Ingeze- 
tenen , midtfgaders alle der zelver Huyzen en Goederen in zijn zonderlinge pro- 
tectie en fauvegarde , tegensalle overlaft en oultrages : Verbiedende alle en eeft 
yder , op pene van de doodt , hunne Hoybergen, Thuynen , Boomgaarden, Vee 
en andere goederen eenigeoultragieof overlalt aan te doen ,direc"r.elijkofindire- 
ctelijk : Dat ook niemandt daar Logement en zoude mogen nemen, zonder 
fpeciael confent van die gene welke Sijn Hoogheydt tot de inquartieringe zoude 
hebben gecommitteert. Verbiedende de Ingezetenen eenigh moieft aan te doen, 
of hun eenige Eetwaren af te perflen : Zullende d'Officiers , of die eenigh com- 
mando htbben , daar over vigourcufclijk werden geftraft , &c. Gedaan in 't Le- 
ger tot Alphen , den i Januarii 1673. 

G. H. Prince d'O RANGE, 

En onderjïont , Ter Ordonnantie van Sijn Hoogheyt, 

C. Huygens. 

^et Leger ban ben Vereenden Staat ,~ toierbt mebetom tot Alfen gepofïeert/ 
cntnpoflunr geb?acl)t/ almaar be homfl en be tegenujoo?oiaijcpöt ban Sijn 
Hoogheydt , en bzy boojgaanöe afnonCigmge / öe gevluchte Ingezetenen , in 
öetontomkggenbe Dorpen, toeï öaafï/ in barclfupjen btbt tocberfceeren ; 
maat Swammerdam en Bodegrave maren gcruïneert/rjuieng moo?berp en bjant* 
ftichtwgmcl fjab boo? t-c nomen gemeeft : mant 'tiö" 3eher / bat boen ben Her- 
togh van Luxemburgh (meet goeöt-giert$[) atg bloet-gietigbj en bie 'm ftaljtg 
om ren rpen tytmtrcftattiiigf} te boen toa£/ (wacht u, boïge Hg Iret fpjeeHtooo^t; 
voor die geene , die van Godt geteykent is) eet jï / mét 3ïj«e Franfe Troupcn , in 

tic^e 



S8 //. *Dtel. Den Franfen Oorlogh Voor Luxemburgh. 

bejc ttoee Dorpen aan qnam/ Deöe Hy tcrftont / aan De obetgcbï' ben Inwoon* 
ders oer nemen /tuaat Dat rjarcHeeren van den.Gereclr.e, Schout, Secretaris, 
of Overheden cc binDen mocbten 3tjn. i^em b>ictDc oertch,t / Dat5ealie/ meeft 
na Der Goude , toaren gelucht. étet op tyaaggDe Hy , of' er nicu.anbt ban 
[ja «c-fieDen nn£ / Die a«i!t öe jcïoe/ upt 3tjn naauv VoilDc gaan berstenen/ of 'ec 
eenige uat De baten / opjijnHartoghlijkwoordt, ban b?pgeleuöe/ en 'jrftcta 
gepot/ ooo? hare |&ecfoonen / bp (jem tiJÜöen bctfc&nnen / Hy bjilae met :,aar- 
IteDen / boo? 't branden, moorden, etl fchenden,&c. agCOgOeiTenf fêiec tot 
boaren (trans' sommige nuUigij en baecDigh,/ Die ban |)trm af gaanDe/ enho= 
menDebp De F» anfeBuyten- wachten, ban De jcloe bJieröen tegen gebouben/ 
ban (jaar opperde ftïccDeren gcplonDert / en te cnggcsonDen; 3p aan "Dm Ge- 
bieder Luxeaiburgh tjun toeDctoacen {jebbenDe bertjaait / barrbigtjuc [jaar tetf 
front öoo? De ttoeeoe repse af/ boel) berjclt met een ban jrjn Franfe Tamboers, 
öoo? Dien hyflf en Trompetters üpïjemuao/ btennts" aïDcRuyterv öïin'tbé* 
gin ban De Tocht , Doo: De jtoa&jept ban 't Ys , en opfcomenoe Doy , (al§ in 
ongeerfte Deel, pag. 491. betaalt té) met liet mreflegcDreueban bet Leger, 
tuaéterug gettouhen. <£>c5c afgezondene met baat bprjebbmDe Tamboer, 
(jtfe ïafl tjaD / om bp bun te bigben / en toeDerom te gele pDcn) nu binnen Der 
Goude geUomen / en betfcbcpDe ban tjunneOverigheden öaat binDenDe/ rn 
{jaar booD-'rjjap aanseggenbe ajas'er niemant / öic ïnft of genegentbept fchcen 
tcljebben/ om met Den Heer Luxenburgh tegaanaccojDeecrn/ boo?gebchöe/ 
öat De Franfen boef) ftaar tooo&t niet scuDen (rant Doen / geïp 50 alreebe/ op 
eenige plaateen (aclgenirjun5cggen) Daarin/ tjabbrn gemifr. féiet ober teil* 
SciV of DerfCen / te Afgezondene niettoeDet na fren Hartoghvan Luxenburgh 
Bctttefthcu ? en Dat uocb flimmec mas* / mm rjieït Den Franfen Tamboer al* 
Daar bafl / 300 Dat Dim Hartogh , omtrent tujec Dagen / tytt op / Docb te bet- 
5ccfpV getoticljt [k bbcnoe/ 3onoei* eenigb befcljept te benomen / ooft D002 Den Du> 
tenben en (ïcrlifn Doy , Ccir'tbJeDfrfteerenljem mocljt Romen te beletten) ge* 
D?epgfjt en aï5^ Doo? fpnt en roomigen angrjtf opgebitfï / o?D:e gaf/ ben af- 
tocht , Dooj 't roeren Der Trommels , behenr te maften / en confenteerDe / alfrS 
cerfï ten groncr 1 te benneten ; bjaar toe niet tcepnigb. hielp Den aett Der Franfe 
Furie , en DoïL mocrtoiïligöcpt ban öese Officieren en Soldaten , Die 300 ïjappigfj 
flcoïauTt fjaööm op Dm Haaghfen buyt , en nujicliban De3dbe 5ienDe berfte 
ben/ uyt fpij? Die moord- en icbeuderyen , in ons eerfte Deel befcfjiebcn / heb* 
ben aangrrieljt. d'Autheur ban bet Frans Traöaatjen , in Den Hagc gemaafct/ 

en tiptgenomen / OnDrt Dm Tytcl, AdvisfideHe auxVentabiet Uollandois , OOK 

m Duyts bertaalt enuptgegebm/ getitnïeert/ de Franfe Tyrannye, becijaalt 
in 't 3elbe ; ^at Den Hertogh van Luxenburgh , Doen hy ban Utrecht, op De5m 
Tocht bertroh / 5tjne Troupen in ilagIj-o?D?c baD Doen (lellen / en om De jelbe/ 
tot alk grribjeïijftneDcn/ (oaar toe De meefle Clrrjgög-ïupDen/ uut f pgen boo^- 
aerDig'Kpt / (t eerjle Dat beeïe in Den Oorlog ïeeren /) oöetblocDtgb geiwcg ge? 
negen 50*1) aan te mocDigen/ met DebolgmDe Krijghs- redenen , ftaD aange* 
fp?oFtm : Gaat heen mijne Kinderen , rooft , doodt , fchent , en tjoo men noch 
y ets gruwelijker, ert geweldiger kan bedrijven , z,ijt oiettraagh in 't zelve, op 

dat 



-klachten. tegen de Vereende Nederlanden. 89 

d*t ik zie , dat ik niet bedrogen ben , van het puyk uyt des Konings benden , ver- 
kozen te nebben, en ook, op dat ghy d'eer die zijn Majefteyt u aandoet , u waer- 
digh mocht maken , met u in een Oorlogh te gebruyken, die hy alleenlijk voert , 
om zijne glorie en macht uyt te breyden, tot aan d'cynden des Werelts. t$ab 
ben 5e Iben Autheur gefielt/ u at bese Aanfpraak , in piaatg / ban in 't begin ban 
öien Tocht , nu in 't epnbe ber seïber / (boen Den Hartogh van Luxemtuirgh> 
ban ben Brandt-fchat en bo?beren rijnen mgebeeïöen buyt 3icl) betflenen bonöt/ } 
aan öe Soldaten gcöaan toag / Ijet 5ouöe bp my , en miffci;ien meet andere , 
boo? geloofwaarbige r toojben aangenomen. 

<ée Heeren Staten bet Vereende Nederlanden , begonöen nu aïte metftrn/ 
(aïljoetoel öe Heeren Sweedtfe Mediateurs , öe Vrede-handel , ernfttiaftigtj ge* 
tioegt) quamm boo? te nellen) öat Ï3C Koningen van Vrankrijk , en EngeFandt, 
tot noctj toe / geen öe mmfïe Vrede-gedachten betocnöen te gebben ; t)ier obec 
namen zy alleg / 't geen tot befcljctming öe r Nederlanden eemgttëin^ non 
bienen/ met ernfl/ bp oer öanbt; en alsoo beete nlaclucn ban berfcöepbe 
Kapers en Kaap-Reders ingenomen maten / ober cenige Nederlandtfe Confuls , 
Refidenten, etl Geauthorifeerde ban ben Staat , tefïbeetenbe in Ï>C Geallieerde 
Landen, ban batjpbe Kapers belemmerben en beletten üi'tbetnoopen ban 
Ijarc opgeb?acf)te Prijzen , en inbojöeren ban hunne Gelden , &c. 500 i£ baar 
op een o?ö?e upf genomen / en aan be jeioe Refidenten , Confuls , &c. oberges 
Sonben / na ben intjoubt ban 't bolgenbe 

EXTRACT, 

Uyt 't Regifter derRefolutien van de Hoogh-Mog. Heeren 
Staten Generael der Vereenighde Nederlanden. 

Maanclagh, den 9 Januarii , 1673. 

S gehoort het rapport van de Heeren vin Hoogendorp , en andere hare Hoogh-Mog. 
Gedeputeerden tot de zaken van de Zee , hebbende in gevolge en tot voldoeninge van 
der zelver refpe&ive Refolutien Commifforiaal van den 14, 17- '9- en 28 November 
kftleden . gevifiteert en gc-e\amineert de refpeftive MiflWen van de Collegien ter Admi- 
ralireyt tot Rotterdam , Amfterdam , in Zeelandt , en het Noordei-quartier , alle ra- 
kende het geheele werk van de CommitTie-vaarders, en het beneficicren van de Prijzen 
en Prijs goederen by de zelve verovert, en in andere Rijken en Landen op gebracht 
vverdende; waar op gedelibereert zijnde , is goedt gevonden en verftaan , dat de Refi- 
demen en Confuls, midtfgaders haar Hoogh-Mog. Geauthorifeerde , of der zei ver re- 
IptftiveSnbftiruyten uyt krachte van hare Commi (Tien en A&ens van fubfH utie , niet 
enzijngequaüficeert, om in weerwil van de Commiflle-vaarders , of hare Reders onder 
haarteflaan, reverkoopen, en beneficieren eenige veroverde Prijzen , de welke in de 
Hayentn der Geallieerden van den Staat werden opgebracht, veel minder van de Gel- 
den , dewelke by verkoopinge van de Prijzen komen te procedecren, na haar welge- 
vallen te difponeeren , maar dat eygentlijk is het Ampt en plicht v*n de Refidenten » 
Confuls, mitlgaders haarHoogh-Mog.Geauthojjfeerden, en der zelver reipedivcSub- 



1 



$ö II. T>eeL Den Franfen Oologh Ördreop* 

flituyren , om g'oet reguard te necnen , dat de veroverde Prijzen niet en werden geplun- 
dert , gerouft , mitfgaders onder haar in goede bewaringe genomen de Facluuren , Cog- 
nofcementen en Belcheyden , de welke in de veroverde Schepen werden gevonden , en 
dat ook t'haren overflaan werden gedaan de examinatie van de Gevangenen met de 
voorfz. Schepen over gebracht , ten eynde als de zelve by haar under pertinenten en fpeci- 
fïequen Inventaris mogen warden over gezonden aan'tCoIlegie ter Admiraliteyt daar 
van daan den Commiflie-vaardcr is uytgevaren , om daarop , zoo haaft die by 't voorfz. 
Coilegie zijn ontfangen , kort, en onvertoogen recht by haar geadminiftreert te wer- 
den , als naar behooren ; dat derhalven in allePlaatzen buyten dezen Staat daar eenigc 
Prijzen door Commiffie-vaarders werden opgebracht, de welke den Veroveraar genegen 
is aldaar te verkoopen en beneficieren , indien den Commiflie-vaarder door zijne Reders 
aan eenigh Factoor is geaddrelfeert , of dat by den Veroveraar yemant van de Koopluy- 
den werdt verkooren , om zijne veroverde Prijzen te beneficieren , dat hy daar in door 
geneRefidenten, Conftils of eenige haarHoogh-Mog: Geauthorifeerde , of der zelver 
refpsetive Subftituyten zal werden verhindert en belet, maar alvooren tot de loflinge , 
verkoopinge of overleveringe van de veroverde Prijzen te procedeeren j dat de inventari- 
fatie en loflinge , mitfgaders de verkoopinge , die niet anders zal mogen gefchieden , «Is 
'm het pubücq of openbaar aan den meeftbiedende (naar voorgaande affictie van billetten > 
en competenten te vooren geprefigeerden tijdt) zal moeten gedaan worden ten overflaan 
en in prefentie van den Relïdent, Conful , haar Hoogh-Mog .Geauthoriieerde , ofwel 
der zelver refpectiveGefubftitueerde , ten optie van de voorfz. Veroveraar , mitfgaders 
twee Koopluyden van de Nederlandtfe Natie, dewelke den voorfz. Inventaris , bene- 
vens den Capiteyn , met twee van zijne Officieren , en den Factoor onder wiens mach- 
en difpolitie de Prijs werdt geftelt, zullen ondertey kenen . mitfgaders den voorfz. In- 
ventaris , met de rekeninge van 't gene by verkoopinge van de voorfz. Prince is geproce- 
deert, benevens de Factuure, Cognofcementen , en andere Befcheyden , onder pertinen- 
ten en fpecificquen Inventaris , over zenden aan 't Collegie ter Admiraliteyt , daar onder 
de Commiflie-vaarder is gehoorende, blijvende de penningen , procedeerende van de 
verkochte Prijzen, onder denFadtoor, ter difpolitie van den Commiflie-vaarder , en 
zijne Reders , maar in plaatzcn daar de Commiflie- vaarder aan niemant is geaddreffeerti 
of door den Veroveraar niemant werdt verkooren , en den Commiflie-vaarder wezende 
genegen zijne Prijs te verkoopen , zander dat hy nochtans daar toe d«or den Refident , 
Conful, haar Hoogh-Mog; Geauthorifeerde, of der zelver Subftituyten zal mogen 
werden geconftringcert , dat de Prijs aldaar door den voorfz. Refident, Conful, of 
haar Hoogh-Mog: Geauthorifeerde , of der zelver refpeöive Subftituyten , ter optie van 
den voorfz. Veroveraar zal werden verkocht en gebenificieert , mits dat alvooren de 
lnventanfatie en loflinge, mitfgaders de voorfz. verkoopinge, die niet anders zal mo- 
gen gefchieden als in het pubücq en openbaar aan den meefl-biedende , na voorgaande 
affiche van Biljetten, encompetenten te vooren geprefigeerden tijdt, ten overflaan 
van 4 Koopluyden van de Nederlandtfe Natie, zal moeten werden gedaan, de welke 
zullen ondertekenen den Inventaris , mitfgaders de verkoopinge, en alles doenden 
overzenden , gelijk hier boven ten aanzien van den Refident , Conful , of haar Hoogh- 
Mog Geauthorifeerde is gedifponeert ; dat de Refident , mitfgaders de Confuls, als 
mede haar Hoogh-Mog: Geauthorifeerde , die voor hare refpective Subftituyten zullen 
moeten verantwoorden, Borge zullen moeten ftellen tot genoegen van de Reders ofte 
Veroveraar, die haar genegen zijn als hare Factoors t'employeren ; werdende aan den 
Heere Pi ince van Oranje , als Admiraal Generaal der Vereenighde Nederlanden gelaten 
de faculteyt, om voor zoo veel Zij qe Hoog heyts gerechtigheyt aangaat, een of meer 

Perzoo- 



»de 'Prijzen. tegen de Vereende Nederlanden. <> i 

Perzoonen te authorifeeren en qualificeeren , die boven of beneffens de voornoemde 
hareHoogh-Mog.-Minifters buytens Landts, op alle het gene in zaken van de voorfz. 
Prijzen en Prijs-Goedcren gedaan en verhandelt zal worden, een wakent oogh en 
goede toeverzicht zullen mogen houden, met precife lafl en ordre op de voorfz. Minifters, 
om de gemelte Zijne Hoogheyts Commifen naar behooren te erkennen , en de zelve op 
de Inventarifatie en verkoopinge van de Prijzen en Pr ijs -Goed eren, als anderzints te 
admitteeren ; en nademaal den hooghgedachten Heere Princein de hooghgemelte zijne 
qualiteyt competeert Zijn Hoogheyts gerechtigheyt in de Prijzen die albereyts verovert 
zijn, en noch verovert zoude mogen werden, dat derhalven de Borgh-tochten die de 
Commiffie-vaarders en der zelver Reders , al vooren de voorfz. Commifïie-vaarders ko- 
men uyt te varen , albereyts hebben geftelt , of noch zullen komen te (tellen , daar mede 
zullen werden geamplieert , om oprechtelijk te betalen 't gene den hooghgemelten Hecre 
Prince als Admiraal Generaal over Zijn Hoogheyts gerechtigheden in de voorfz. albe- 
reydts veroverde en noch te veroveren Prijzen iscompeteerende, en dat dezelve Borgh- 
tochten ook noch daar mede zuilen werden geamplieert , om te verantwoorden de Pen- 
ningen die zullen komen te procedeeren van de voorfz- Prijzen en Prijs-Goederen , en 
daar van aan de refpective Collegien ter Admiraliteyt daar de voorfz. Commiffie-vaar- 
ders uytgevaren zijn , zonder eenige hatfitatie te voldoen de gewoonlijke Rantzoen- 
penningen; dat de Penningen procedeerende van de verkochte Prijzen, zullen werden 
geremitteert op de ordre van den Veroveraar aan zijne Reders, of ook op ordre van de 
voorfz Reders ge-employeert, daar zy zulks zullen komen goet te vinden , met notifica- 
tie van de remifes, of't voorfz. employ aan 't Collegie ter Admiraliteyt daar den voorfz. 
CommifïJe-vaarder uytgevaren is; dat de geintereffeerde aan wie de Penningen werden 
geremitteert , of op welkers ordre die zullen werden ge-employeerr, zullen moeten in- 
terveniëren om de gerechtigheden van Zijn Hoogheyt te voldoen , mitfgaders de boven- 
gemelteRantzoen-penningen, en dat de gene de welke de Prijzen beneficieren , zullen 
genieten zoodanige provifien als na de coftume vau de Plaatze harer refidentiegebruy ke- 
iijk is : Maar ten eynde de Reiïdenten , Confuls , haar Hoogh-Mog: Geauthorifeerde , of 
der zelver Subflituyten en Koopluyden , ten wiens overftaan de Goederen werden geloft , 
geinventarifeert en verkocht , daarop behoorlijk reguard mogen nemen, en getrouwe- 
lijk verrichten en uytvocren 't gene hier boven is gerefolveert, dat van het beloop der 
verkochte Prijzen zal werden getrokken twee ten hondert, namentlijk, een by den 
Refident, Conful, haar Hoogh-Mog: Geauthorifeerde, of der zelver refpe&ive Subfli- 
tuyten , en een by de Koopluyden de welke de voorfz, afïiftentie en dienflen zullen ko- 
men te doen ; en werden hier door en hier mede verandert en ingetrokken de Commiffien 
die aan eenige Refidenten , Confuls, der zelver Gefubftitueerde , of andere hare Hoogh- 
Mog. Geauthorifeerde gegeven zoude mogen zijn, voor zooveel en voor zoo verre de 
zelve Commiffien den inhoude dezes zouden mogen contrarieren;enzal Extract hier van 
gezonden werden aan de refpective Collegien ter Admiraliteyt , als mede aan de voorfz. 
Refidenten , Confuls , en andere haar Hoogh-Mog: Geauthorifeerde , om eensdeels te 
ftrekken tot der zelver narichtinge, en anderdeels om haar daar napuncluelijktere» 
gulceren. 

jicetrdeert met 't voorfx,. Regipr. 

CHibettufTcge tl bcquatmn toeeïe Hollandtfesn Zeeuwfe Avonturiers, jjoeöe 
Avonturen , fn Zee , en öc&cn De Engelfe m Franfe, Daac meöe groote af b?euft/ 
möace&röeepfcaatt enfóooptjartëel, %l mDctOcflintjanC^en Jare 1671. ar> 

& 2 rtocerDe 



5>2 77. l^eeL Den Franfen Oorlogh Avonturiers- 

ribee tbc C€n Zeeuwfe Kaper binnen Vliflïngen , met ttoee bcrobecöc Scheepjes» 
en tijDing / Dat een anüee Avonturier, genaamt l)et Lam , met 3cben ijueDe Grij- 
zen , naat Cadix, in Spangen qc3cdIc tmg. Hope Daarna tmamcnDaar/ en 
tot Mtddelburgh , al meet genomen Schepen op / öaar onoer maren tmre / ban 
CC Eylanden Madera , en Jamaica , gelaDen tnct Sucaden , Nagel-hout , 60 Rol- 
len Brazilife Taback , Carnpefche Hout, Kakauw, en Indigo : "EnDere met 
Koele- en Brande-wijnen. ©ie Kapers Qetnamen Oüfc/ een Advijs-Jachr, Dcfcöil 
ÖrübenDe/ naar Ooft-Indien, Dat aluan Dr Engelfe IjaD genomen gcrnecfT; 
<2Dit Jacht , b?ac|)t tijDing / Dat D?ic ban bc Ouft-Indife Schepen, nu la.Uft Texel 
tipt gebaren / ban een Engels Ko.nings Schip , met 60 ftukken Canon booten/ 
biaren aamjetaft / maat d'Ooft-Indife,f)a'oDcn!jaar 500 Dapper br90ur.n1 te 
termecre n Dat Drn Engelsman (jun al boojt moft berlaten, <£>ü urn zo January, 
1673. toiecDt meDc te Vliffingen ingrb2acï)t een rijk gelaDen Engels Koopvaar- 
dy-fchip , groot 3^0 laflen/ gemonreert met 16 ftukken, homenDe nan Londen , 
rngaaiiDe naSmirna, en Alexandryen , Doo? DenCapiteyn, m Avonturier, 
Jan de Springer , boerenbc een £>tt) rpje met 14. ftukken , in Zeebcroucrt ; De 
iaDuig beflont/ in/ 700 Blokken Loot, ifo Vaatjes Tin, 200 Balen Peper, 
m 109 Pakken, metLakenen, Karz3yen, Zayen, Bayen , Kouffèn , en an* 
ÖCC Koopmanfchappen : I)ct ÜJiecD t)tec \\\ Zeelandt booï goeDcn Prijs ber* 
Klaart- ni ooft UerUoft. ïtojt Daar aan 5ijn noclj/ Doo? 1 Kapers, 3 rijke Prijzen, 
te Vliflï gen, ongebzacljr. 3£anDe Vlaamfekant, op De Honts-plaat toas Doen 
ter tijDt/ ern Engels Oorlogh-fchip , boecenDc 60 ftukken Kanon , geftrant : 
;© irrgelnft e onge ballen maren 'er bocnmaahl/ Daaromtrent/ Doo? 't onftup» 
mtgjjmchrr/ meergebeurr : ïDantrcn groot Engels Schip, ban 300 Lallen, 
Sijïlüe Dm Admiraal van Nieuwkafteel , niet Kooien en anürre Waren gelaDen/ 
ibsruiei Do&j Storm , op De Nederlandrfe Kuften y !)er Boots-volk ürrhetrnt/ 
en brrgliocn Ijaar met De Sloep, te Goeree, aanlanDt/ maar het Zee-vcik 
ban Den Briel, bjactven (jet booj goeDe buyt, binnen gaa'3. <£;n Holiandts 
Schip , genaamt De Goude Fomeyn , trja£ npt Goeree , na Portugal t^Cpï ge* 
gaan / maar quant toef nnaft mecc binnen Texel , en b?ael)t met Ijcm ern En- 
gels Schip, groot/ zocL-iften, tnljcbbCHDe/ Kooien , Loot, en cxiiigf) gclr» 
Du Jeu Hollander in Zee oeuooert. 

<l£c Capiteynen Avonturiers , Adriaan Adriaanfen , en Andries Meyftcrjoilfl 
Den op/ tër Veer, in Zeelandt, ren Engelfe Malhgoms-vaarder , gelaDen met 
100 Pijpen Wijn , cm partye Raxijnen , en Vijgen , in Zee beroof rt ; 3» ijabs 
Den re bnaren nocii genomen/ 2 Engelfe Scheepjes, gaanDe ban Bilboa, na 
Nieuw- Nederhndt, met Zout, Brandewijnen, en onDrrc43oeöf ren gelaDen/ 
öoeDDienjareninDrCoronjes opgebjacljt/ aloiaarDenCapkeyn, Dominicus 
Adria-infz ooêtetlbe 't Schip, Dj Goede Hoop, ban Amfterdam , OQB 2 En- 
gelfe Scheepjes, tot Vigos haD binnen grtyactjt/ Ijet een met Zout , rnZuy- 
ker , f)ft auDer met Boter, en Salm , gelaDen/ fcillcnDeban Port a Port na 
0£ Condaet. «gen Schotfe Kaper, t)aD UiZee, ten Hoeker, banMaafi-fluys 
gein ;!ifn enjette Daar --p 7 man, rrgcuö ; man en 1 J-ngens, Die op Den 
Hoeker berrrn : !?-**,■ Hoekers. r Niac kemp tnaat nemenoe / oHermeefxctDen 
D*' Scheuten, ca bjacljjcu batcuHockor xocat te Maas-fluvs binnen. ^R 



~en Kapers. tegen de Vereende Nederlanden. 93 

gjn^c Maant Februarii, ontmoeten ttiflcbni Texel en Doggers-landt 8 Vif- 
fchers aan Huysduynen een Schotfe Kaper, bemant met f Gotelingen, 2 Baf- 
fen ni 3x Eters ; fjn Uïiicö flraUjj ban een Viflcher opge-cpjt / Dan toepgerenöe/ 
toicru aan|ïoiüg ban ren auöere Viffcher obersepft/ Datbptocgb5ouR: <®e 
Schotten Die'er optoaren/ bielen fïraftg in De Boot, enpoogbDennocïi/ ge* 
toapnucr Ijcmbt/ De boojfj. VifTchers te enteren; Dan tuier oen 500 ontfiiaauV 
Dat 6 man jtjn geDaoDt of öerö^onhen/ en De refï gebangen : iUDaar naDe5e 
ViiTchers met glorie binnen Texel 3nn neftomen / acbr.ee uptboerenDe De Prince 
en Engel fe Vlaggen, DocïjDe Prince Vlagh boSen. 

%U Scheepjen genaamt 't Wapen van Hoorn naar Ooft- Indien gejotlben/ 
en met groote firibbefingen / al tot aan De Kaap de Finifterre ge3cplt / fjaö on* 
toe toegrn 500 beel lehhen genregen / Dat genooötsaafct toag I toeDerom te ïtee* 
ten/ bebbenöe aï*ecDtg in ^5e uo?te repg/ 40 man bcrlooren/ ennomenDe 
booj 't Ey landt Wicht , raaftten aDaar aan De gconDt / en toelDen in T r 5anDt $ 
Jijn brtinge \oa$ niet / Dan toar Leer , ProviGe , en Boskruydt <!Dp bcc$ tijDt 
toiero o M een Engels Schip te Middelburgh opgebjaebt / Daar in toag een 
koftelijke Karos, booj Den Hartogh van Tofcanen : 3fln De betftoopiugV met 
beu afflaglj/ moebt bpgeiben / 250 ponden > maar tjp toierD opgefjouDen / om 
aan Zijn Hoogheyt ge 5onDen te tooien / en3oboo?t$naar Livomo, om Den 
gcnocitiQen Hartogh te toerDen betjanüigïjt / 500 men mepnDe : ü'nDeje En- 
gelfe Prijs toictDai beemi|t / t Koffertjes met Juweelcn, getoaerDeert op 3 Ton- 
nen Goudts. 

iBaar 't en ging met De Kapers niet aïtijDt booj öe tornt / toant Sjct ïiep 5cm* 
tijötg fcijerp met Daar af/ en quamen ooft al beefebepbe / flunmer eüp met De 
Rou^op'i Ijooft/ tofOer t'|)up£ €ili Zeeuws Avonturier toierD bfjegentbati 
een Engels Fregat , genaamt / De Conftantijn Warwik , ban De toeïRC ijP 500= 
panigb euieru gebabent / Dat bp 3 fcijooten onöet toater fcreegb / en boojtg $t* 
Slee! recbeJooé (öcclj ebentoeï ban Den Engels-man af raftenDc/ ) genooDt?aaftt 
toaé/ een Yrfche Haven, om 5icl) te calafateren/ üiteïoopen. ©crfctjepDe 
Franfe Kapers bernani men mebe omtrent Vlielandt boo? De Wal,Die Daar oor 
al eerire fclja'ae bebbe» fiebaan/ 500 Dat bc ©aart op Hamburgh, en Bra- 
men, &c. uan Dejelbe 3cer onbepligb toierD gemaant/ en Die Koopvaardy- 

Boeyertjes en Smakjes, jomtijDt^/ mtt groot gebaar/ in 't Amelander-gat,. 

wi elDerg op De Watten Daar omirent/ mn baar te bergen/ mofteninloopen/ 
tectoötoe/ bat 'er o?ö?e op toicrD gefïeu . 

JBenftreegb nu tijbihg upt Spanjen, Dat een ban De Kol-landtfe Kapers, te 
St. Andera een Franfe Prijs, geiubcrt met 80 Kiften Z> yker, en 150 Balen 
Smak , bab ongebwebt. IBaar op Drn 1-7/ en 18 Februarü, en boïgenDe Dagen 
kDtecSen Kt Vliffingenen Middelburgh beej Prijzen, mreji Engelfe en Franfe 
Straats-cn Spaans- vaarders opg^^acïjt/ ciï sommige Daar ban 3eer U) V R gela^ 
ben / en onörr De jelföe een Die trien 5» pöe/ loei 15:0000 Guldens aan Bfcreu in 
ïjaD; Eou Dat De Avonturiers aUiüu uc Vyanden angetoofftjt'Ctiaf bjetlïi De* 
ben ren o?of()t ban baar 51! jrn en uan bun Reders (^ier uan $ bier ouoren/ 
9p Pag, 80, petg üthz&bt/ oyeö tt>ü gullen / cbratoei oe veroverde Prijzen , ; f»fe 



P4< II T>eel. Den Franfen Oorlogh Kaptryen* 

aanmcrKen^ fotéecöigïi / en ong beftent sfju / fciec na maïftanöec laten betbofc 
gen/) öeseboo^. Avonturiers maten met fjaac5eflen/ namentïtjn Capiteyn 
Jacob de Vogel , 't Fregat de Zomer, f)et Fregat de Raap , 't Fregat van Jafper 
Danielfz. , Jan Bonte, en De Kits ban Adriaan Liefhebber ; De3e t^amen 

Compagnie gemaant IjebbenDe/ ncegen 't geïuft in öe monDt ban 't Kanaal 
RcupfTcnöe/ ban De Engelfe Mallagafche Vloot, becseït met noef) eenige ban 
jjacé Straats-vaarders, te ontmoeten/ onDec 't geïep ban een Convoycr met in 
öe 40 ftukken , t' samen 30'nDe 19 3eplen : f*Etoee ban öe nloenfie Kapers ïepöen 
öen Convoyer aan boojt / Doe!) ()p caaftte ftojtg Daac aan Doo? srjn epgen kruyt 
in öen b?anöt / maar op aïïe öe Avonturiers ïuftigl) &aac Debop? DeDen / en ban 
18 Koopvaarders, 15 becobecben; De 3 oberige Die tjet 3ocï)ten t'ont3epïen/ 
roietöen ïjact bccboïgfjt / maat 5p ontqnamen 't nocö / tectoïjl al Den bupt na 
Zeelandt geboert toierö / Die Daac beljouöcn 3tjn binnen genomen. Capiteyn 
Mels Corneliffen , in Compaghie met fjet Fregat Den Diamant, IjaDDen i Weft- 
Indien-vaarders opgeb?act)t. Capiteyn Dierik Tobiaffen , ïjaD ooft een Schip 
met Tarw gelaDen ingebjaeïjt. <£en anDec Kaper IjaD een Franfe Vloot om« 
trent ban 90 of 100 jeplen fïetft / ontmoet / Die 31CÏJ Daar bp titelt ; op fjet laafi 
een niet mei bcjcplt 3tjnöe/ caafetemat ban D'anDece af / Dien tjp betobecDe/ 
gelaDen met Wijn : ^e Capiteyn fctijeef / inDien öp nocb 7 of 8 Schepen mocöt 
bp ijem geljaö Rebben / Dat bp De gefjeeïe Franfe Vloot ïjaö feonnen betobecen. 
JQen öaD nn nocï) tnDing ban Bilboa, Dat een Zeeüwfe Kaper alöaac a En- 
gelfe Prijzen ()aD opgeb?acï)t / 3tjnDe Mallegaas-vaarders : <£n .Dat in De Co- 
ronjes mcl 180 Prijzen lagen / Die ban ttjDt tot tijöt / alöaac Doo? De Zeeuwfe 
en Hollandtfe Kapers opgcb?acf)t toacen / meiïtecg laöingen aMe Dagen bec* 
ftoctjt en becjonben toiecDen. ©aac quam meöe fct)?Ütien^ ban Smirna , Dat 
Daac op öe fóuft 1 Zeeuwfe Avonturiers op De Franfe en Engelfe Schepen 
ïicuptfen/ f)et een met 24/ en Ijet anDec met iS Stukken gemonteect/ \ toelft 
Daac al eenige stoacigöept maaftte. 3jn Galliffien tjaö men meöe/ eengocDt 
Deel Prijzen opgebjacfjt . 

@Tot Middelburgh mag" Capiteyn Moyfes Salomons van der Poort , Avontu- 
rier, boerenDe bet Schip De Robijn , binnen genomen/ fjebbenbe in Zeeberobc et 
een Engels Schip, met Zuyker en Kanarie- wijnen gelaDen/ Dat [)P in DeCo- 
ronjes |)aö opge$onöen ; mcDe bjengcnöe een anöec Engels Schip , genaamt De 
Spreeuw, gelaDen met Piftoolen, Houwers, Granaden, en 5- Stukken Yzer 
Jtanon. <0eDacbtc Capiteyn berljaalöe / Dat fa? boo? 't Kanaal aan boo?t ïjaö 
gemeejl ban Capiteyn Dierik Tobiafz. , boecenoe Xyzt Schip 't Landt van Belof- 
ten, Die 4 of 5 Dagen te boocen/ een Engels Schip gaanDenaDe Weft-Indien 
genomen/ en na Bilboa opgejonDen öaö. 3&e jelbe !)aö noclj genomen / in 
Compagnie van Capiteyn Meyfter , meDe Avonturier , een Engels Schip , ges 
monteect met 26 ftukken Kanon, gelaten met Kroon- raffen , Sargien, en 
Kouffcn , geDem'neect na De Barbados. 

39en 18 April 1673. bcrtCOKften ban Cadix in Spanjen bicc Hollandtfe Oor- 
logh-Schepen , Die ttoee Franfe Scheepjes , niet Spaanfe Vruchten gelaöen / na* 

men/ pellenöe boojt^öaacfioec^naDeCanarifeEylanden: ^'e Dagen Daac 

na/ 



-ter Zee. tegen de Vereende Nederlanden, 5?^ 

tia liepen Daar toeDer bier Hollantfe Oorlog- fchepen, met cen(0C Koopvaarders, 
upt/ en 3etten Ijun ftoerg naar 't Noorden , en boojtg na ïjaar Vaderlandt , Die 
toóo?öp Den Spaanfcn Admiraal tjeen 5rplenDe/ Den 3elbcn / niet ettelijfte Kanon- 
fchooten, begroeten, lenigen tfjDt Daarna/ beeft Capiteyn de Jong, coms 
manöerenöe op tiet Landts Fregat , Oudt Karfpel, tertoijl t)P ftmpfle boo? Wal- 
cheren , ïjernomen een Boeyer-Schip ban Amfterdam , genaamt De St. Maria , 
Daar Schipper op toag Jacob Kobes, 3ijnDe tboee Dagen tebooreu ban een 
Franfe Kaper genomen gebjeeft 

Scherp gevecht van Abraham Schepmoes , tegen een 
Franfe Kaper. 

't ffla$ niet alleen om De Weit , in 't Canaal , en op De Spaanfe , Franfe , En- 
gelfe , en Nederlandtfe Kuften , Dat Oe Kapers ten töeDer 5t)Den De Zee ontbep» 
ligïjöen / maar ooft om De Noordt , in 't Kacte-gat , en boo? De Elf-ftroom , Daar 
IjaarecuigeSchotfe Avonturiers, 500 nu en Dan bertoonDen: ^DnDer anDerc 
gebeutDe Dit aan Abraham Schepmoes , Schipper op 't Fluyt-Schip genaamt De 
Kroon , ban Amfterdam , gemonteert met 10 ftukken Gotelingen , en 1? Eters. 
3£e5e genocmDe Schipper Schepmoes , ftomtnDe Den 13 April, 1673. met 5rjn 

Schip ban De Rivier d'Elve , op De Kuft ban Noorwegen , bcfcieften Ter Neus, 
bp't laegc Landt ban Leeft , ontmoete alDaar op Den il dito , een Schotfe Ka- 
per , Die f)p eerfï mepnbe te ontsepïen / Doel) te bergeefg ; ^e Kaper , jtjnDe 
meDe een Fluyt-Schip , met 14. ftukken, ïepDe [jem fïufté aan boo?t / maar toierö 
ban Schepmoes , tot Dne malen toe / met De gehele laegf) / met Dubbel fcfjarp 
gelaörn / 3ooDanigIj bcrbjeïïfftomt / Dat ï)P aan D'anDer 3ijDe om liep / en DcDe 
totanttiooojtsijn getjeeïr ïacgïj / op Schepmoes Schip , aanBakboort Iogb£an> 
Den/ Dat niet mi^ma^/ maar kon ebenbjeï nocl) geen Volk, om te enteren/ 
ober Krijgen / en raftenDe 300 toeDer ban malftanDeren / toirrp Set Schep- 
moes ooer fïaagï) / Doet} De Kaper quam toeDerom op Ijem af/ aan Stuurboort, 
en bleef Daar een ftaïf uur / met 9 ftukken , op ïjem leggen fchjeten/ alDaar ïjp 
ennDeïtjft met 3 c Man entetDe / Die een Quartier uure/ meejler ban De Bak tóa* 
ren/ bïucïjtenbc 't Volk Daar upt/ alg ooft upt De Hut , Die De Stuurman alleen iri 
bieït; onDertuffcljen maaftten De Schipper met bet beneDenfïe Gefchut öe Kaper 
300 bangï) / Dat fjp af toeeft / maar quam meer boo? De Boegh ; toaat na De 
Schipper een Man , tot fecocrö ban Den Stuurman , in De Hut ftreeg&f baat upt 
met fetnoot 300 Dapper in De Kaper febooten / Dat geen Volkbp jijn Gefchut 
a fton IjoüDen ; De obet-geftomen Schotten ftoegeïDen tertoijl flerft upt De Bak na 
11 De Hut , maac alDaar ttore ftukken met Dubbelt febarp gefïeït 5(jnbe / troffen 
W 300 toeï/ Dat 3p De toijft namen / nalatenDe 2 Dooden , 3 Snaphanen , 9 halve 
pi Pieken, 1 Piftool , ^Enter-bijlen , 1 Degen , en een Schotfe Vlagge, Die 3p Op 
i 't Schip , (aïg 5p 't berobert 3ouöen bebben) meenDen te planten / öebbenDe De 
•f anDece Scheeps-vlagh reeD£ neer gefmeten : <^e Kaper fleïDen 't Dan op een too* 
n pen na EJcerzont, Daar Ï)P 50llft/ fjebbenbe 15 Dooden, Daar OllDcr Capiteyn 
si en Luytenant , en 3c Gequetften , Abraham Schepmoes öaD Daar tegeng maar 
:( ttoce 



$6 II Deel. DenEngelfen Oorlogh Ze e-r over -yen- 

ttoee \itfytt Gequetften , Dorii al b?p feöaDe aan 3(jn S^ hip , en Want , toaar ober 

[)p te Bergen in Noorwegen , orri 'te calcfateren / i\\ liep. 

SCIDug ging De Kapery al üooït en ooo2t / taant Den ri Mey, 1673. i$ tot 
Amfteralam boa? De palen opgchomen Capiteyn Jan Willemfx. Avonturier, 
boereaöe 't Schip l)et Geloof, gemon eert niet in öe io ftukken , !)p (jab om* 
trent troef Maanden uptgemeeft/ en 2 of 3 geringe Prijzen aenomen; fDaac 
nu een Maant geleoen tjaö t)p 000? 't Kanaal berobett een Engels Schip , ges 
naamt de Hoop, rnHgrtaDen/ in ijeubeu <e toel 600 Vaten Tabak, Virginie- 
bladen, en Öat in'tVlie binnen gebjacöt: <©e3en Capiteyn, met 3tjn Schip 
3tjnue acljter om geftomen / rappo?teerDe / Dat fjp 5 Ooft-Indifche Schepen , 
laatft unr bet Vaderlandt leïooprn/ ontmoet IjaD. 

©oftiéöoo^ Capireyn Dominicus Adriaanfz. , Avonturier, alDaar opgejon» 
Den/ een Frans Scheepje , bp bem öeroberi/ ftomenöe upt De Weft- Indien. 
X&m Daö ooh tnöing Dat in 't Vlie gearritoeert baaten 4 Schepen van Curaf- 
fouw, namelijk de Europa, Afia, de Gerechtigheyt , en 't Schip de Vrede; 
3pruatcn alie3eec rijk gelaDen/ en tyactyten trainen beel Contante Penningen, 
en met baar quam o$h De tping öan 't Exploict Der Franfen aan Dat £y- 
landt op Den 13 Sec. nap Maert, 1673. alDaar boojgeballen/ en (jier booten/ 
Pag. j8. 6cc. becbaaït. 

omtrent De3et(jbttoaren aanzet Eylandt ban Der Schelling 3 Koopvardy- 
Schepen geflcant upt Noorwegen homenDe/ mei Houtgetaöeu Doel) bet cene/ 
3ijnDe een Harlinger-man met Maften.beeft De Vyant \}an 't Strant afhaalt: ®et 
ttoeeDe Schip banCoudom in Vneflandt, genaamt de Jonge Prins van Oran- 
jen , IjaD 5 itukken op/ enfjet Volk toa? al upt tiet Schip ; Doeö öe Schutrery 
Van der Schelling baat te buip ftomenDe met 3 of 4. Boten , gep.opr bol Volk, 
DefcnDcerDen Ijaar ;ooDania.b metfetjieten upti.et geftranDc Schip, orjon^c 
Prins , Dat aan De Wal uafï 5at / Dat men De Kapers upt bare Schepen noujDe 
Krijten/ en 3n moeden met febanbe Den boomoemDen Jonge Pnnsccraten, en 
ftaften c'Zeewaart in : f)ct De; De Schip hebben 3p tegen De gcon en ban Ame- 
landt aangejaagd / maar toen De Vloet quam / #'t üieDcr loggeraaftt / en Die 
Van der Schellingh Rebben Dm Jongen Prins , in 't ge3icbt ban De Kapers , met 
beele Galjoten en Schuy ten beïjouöen binnen gebjacljts De Kapers toaren met 
Ijaar bgben/ en IjaDDe u oaagb£ te boren met baar 3ebcncn gctoee|i : 'g Daaejl}0 
Daar na liepen tujee Oorlogh- Schepen fegen? b^r upt. 

3ju't begin ban De Maant Juny, 1673. JOUÖen De Avonturiers tot Middel- 
burgh in Zeelandt op / ttoee Scheepjes met Haeringh gelaDen ; liec een toa<5 ge* 
monteert met ii ftukkenGefchut. t^ontoierut ooenmaabS fAmfterdam op- 
gebjaebt / een Duynkerkfe Kaper , Doo? een HollandtfeConvoyer genomen ; 
ÜP ^aé gemontecr.. met 4 Stukken , 6 Batten , en j 3 Man , Di. men alDaar ge* 
banaen 3«*tte. Miet lange Daar na/ quam Douwe Harkfz. met 3 Wijzen upt 
De Barbados, en De Virginis, meDe boo? Amfterdam : geltjft ouh ren Zee uw ie 
Kaper alDaar / noelu Engelfe Prijzen op bgaeftt. <£>.iirrrutuoo?Enibden toag 
Doen nocl) een Schot fe Kaper yenomen Die mr^ 8 Stukjes, en 28 Man, hem 
öaac op De Kuit onthielt/ »m op öc Koopvaardy-Schepen , Die nan/ en na Ham- 

burgh, 



-der Kapers, tegen de Vereende Nederlanden. 5>7 

burgh, en Bremcn, boeren/ te paffen. <£en rupmen tijDt te booten toaren 
noc[) in Zeeiandt 3 Prijzen opge 3onöen / een ban Mallaga , een ban öe Barba- 
dos, en een ban Litfabon, met Olie, en Zuyker gelaöcn? och qnam Daar 
tijöing/ Dat llOCl) een anöet Avonturier 4. Prijzen bp l)em ÖaD : i*pt öe Coron- 
jes becflont men / öatöaoc/ boo? Capiteyn Geleyn Brandt, ren Schip toa$op? 
geujac()t/ Uomenöc ban GardeIoup,gclauril met Zuyker, Tabak, en Indigo : 
35oc[) doo? anöece Kapers, een Schip genomen/ toillenDe na öe Barbados, 
öaac eenigh Engels Vrouw-volk op toa£; boo?té nocl) ttoee anterc Schepen, 
een ban Nieuw- Nederlandt uotnenöe / en 't anöer Dcctoaatt^ gaanöe Ecnec 

Avonturier , met 8 flukjes tjaö ooft een rijft Engels Straats-vaarder opgeb?aeï}t 
Ter Veer m Zeeiandt, Die «a Londen toillenDe/ t)tm aan öe mondt ban 
't Kanaal, in öe tjanöcn gebalïen toa£. 3Jnbc5e Maandt Junii, qnam meöe 
Ö002 Amfterdam, Schipper Jacob Janfz. de Vos, boerenöe 't Schip , genaamt 
de Vos, boo?5fen met ix ftukken; ï)p quam ban LifTabon tipt Portugal , en 
becljaalöc Dat Ijp in ge3elfc[)ap ban nocl) ttoee anöeee Schepen, op öe Ijoogljte 
ban 45 Graden genomen 3iju0e/ ttoee Franfe Kapers, Den eenen met 16 1 
enöenanöccenmet ^ftokken gemonteert/ op baar. af quamen/ maarjijn 
ttoee Makkers berïicten tjem / en gingen öenr : t^iec op raaïtfc op met öe Fran- 
(en \\\ een Ijebiat) gebecljt / maar 5p mo|renf)cm/ naar toepnigt)fcl)aöe aan* 
geöaan/ en ttoee ban 3ijn Volk , 3toaatlijft gequetfï te öebben / bedaten. 
«fkaöecljanöt toag Ï)P nocl)/ op De 3cïbc rep£/ ban ttoee Schotfe Kapers aan=» 
gecanöt/ op toelfte f)P ö?ie fcjjootcn geöaan (jebbenöe/ öe Kapers Deur sgn 
gegaan. 

35it 3(jn 300 öe boomaamfle en bcnenfte Kaperyen , öie ban 't begin ban öe* 
5enjare 1673. tot De eetfte generale Zee-flagh, Die op Den 7 Junii, gefïagen 
toiccö/ (öe toelRet)iernain'tb?eeDe 5al berftaalt toojDen) sijnboo^gcballen; 
©e Nederlanders l)ebben ooft fcbaöe genoeg!) geïeöen / maar geen een Schip, 
tegen öe tngelfe en Franfe, toel 4 Schepen berlooren/ 't toelft te Londen op 
öe Beurs, öe Koopluyden beeïti)ötg malftanDercn / 5eer bang öecöt aan3icn/ 
maat 5p toieröen ban öe Grooten , en ban 't Hof Dageïijftg ücrtcoofï / met öe 
pöele (joop/ öat Ijet niet langer 5011 Dnnren/ Dan alg De ttoee ont3aeljgeiijfte 
Konings Vlooten , De Hollanders tn Zeeuwen, geheel 5onÖen ruineecen/ en 
lipt Dec Zee flaan / en öat Daar op De Engelte mer Ijare Soldaten , in Zeeiandt 
Of Hoüandt lanöenDe / Dan ban Den Koning van Vrankr ijk banöt Landr-zijde 
te gemoet netroftften en gejfjoïpcn teojöcnöc / men al5öo De Vereende Neder- 
landers in 't geljeel / 50a te Water alp te Lande , $miöe becöelgen / en tipt* 
roepen ; {Dehnda eji Carthago , ziet hier vooren in des Engelfen Canceliers 
Oratie,) en Dat Caar öoo? nooöt3aneltjft / alle een Koop-handel en Scheep- 
vaart, niet alleen ban Europa, maar ban öe gantfche wercit , in Ijare öanöen 
mofl nomen te betballen / en bier meöe ïeöen / en bctDjoegen Zy 013e fchadea 
beröulöigl)iijft / ïjooprnöe op een beter j Doch, Dit toa£ 01300 / bp De Goddelijke 
voorzienigheyt niet beflooten. 

<© Ordre 



<>8 //. T>eel. DenFranfenOorlogh Voorflaghvan- 

Ordre op de fiaantien of Geldt-middelen in Hollandt, &c. 
tot de onkoften des Oorloghs. 

A 31$ men nu nïaarblrjhcltju genoegïj 3aglj/ bat bc twee ftrijdende Kon ; .n- 
gen Ijaat tüt ben Oorlogh baccöiab maahtf n / beten bc Vereende Neder- 
landers üan jjelljhcn/ bOCl) Petunia Nsrvtu BeUi , het gek de zenuw, of kracht 

des Oorloghs, mojl booj al ecr|t rjoojbrn uptgeuotOiii; hut toe toag men in 
't begm De3e^Jaars, 1Ó7?. niet alleen in 's Gravenhage, met gtooten poet btstglj : 
JBaar. t'Amftexdam bont men onbet allen twee Liefhebbers , b'ern genaamt 
Ifaak Dufart, enb'anbet Jacob van Daal, De5e mepnöen uutgebonben te Ijefr 
ben/ een ontwerp, om uyt Hollandt alleen, tenlangften in 14 dagen, buyten 
koften van den gemeenen Staat (maat niet bupten boften ban be gcfloebe Inge- 
zetenen, biealcebebe 2oo fte Penning bctaalbcn / en bir baat cu boben uoeö 
30UÖen moeten jjeben) 100000 weerbare Mannen in 't Velt te brengen, cm 
's Landts Vyanden te verdrijven uyt alle plaatzen , van hun ingenomen. <&it bc- 
Den ju in druk uptgaan/ onbecben Tijtel, OPTOCHT der BATA- 
VIEREN voor de vryheyt des Vaderlandts. ^abemaal bit blauw Boekjen 
ban becle gele3cn i$/ en niet mepnigt) baat af te 5eggen biel / acfjten bjp u aer= 
bigti/ alleen be boojfteUingen/ en bt bctbctc betonden banbe nuttigen te£ 
3etfé / in 'c no# biet te laten boïgen. 

Van den Optocht, det hondert duyfent Batavieren. 

Y zullen voor eerft klaar vertoonen , (als het noodighfte) op welk een 
wijze, en waar uyt men het geit zal konnen vinden om zoo een groote 
Heyr-kracht, mee het noodigh toebehooren , te onderhouden. 

Wy nemen dan voor eerft den tijdt tot deze onderhouding voor drie maan- 
den , en vinden de vereyfehte koften op de volgende wijze : 

In Hollandt wordt on-der ftelt , dat'er zijn 65500 Kapitaliften, die wy elk naar 
hun vermogen verdeelen , van welke yder zoude moeten onderhouden het getal 
van mannen, waar op zy by de volgende oprekening zijn geftelt, namentlijck , 



W 



Kapitaliften 


i 












Mannen. 


yoc 


gefchat yder op 


80000 


en op te 


brengen 


8 Mannen , 


4000 


1000 




70000 








7" 


7COÖ 


aooo 




óocoo 








6 


110O0 


300c 




5000c 








5 


KOOO 


4000 




40000 








4- 


1ÖOCO 


5000 




2 00 po 








3 


1JCOO 


6000 




20000 








1 


JIOCO 


8000 




IOOCO 








1 


8cco 


ICOOO 




6007 


de twee 






1 


50CO 


nooo 




4000 


de dry 






1 


40c 


14000 




loco 


de vier 






1 


3500 


ttfoo 


Kapitaliften ; 


zullen < 


onderhouden 


Mannen 


101500 
















Nu 



-Geit -middelen, tegen de Vereende Nederlanden. p-p 

Nu onderftellen wy dat men aan yder man des daagbs zal geven eenen gul- 
den , mies dat hem op een maant van 3c dagen zouden afgetrokken worden 5- da- 
gen, zulks dat hy waarlijk zoude trekken, 15 guldens 's maants, en het overige 
dat over de voorfz,. 10 1 500 Mannen zoude bedragen jn dnc- maanden 1 f nyoo , 
en die zoude moeten werden gêbruykt tot het betalen van dezoudy der Bevelheb- 
beren » en andere voorvallende on koften van de gemelte Heyr- kracht. 

Naar deze uytrekening dan , zoude yder Kapitaliit voorde eerfte drie maan- 
den moeten opbrengen , mits daar by voegende voor yder Soldaats geweer 
10 guldens : Als volght, 
8 Mannen koften in 90 dagen a 1 gulden daeghs 720 7 

voor 't Geweervan 8 Mannen a 10 gulden 80 1 ° co 

7 Mannen — ~ ■ 630 , 

voor 't Geweer van 7 Mannen • 70 £ 7°° 

6 Mannen — » ■ gulden 5-40 7 

voor 't Geweer van 6 Mannen ■ 60 * ^°° 

5 Mannen ■ — ■ ■ ■ 45-0 ^ 

voor 't Geweer van 5" Mannen gulden yo^^oo 

4 Mannen « 360 , 

voor 't Geweer van 4 Mannen 40 s^°° 

3 Mannen • ■ 270 -> 

voor 't Geweer van 3 Mannen — — *- 30 J'S 00 

% Mannen ■ — — — — • 1 180 , 

voor 't Geweer van % Mannen « 20 s zco 

1 Man ■ ■ po 7 

voor 't Geweer van 1 Man .. ■ io£ IO ° 

■?Man ~TTT- 4-r? 

voor 't Geweer • • • - - *— ^ — ^ y 5° 

yMan — — — — — - 30» 

voor 't Geweer — — — . . ^±t 33f 

j Man - — 22j » 

voor 't Geweer ■ ■ ■ « - «■ — ax* z 5" 

2 

Welke gelden zouden moeten opgehaalt en ingevordert werden , door de 
Korporaals en Schrijvers van de Compagnien yder in zijn wijk , volgens de Lijfte 
die men hun daar van ter handt zal ftellen , of door andere bequame Perzoonen , 
daar toe te verkiezen, naar de gelegentheyt van de plaatzen , om de zelve dan 
aanftondts over te leveren , in handen van eenige bewintslieden , in yder Stadt of 
plaatze te zetten , en om door haar weder uytge deelt te werden , aan yder Regi- 
ments Penning-meefter , om de betalinge te doen , op debeftemde tijden aan de 
Soldaten , en andere daar 't zoude behooren. 

Deze invorderinge zoude moeten gefchieden , op drie onderfcheyden verval- 
dagen , namentlijk , de eerfte voor een derde gedeelte , by den aanvangh van de 
wervinge , om de uyttrekkende Volkeren , een halve Maant op de handt te kon- 
nen geven , en de andere vereyfehte onkoften te betalen , en de twee overige der- 
de parten , yder een Maant naar den anderen, 

<® i Ook 



iöo II. Deel. Den Franfen Oorlogh Voorjlag'uan- 

Ook zouden alle de Lieden , die eenigh bewint van het gek hebben , nette re- 
kening van den ontfang en uytgift , moeten houden , en die t'elkens aan den Op- 
per-Boekhouder van deze geheele Veldt-tocht leveren , om daar door alle quad2 
baatzucht , en bedricgeryen voor te komen , en met eenen op dat alle Invvoon- 
dersmet vernoeginge zoude konnen weten, hoe veel deze geheele Leger-toch: 
heeft gekoit, en hoe gerechtelijk zy daar toe hun geit hebben gegeven. 

jBaar üjp iw\\t n De bojbcre rebenen ban Dc3e Autheuren in 't fcojt ober, loo* 
pen. 

Tot Hoofden over dezelvige moeft Sijn Hoogheydt ervarene Krijghs-lieden 
verkiezen. En gelijk deze Benden zouden beftaan uyt goede Borgeren , Matro- 
zen en Landt-lieden , zoo zouden zy, dagelijks geoeffent, inkorten tijdt alzoo 
bequaam worden , als debefte nieuw geworve Soldaten 7 behalven dat den y ver 
tot het behoudthares Vaderlandts 5 haar noch ongemeen dapper en onvertzaaght 
zoude maken. Men molt daar onder kleyne Compagnyen maken , en veele Of- 
ficieren, om datzy te beter beftiert mochten worden. De Rijke zouden geern 
den hondertften Penning van hare middelen , al was het zelfs meer , willen uyt- 
fchieten ,. om al het overige in verzekertheydtte mogen blijven bezitten , en-tot 
hoogerwaerdye te brengen , daar anders de Vryheydt, Godts-dienft , het leven 
en kuysheydt der Vrouwen, Dochters, Kindereu , en Bloet-verwanten met doo- 
delijke fchip-bf euk gedreyght worden. De genegentheydt en y ver van de voor- 
naamfte en meeft gegoede Borgerye was daar toe onderzocht, en bereydtwiiligh 
gevonden. Voorts werdt'er geraden dufdanigen Heyrkracht in vijf Legers "te 
verdeelen , yder van de zelve met een bequaam en wel ervaren Hooft verzien , 
en zenden die na diverfe paften , volgens het goetdunken van den Generaal , om 
van alle kanten gelijkelijk t'ageeren. Als eenige duyzcnt Mannen aan de ftrant 
van de Zuydcr-zee te doen landen, om zich op de Veluwe met de Boeren te con- 
jungeren. De Vrieftche macht metzoodanigen Leger te verfterken , om groote 
progreflen in Qver-YiTel en Weftphalen te doen. Een derdendeel van dit Heyr- 
ïeger meer of min , kon men leggen op de Hollandtfe Poften , als Wefop , den 
Uythoorn , Bodegrave, Goude , Oudewater, Goverweller-Sluys, en Schoonho- 
ven. Tot Gorichem en daar omtrent moeft men een fterk Leger formeren , om 
van die kant in de Betuwe te dringen , en de Sterkten daar langhs heen , weder 
te vermeefteren. Sijn Hoogheyt kon aan de kant van Brabant met een redouta- 
bel Leger ageeren ; en zoo kon men in korten tijdt onze Vyanden op verfchey- 
de plaatzen aanvallen, bemachtigen , en overwinnen : en dus konden wy door 
heel de Werek zeer groote glory , allezins uytnemend ontzagh y en in ons Va- 
derlandt ongemeenc voordeden bekomen» 

®ey Autheuren.becoonenSe l)ict in ïjaten pstjfelqftcn pbee/booi bet gemeen* 
befte I boojtbjenaenbe nacljbeeleaanmethené-tijaetöigê bebenïiingen /nebend 
ïjaac Conecpt ban fcfpjiibare apparemic/ tnierben bp Sijn Hoogheydt, ben 
Raadt van State, en De Staten van Hollandt niet piotjelijft af-getoe5en ; maae 
men oojöeelfcen / bat bet tnineng boo? be Militie ban Den Staat 5on getoeefi 5ijn/ 
?.n baar. mebe i§ &et aebtee gebleben / aïg 3tjnDe een saah ban berber, tnsien : Ja- 

COfc 



-geldt -middelen, tegen de Vereende Nederlanden. i o i 

cob van DaaUna£ cen Makelaar, en &aÖ/ eenige Jaren geïcöen/ De Steden Kam- 
pen en Groeningen aan geit gelioïpcn / Ï500J Lijf-renten , by overlevinge , teil 
pjofrjt ban öc Renteniers , tot De laatjle toe. 

gin'tboojleOfnJaar, 1071. teag'ecooB een Geeft, Die mjtgaf een Concept 
van Finantien , om me 's Landts lnkomften , zonder meerder belaftingh der Ge- 
meente, ie vergrooten. Q&c$e beïilaagfjt Jkl) Ui 3tjne Voorrede, Dat Deg Landts 
Inkomften teel mcerber 3onDen nomen npt te béngen / éü$ men bcrmijDcn Kon 
De Tractamenten ban &Ct gcoot getal Pachters , Colle&eurs, Schrijvers , Deur- 
waarders , Boden , Roeyers , en Peylers, Verklikkers , en anöece / Die Daat ban/ 
ten mceflcnDeel moeten onDecfjonDen too?Df n. ©a?Der 3ept fjp/ bat De Pachters 
becUijfctS 5ijn/ Luyden ban gedebaucheerde Fortuyne, De goeDe / (tnDten 3p'ec 
3jjn) uptge3onöett / Die Dan nomen met 's Landts gelt-middelen Doojtt Saan/ 
atë er nige geöaan rjebbe n / Die tjp noemt / afé oofc 3ommige / Die 3eec fpïenDiDe/ 
en ban f en groots / en geDebaueljeert leben getof eft/ enDaartociobecgcftraft 
3rjn ; Doel) onöemifftöcn [}ceft I)et Landt , of beel eer De Ingezetenen ban Dien/ 
De fdjaöe moeten ujoen / en bergoeDen. ^iee 09 geeft ïjrj Dan nvt fjet bolgenDe/ 

Concept van Finantie. 

Men zal af-fchafTen den twee-hondertften Penningh , allerhande Impofitien 

en gabellen , uytgezondert alleen ,. 1. De Licentenen Convoyen , met haar ap~ 

pendentien : 2. De vier Hooft-pachten ,als daar zijn, het Gemaal, Beefti2al,8cc 

Voorts werdthet geheele Landt gecalculeert te konnen uytleveren ten min= 

flen icooco Huysgezinnen : zullende in volgende rangh betalen 

20000 elk yder dagh - - 2 guld. o. 

30000 — 1 guld. o. 

30000 • o- -- 10 ft; 

20000 - — '— ■ o - - - 5 ft. 

't Welk jaarlijks zal konnen opbrengen 318^0000. 
Dat is, drie hondert acht-en-twintigh , en een halve tonnen goudts. 
Waar voor men zal onderhouden effc&ive jaarlijks 
8coco Man te Voet. 
aooco te Paerc. 

80 Schepen van Oorloge. 
De Gagien dèr Soldaten zullen blijven als vooren , maar de Capiteynen wer- 
den toegeleght jaarlijks 2C00 guldens: des y indien eenige bevonden werden te 
hebben gemortepaeyt, zonder eenige exceptie ofte genade in hunne middelen 
en aan den lij vete werden geflr aft; als de welke het geit der Gemeente rooven- 
de , en het algemeene lichaam der Staat in doodts gevaar brengende , aldus ande- 
ren ten voorbeelt , tot hun devoir behoorden te werden geobligeert 

En op dat een yegelijk , voor zijne fpeculatie , nopende het geit tot de boven- 
genoemde Militie , eenige calculatie zoude konnen maken , zoo zullen wy hier 
nevens voegen een Lijfte der betalinge van het Voet- en Paerde-volk , zodanigh 
die in den jare 1650. by haar Ed; Groot-Mog: de Staten van Hollandten Weft- 
Vridlandc informeert. LYS TE.N 



ïOi TL ÏÏeel. Den Franfen Oorlogh Overflagh. 

L Y S T E N 

VanGompagnien tePaerde en te Voet, en van 't beloop van 

hare bezoldinge, na de fterkte hier na gefpecificeert , 

alle ter Maandt van 4,2 dagen. 

Een Compagnie Rujters Haraue^uziers 

van 60 Paerden. 
4. De Ritmeefter ter Maandt tot Tra&ament 
z {o gulden, en 4 Paerden elkij gulden, 
midrs met haar Mannen gewapenr op de 
Monfteringe prefent zijnde, komt t'zamen 
guld jjo 
1 De Luytenant tot tra&ement 80 gulden, 
en twee Paerden , preienc als vooren , 
komt ....... t j 

t De Cornet tot Tra&ement 70 gulden , 
en twee Paerden, prefent sis vooien, 
komt ... ,jo 

1 Quartier-meefter niet een Paerdt - - + y 

2 Trompetters, elk 3 s gulden, komt - 70 
1 Schrijver - - -28 
t Hoef-fmit - - - 28 

47 Harquebufiers , elk tot 28 gulden , met 
12 gulden voor d'avantagie van drieCor- 
poraals, komt t'zamen - - 1318 



öo Somma 4095 gul. 

Een Compagnie Ruyters Har^ueéuziers 

•van 50 Paerden. 
4 De Ritmeefter met 4 Paerden , als voo- 
ren - - 350 
2 De Luytenant met twee Paerden, als voo- 
ren - • - 130 
2 De Cornet met twee Paerden, als rooren 120 
i Qnaitier-meefter met een Paerdt - 4J 
2 Trompetters, elk 3 5 gulden, komt - - 70 
1 Hoef -unit ----- 28 
1 Schrijvct " - 28 
37 Karquebuziers, elk 28 gulden ter Maant, 
met 12 gulden voor avantagic van drie 
Corporaals , is t'zamen ... 1048 

50 Somma 181 9 gul 

Een Compagnie van 100 Soldaten te Voet. 

1 Capireyn voor zijn Perzoon - - * 150 

1 Luytenant - - 45 
x Vendiigh - - 40 

2 Sergeanten, elk 2+ gulJen - - - 48 

3 Corpovaals, elk 16 g,ulden - - - 48 
2 Trommel-dagers, elk 12 gulden - - 24 
1 Schrijver 12 



1 Chirurgijn 
1 Provooli 

13 Komt t'zamen 

36 Spieflen, als 

1 tot 

2 tot !ƒ 

2 tot 14 - - 
4 tot 1 3 

13 tot 12 

14 tot II 

48 Mufquettjers , als 

2 tOt 14 

6 tot 1 3 

20 tOt 12 
20 tOt II 



tl 

I* 

391 

I(t 

3° 
28 

uu 

»S4 



5 Jongens , elk 3 gulden 



28 

7« 

2*0 
*to 
— 5 66 

• 2+ 



100 Somma 1417 gul. 

Een Compagnie van 6$ Soldaten te Voet. 
t Capiteyn voor zijn Perzoon - - - ijo 
t Luytenant - - - 

1 Vendrigh ... 

2 Sergeanten , elk 24 gulden 

3 Corporaals, elk 16 gulden 
x Trommel-flagers , elk 12 gulden - 
t Schrijver - • - 
1 Chiturgijn - 



12 Komt t'zamen 

2t Spieflen , als 

1 tot 

2 tot 14 

3 tot 13 
8 tOt 12 

8 tot 1 1 

28 Mufquettieis,ab 
1 tot 
4 tot 13 

12 tOt 12 
II tot II 



4f 
4« 
48 
4» 

*4 
11 

■B 

379 
16 

28 

19 
96 

88 
-M7 



«4 

$1 
»44 
121 



3 Jongen , elk t gulden. 



J3« 

24 



Si 



Somma ioo 1 gul. 
42cti!4 



Ander Concept, regen de Vereende Nederlanden. 103 

lenigen tnbt/ na bat bcïner boomt gcnoc mbe Dufart , en Van Daal Ijaar 
Voorftel ban be icoooo Batavieren , habben ober gegeben / cjuam'ec noch een 
Project van Finantie boo? ben bagtj : 3&C$en Autheur tüilDe / Dat alle te$ Lants 
impoften bcriiietigljt / cn kt. Ingezetenen in byfDcrlcp flagÖ Van Capitaliften 
fouten bftbeflttoo?&cn / maar ban tt hooghfte jaarlijks , 100 , en te laaghfte, 
ao gulden mofien conmfcucetcn / baat-en-boben toilöf lip noclj bat mm ban 
örp Landts Militie , al? ban bic Ruytcrs , Soldaten , Boots- gezellen , ooft ban al* 
| Irruatlbf flaglj ban varend Volk, Boeren, Arbeyders, Knechts, &c. grootf 
; fuufiöir n 30U bennen t rcuhe n / 500 bat bet 3clöc / te 3amcn jaürïyhs* 300 bert 
30U domen op te brengen/ bat baar mcoe/ ïoocoo Man te Voet, ióocoRuy- 

tersjéri 14.000 Matrozen fconüen tooibcn betaalt: ©Odj Dr3e Liefhebber, 

tnaaftt gcrncojterterekenirjgh, mifïcljicn/ om batbp öc Arithmetica, of 'Cijf- 
fe -konft, niettcrrcbtbtrftaanljccft/ (IjGctecl baar gern 500 Diepen bcttmfc 
roe ban boen taa£) Daarom 3tiUcn tan oic Project laten baren: maar bc5c 3ün 
apparrnt ai mrbe/ als öf errfte/ flnljtp £>tuurlupbcn aan te toaï geteceft / Dié 
nopt in 't greotc Schip ban Staat babDni geboren. 

önbert n*Trt)cn inofTcc gek ym / en be tyie Provintien , Gelderlant , Utrecht, 
t\) Over-Yffel maren boo? te Vyanden ban Den Vereenden Staat af-gcfneDcn/ 
300 Dol 3p !;ate quota , !>oe rjacpnigtj Ijet ooft toa£ / tot te lallen beg Oorloghs , 
niet alleen niet op bjaerjten/ maar be bier obctigc Provintien, mofien jjüii noclj 
baar-rn-bobcn / tegen baar toapenrn : ban te tocthc Vrieflandt en Groenigen 
genoeg!) met baar 3dben babbcn te boen/ omljun tegen Dein- enoberbaücn 
van ben Munfterfchen BiiTchop , (boetorï 500 stoaar niet/ al£ 't boojleben Jaar, 
1672.) te befebermen. HoliandtenZeelandttoarengcnöobt3aaut/ om De En- 
gelfeen Franfe Zee-machten met 3tnare / en ROfMiJKC Scheeps-toeruftingen, te= 
jjen te gaan en Daar ncbens ben gebjengljfcen en bojberen tubjenh / Der ftcrï e/ 
fn afhomenbe Legers Der Franfe Ruytcrs en V eet-knechten , in cn upt Ijare 
Landen taaar te nemen/ cn tegen te Ijoubcn. ^tlDujs qnam [)et opbrengen 6c r. 
Penningen , op be$e tboee Provintien , f VDÜDf tl 3p aitbf r£ itl ftaat uïtjtocn) öl- 
lecnlijft aan: ^od)Hollandttea:> De vette Melk-koe , en Ara fterdambc volle 
Gelt-uyer , bic alttjbt getooon boag-/ becetfle/ gereebtfie / cn meefte Pennin- 
gen, tebccfcljaffcm 
$l'cr Ober Ijaböen De b^ar toe geftffëe Heeren Hooge Overigheden, in 's Gra- 
enhage , al ccnigenttjDc / ober 13e gelt-middelen bt$!grj getaffft / cn rceberom 
lipt gebonben Den ophef ban een Twee-bondenflcnPenningh , by' forme van 
j Cap.italeLeeninge, met bslgcné hc oude Taxatie, alp m Den bcojleDen jare, 
1671. en te booten/' 0?arbnDe Rijkfte cn machtighfte Hcllandtfe ingezete- 
nen, t)et minde quamn: t« geben tori-berftaanbe/ gerenent na te proportie 
! ban bare Capitalen rn A ? i ddelen) maar 1111 toicret Dit gepelt op aïïeHuyzen, 
J Landen , Los- er, Lijf-Renie-bneven , fn Obligatien , flaailbc ten ïafïe ban De 
| General iteyt , De Collegien ter AdmirJueyt , en bOC?t£ Op be Comptoiren b.lH 
i 0f berl Hollandt cn VVeft- Vrieflandt, ooft cp Of Capitale Aclien., in OC Ooft-In- 
difcheCompsgnie,é<c. 't ttirlfc 'ceel niccrörr rriöcjl npt ü-cngcnalö' te boeten. 
Men tuifl toe 1 Dat'cc uu inrnigbtc ban Hollantie Ingezetenen, en cou tacrfrfje p« 

te 



104. IL Deel. DenFranfenOorlogh Inftelling der~ 

&e buptm Hollandt iuoonDen / bie nopt in bc Twee-hondertfte Penning beftcnt 
tamten/ of petg betaalt uaööen/ ueujclnc nu öaacin jouben moeten geben: 
€>m uu öc jeiüc/e 11 ooh alle anbctf/50 bed mouelijft tuag/uan cpftomenöe jtoa? 
Cignêöen op t)are vafte Goederen , Öie met Kufting-brieven , eu Schepen-ken- 
niflèn toacen belafl / te owlafïcn / (jaöoen bc Heeren Staten van Hollandt en 
Weft- Vrieflandc , Dcje boïgenbe o?ö?e / al op ben 16 December , öeg boojleucn 
Jaars, 1671. laten afliouDtgeii / en beftent maften. 

Placcaat over de Kufting-brieven. 

DE Staten van Hollandt en Weft- Vrieflandt , Doen te weten , dat vvy ten aan- 
zien van den tegen woord igen toeftant van zaken , om goede redenen voor 
des Landts dienft , goet gevonden en geftatueert hebben , &c. dat de Eygenaarg 
van vafte Goederen in den voorfz. Lande voorden aanftaanden Jare 1673. niet 
en zullen mogen werden geobligeert , om deCapitalen of Kuftingen die op de 
zelve vafte Goederen fpecialijkzijn gehypotequeert of verzekert , op te leggen, 
en te betalen, midts aan haar Crediteuren promptelijk voldoende de Renten en 
InterefTen, by haar van de voorfz. Capitalen of Kuftingen belooft : En daar ge- 
ne Renten of Intereffen belooft zouden mogen wezen, Intreft tegen denPen- 
ninghay. Des dat aan de houders van de voorfz. Renten of Kuftingh-brieven , 
voor zoo veel 't voorfz Jaar 167?. aangaat, nieten zal loopen den termijn die 
byeenige Keuren of Ordonnantien van eenige Steden of Plaateen zouden mo- 
gen wezen geprefcribeert , en voorgefchreven , tot het invorderen van de Voor- 
Kuftingen en Intereffen der vooriz. Rente- brieven, en dat mitsdien het voorfz. 
Jaar van 1673. indecomputatie van de tijdt tot het invorderen van de zelve Ren- 
ten en Kuftingen vaft geflelt , niet en zal werden gecomputeert : En dat ook 
die gene dieeenige Kuftingen of Renten zouden mogen hebben op Landen , de 
welke werden uyt-geveent , de Capitalen van de voorfz. Renten en Kuftingen 
zullen mogen op-eyflehen , &c 

omtrent 14. öaaen Dier na/ quam Ijtt boo$-betöaalbe Placcaat, ban ben 
2ooft« PenningteboojfcöD»/ ïupbenbe/afêtooïgtjt: 

PLACCAAT 
Van de Heeren Staten van Hollandt en Weft-Vrieflant ge-ema- 
neert, op het betalen van den Tvvee-hondertften Penning 
by forme van Capitale Leeningc, voor den Jare 1673. ge- 
* confenteert. 

DE Staten van Hollandt en Weft-Vrieflandr. Allen den genen die de- 
zen zullen zien ofhooren lezen , Salu\t. Doen te w.ten : Alzoo wy 
tot nooddijke defenfie en befcherminge van den Lande en van de goede Inge- 
zetenen 



-20oA Tenning. tegen de Vereende Nederlandett. 105- 

zerencn van dien genoot-drukt worden te moeten heffen een z.ooftePenning 
by forme van Capitale Leeninge. ZOO IST, DatWy wel expreiïelijk 
geordonneert, gcilatueert en bevoolen hebben, ordonneeren, ftatueren en 
beveelen by dezen , dat deOntfangers, Thefauriers, Rentmeefters , of an- 
dere van wat qualiteyt die ook zouden mogen wezen, zoo wel van 't ge- 
meene Landt, van den Hec.re Prince van Oranje, van'tComptoir van de 
Generaliteyt alhier in denHage, van de refpedive Collegien terAdmirali- 
teyt in Onzen Lande van Hollandt en Weft-Vrkflandt refideerende, als 
van eenige Steden , Colkgien , Heemraadt of Waterfchappen , Dorpen , 
Societeytcn , of eenigerhande andere Corpora of Gemeynfchappen, gene 
uytgezondert, wie de zelve ook zoude mogen zijn , dan alleen die van de 
Geodroyeerde Weft-Indifche Compagnie voor den 1 Februarii toekomen- 
de, aan Onze Gecommitteerde Raden in de refpe&ive Quartieren zullen 
moeten opgeven een pertinenten Staat van alle Ob!igatien,Los- en Lijf-rente- 
Brieven, die t'haren Comptoire zijn loopende, te weten, juyft niet met 
fpecifique uytdrukkinge van yder der vooi iz. Obiigatkn , Los- en Lijf- 
rente- Brieven, maar in het generaal of in maffa , en in eenerfomme alleen, 
vervattende hoe veel Obl'gatien, Los- en Lijf-renten refpeöive ten laften 
van harenComptoire albereydts loopen, enfucceffivelijk noch verder d'ar 
op zouden mogen komen , op poene van te verbeuren 5" o guldens voor yder 
dagh dat de voorfz. Staat na den voorfz. i Februarii toekomende aan degQ- 
melte Heeren Gecommitteerde Raden zal overgelevert zijn. 

T"\ At de Bewinthebberen van de Ooft-Indifche Compagnie dezer Landen, ten aan- 
*~' zien van de Kameren in Onzen Lande van Hollandt en Weft-Vrieflandt refiderende , 
insgelijks aan de voorfz. Onze Gecommitteerde Raden in de refpeclive Quartieren , mede 
voor den voorfz. 1 Februarii toekomende zullen opgeven in 't generaal, ofinmaffaen 
eener fomme, hoe veel A&ien in yder van de voorfz. Kameren ten lafte vandegemelte 
Compagnie zijn loopende , op posne en verbeurte als vooren. 

Dat de Heeren Burgermeefteren en Regeerders van de refpedtive Steden, binnen den 
tijdt en op pcene en verbeurte als vooren, aan de gemelte Onze Gecommitteerde Raden 
in de refpeclive Quartieren , zullen moeten opgeven in malTa de Verpondinge der Huy- 
zen en Landen , in of binnen hetDiftrict van de voorfz. Steden gelegen > niet alleen ten 
aanzien van die Huyzen, welkers 14 jarigen vrydom albereydts is ge-expireert, en die 
dienvolgende de Verpondingen eftecïivelijken betalen, maar ook ten lafte van de Huy- 
zen, welkers 14 jarigen vrydom noch niet en is ge-expireert , en die dien-volgens als 
noch gene Verpondinge betalen , mitfgaders van die Huyzen , die zedert het maken van 
het laatfte Quohier van de Verpondinge aangetimmert zijn , met exprefiïe ten aanzien 
van de voorfz. Huyzen , welkers Verpondinge op 't voorfz. laatfte Quohier noch nieten 
is gebracht , tot wat prijs de zelve Huyzen haars oordeels in de Verpondinge gezet zou- 
den behooren te werden. 

Dat de Schouten en Gerechten van de refpe&ive Dorpen , binnen den tijdten oppopae 

P als 



io6 II.T>eel. DcnFranfenOorlogh Tlaccattvan- 

als vooren? aan de gemelte Onze Gecommitteerde Raden in de refpefrive Quartieren, 
rullen overbrengen een Quohier van de Verpondinge der Huyzen , Heerli|kheden , Lan- 
den , Thienden , Viffcheryen en andere, in de Verpondinge gequotifeerde of contri- 
buerende Goederen , niet alleen ten aanzien van dezelve Huyzen, Heerlijkheden, Lan- 
den, Thienden, Viffcheryen en andere, in de Verpondinge gequotifeerde of contri- 
buerende Goederen: Maar ook van die gene, die door fpeciale Oótroyen daar van zou- 
den mogen zijn ge-eximeert, en die zulks voor als noch geen Verpondinge en zoude mo- 
gen betalen. 

Dat Burgermeefteren en Regeerders der voorfz. Steden , mitfgaders Schouten en Ge- 
rechten van de voorfz. Dorpen , infgelijks voor den i Maert toekomende, op pcene als 
vooren , aan de gemelte Onze Gecommitteerde Raden in beyde de Quartieren , zullen 
overzenden het Quohier van den loofte Penning over de voorfz.Steden en Dorpen geaug- 
menteert en vermeerdert met een iefte-part , ten aanzien van alle en een yegelijk , die m 
het zelve Quohier tot 5000 guldens en daar boven, in den voorfz. Twee-hondertften 
Penning ftaat gequotifeert. 

Dat de voorfz. Ontfangers, Thefauriers, Rentmeeffers of andere, van wat qualiteyt 
die ook zouden mogen wezen , mede op poene en verbeurte als vooren, zullen hebben 
op te geven alle Tractamenten > jaarlijks doende of gevende een fomme van 400 guldens, 
en daar boven, loopende , of gegeven werdende ten lalfe of by het gemeene Landt . den 
hooghgemelten Heere Prince van Oranje , het Comptoir van deGeneraliteyt alhier in 
den Hage, de refpeétive Collegien ter Admiraliteyt in Onzen voorfz Lance redderen- 
de, of ook ten lafte of by eenige Steden , Collegien , Heemraadt of Waterfchappen , Dor- 
pen » Societeyten , of eenigerhande andere Corpora of Gemeynfchappen , geneuytge- 
zondert, mitfgaders van alle de Tradlementcn , die getrokken of genuoten werden by 
yémant die aan de Regeeringe van den Lande , of van eenige Steden participeert , fchoon- 
genomen de zelve geen 400 guldens jaarlijks quamen uyt te brengen 

Datalle Houders van de voorfz. Obligatien , Los- en Lijfrente-Brieven gehouden zul- 
len wezen, den voorfz. Twee-hondertften Penning van de zelve Obligatien , Los- en 
Lijfrente-Brieven by forme van Capitale Leeningete betalen , indien dezelve Regenten 
zijn voor den 1 $• Februarii , en de andere Ingezetenen van den Lande voor den 1 Maert 
toekomende , ter plaatze en aen dien Ontfanger , daar en by de welke de Interellen en 
Renten van de voorfz. Obligatien , Los- en Lijfrente-Brieven werden betaalt , en ten aan- 
zien van de voorfz. Obligatien te bezorgen , dat op de zelve Obligatien door den voorfz. 
Ontfanger dicht of naaft aan de laatfte gedane betalinge van de Intereffe werdegeftelt, 
dat den vooriz. Twee-hondertften Penning by forme van Capitale Leeninge van de 
▼oorfz. Obligatie is betaalt. En wat de Los- en Lijfrente-Brieven aangaat , dat de Eyge- 
naars of Houders van de zelve Brieven gehouden zullen wezen te doen opmaken de Qnu- 
tantien van de Los- en Lijfrenten, die zy-luyden zedertden > ƒ■ Febr. 167 3. tot den 15 Febr. 
X674 zullen hebben te vorderen fchoon die noch niet verfcheenen mochten zijn, met c.\- 
preffie van het Capitaalofde Hooft- fomme van de voorfz Los- of Lijfrente-Brieven.en te 
bezorgen dat by denvoorfz.Omfanger op de voorfz. Quitantie werde aangetekent.dat den 
Twee-hondertften Penning by forme van Capitale Leeninge is betaalt van het Capitaal 
van de voorfz. Los- of Lijfrente Brief, en dat ten reguarde van de voorfz. Lijfrenten 
het Capitaal indiftin&elijk en zonder eenigh hetalderminfteonderfcheyt alom en over 
«1 genomen zal werden , op tweemaal het inkomen of de Rente van de vooriz. Lijfrente- 
Brief; en dat zulks een guldejaarlijkze Lijfrente ten aanzien vanden voorfz. Twee-hon- 
dertften Penning gehouden zal werden waerdigh te wezen in Capitaal 1 o guldens , meer- 
der en minder fomme na ad venant, 

Dal 



Capitaïe Leening. tegen de Vereende Nederlanden. i o/ 

Dat diegene, op welkers naam eenrgeAétien inderefpe&iveKameren van de Ooft- 
Indifche Compagnie dezer Landen zijn ftaande, gehouden zullen wezen den Twee- 
hondertften Penning van de zelve Adien by forme van Capitaïe Leeninge te betalen, 
indien hy een Regent is voorden is Februarii , en de andere Ingezetenen van den Lande 
voor den i Maert toekomende , ter Kamere daar de voorfz. Adtien zijn ftaande , en dat 
het Capitaal van de voorfz. A&ien ten aanzien van den voorfz. Twee-hondertften Pen- 
ning zonder eenigediftinétie zal werden gerekent of genomen op 400 guldens Capraal , 
invoegen dat 1 00 guldens oudt Capitaal aan Adhen in de voorfz.Compagnie gerekent zal 
Wezen waerdigh te wezen 400 guldens. 

Dat alle die gene die den voorfz. Twee-hond er tften Penning van de voorfz. Oblig%- 
tien, Los- en Lijfrente-Brieven, en Adtien voor den voorfz- j 5- Februarii , en 1 Maert 
toekomende, nier zullen hebben betaalt, aan 't gemeene Landt zullen moeten goet doen 
indien de zelve Regenten zijn, een vierde-part, en de andere Ingezetenen van den Lande 
een achte part meerder als zy ander zints ter zake van den voorfz. £ wee- hondertften Pen- 
ning lchuldigh zouden zijn geweeft. 

Dat wijders den voorfz. Twee-hondertften renning by forme van Capitaïe Leeninge , 
mede zal moeten werden betaalt van alle Huyzen , Heerlijkheden , Landen , Thien- 
den , Viflcheryen en andere, in de Verpondinge gequotifeerde en contribuerende Goe- 
deren , gene uytgezondert , niet alleen ten aanzien van die Goederen , dewelke albe- 
reyts in de voorfz. Verpondinge zijn gequutifeert en conrribueren , maar ook ten aanzien 
van die Goederen , de welke in de voorfz Verpondinge noch niet en contribueren , of 
door Oótroyen of anderzmts daar van zijn ge-eximeert . En dar aan de Heeren Burger- 
meefteren en Regeerders van de Sreden , mitfgaders Schouten en Gerechten van de Dor» 
pen , daar de voorfz. onroerende Goederen gelegen zijn. 

Dat de Herren Burger meefteren en Regeerders van de voorfz Steden, mitfgaders 
Schouten en Gerechten van de Dorpen, gehouden zullen wezen den Twee-hondert- 
ften Penning van de voorfz. onroerende Goederen te vorderen , en by forme van executie 
te innen van de Huurders of Bruykers van de voorlz. onroerende Goederen , en indien 
Burgermeefteren en Regeerders, mitfgaders Schouten en Gerechten voornoemt, den 
voorfz. Twee-hondertften Penning binnen den voorfz, tijdt van een maant van de voorfz. 
Huurders of Bruykers by executie niet zouden konnen bekomen , dat dezelve als dan ge- 
houden zullen wezen den voorfz. Twee-hondertften Penning binnen dentijdt van noch 
een maant mede by executie op de voorfz. onroerende Goederen zelfs, of de Eygenaars 
van dien te verhalen. 

Dat de Eygenaars van de voorfz. onroerende Goederen, die binnen «4 dagen na de 
eerfte maant in de welke de voorfz. invorderinge van den voorfz. Twee-hondertftea 
Penning by forme van executie tegens de Huurders en Bruykers van de zelve onroerende 
Goederen moet gefchieden , den voorfz. Twee-hondertften Penning voor zoo ve 1 die 
van de voorfz. Huurders en Bruykers niet en zal wezen geconfequeert , niet en komen te 
betalen, indien de zelve Regenten zijn een vierde part, en de andere Ingezetenen een 
achtfte-part meerder aan het gemeene Landt zullen moeten goedtdoen , dan den voorfz. 
Twee hondertften Penning van de voorfz. onroerende Goederen , anderzmts zouden heb- 
ben komen te bedragen. 

Dat de maant binnen dewelke de voorfz. invorderinge van den voorfz. Twee-hon- 
dertften Penning by forme van executie regens de voorfz. Huurders en Bruykers zal moe- 
ten gefchieden, ingaan en aanvang nemen zal met den 1 ƒ Februarii toekomendeen de 
14 dagen , binnen de welke de Eygenaars den voorfz. Twee hondertften Penning zullen 
moeten betalen , indien die by de voorfz. Huurders niet geconfequeert zoude mogen 

|s> i wezen» 



io8 IL T>eel. Den Franfen Oologh Tlaccaatvan- 

wezen, met den i 6 Maert toekomende, en dat zulks ten aanzien van de voorfz. Eyge- 
naars het voorfz vierde- en achtfte-part refpective , ten behoeve van het gemeene Landt 
rervallen zal wezen , indien de zelve Eygenaars den voorfz. Twee-hondertften Penning 
niet en betalen vuor den i April toekomende. 

Dat het inkomen zoo wel van de voorfz. Huyzen als Landen, en andere in de Ver- 
pondinge contribuerende Goederen zal werden gerekent of genomen na de voorfz. Ver- 
pondinge , de zelve Verpondinge over de Huyzen ge-eïlimeert zijnde den Achtften Pen- 
ning , en van Je voorfz. Landen en andere Goederen den Vijfden Penning van het jaar- 
lij kze inkomen van dien, invoegen dat een Huys getauxeert zijnde op 8 guldens in de 
Verpondinge, meerder en minder fomme naaradvenant , gerekent zal werden te doen 
64 guldens in Huur, en daar afgetrokken wezende den voorfz. Achtften Penning in 
Huur noch te doen f 6 guldens , en dat een Marge Landts getauxeert zijnde op 5 guldens 
in de Verpondinge , meerder en minder zommenaar advenant , ge-eftimeert zal wer- 
den te doen 1 f guldens in Huur , en daar afgetrokken wezende den voorfz. Vijfden Pen- 
ning noch 20 guldens in Huur , en dat dienvolgende het voorfz. inkomen van de voorfz» 
Huyzen zal werden gerekent tegens drie en een half ten hondert op de waardye van het 
Capitaal , en zulks een Huys dat 8 guldens doet in de Verpondinge , en alzoo 64 guldens , 
en den voorfz. Achtften Penning afgetoogen , noch $6 guldens in Huur, gehouden zal 
werden waerdigh te wezen ten aanzien van den Twee-hondertften Penning , in Capi- 
taal 1600 guldens, daar van den voorfz. Twee-hondertften Penning zal moeten werden 
betaalt ; en dat het inkomen van de voorfz. Landen en andere Goederen zal werden ge- 
computeert tegens twee en drie quart ten hondert op de waardye van 't Capitaal, en mits 
dien een Marge Landts die 5 guldens doet in de Verpondinge , en alzoo 25 guldens , en 
den voorfz. Vijfden Penning afgetogen 10 guldens in Huure, gehouden zal werden 
waerdigh te zijn ten aanzien van den voorfz. Twee-hondertften Penning in Capitaal 
700 en 1 5 guldens , of daar omtrent , daar van den Twee-hondertften Penning zal moe- 
ten werden betaalt. 

En in gevalle bevonden zoude mogen werden , dat de Huur van de voorfz. Huyzen en 
Landen , de voorfz. Verpondinge afgetogen den zevenden en vierden Penning van dien » 
ten aanzien van eenige van de zelve Huyzen en Landen niet zoude konnen uytbrengen , 
dat in zulken gevalle Burgermeefteren en Regeerders van de refpedliye Steden, ten re- 
guarde van de zelve Steden , en Schout en Schepenen van de refpective Dorpen , ten aan- 
zien van de voorfz. Dorpen , yder voor zoo veel zijn Diftrict aangaat , mits dezen wer- 
den geauthorifeert, om voor zoo veel den Twee-hondertften Penning belangt, en ver- 
der noch anders niet , het kort van de voorfz. Huyzen en Landen te brengen op die Huy- 
zen en Landen , die in de voorfz. Verpondinge minder dan den achtften en vijfden Pen- 
ning van de voorfz. Huur refpective zijn contribuerende, en dat voor zoo veel en voor 
zoo verre de voorfz. Huur meerder dan den voorfz achtften en vijfden Penning refpective 
is bcurageude. Des dat de voornoemde Schout en Schepenen getu uden zulien wezen , 
de voorfz. Quohicren over te brengen aan de voornoemde Onze Gecommitteerde Raden , 
om by de zelve nagezien , ge -examineert , en voorrsgearrrefteert te werden als na be- 
hooren. Doch by aldien Burgermeefteen en Regeerders der voorfz. Sreden , mitfgaders 
Schout en Schepenen van de voorfz. Dorpen , en de gemelte Onze Gecommitteerde Ra- 
den , teo aanzien van de zelve Dorpen, den Twee-hondertften Penning naaradvenant 
het flot van het Quohier van de voorfz. Verpondinge dezen onaangezien niet zouden 
konnen opbrengen , dat het de zelve als dan vry zal ftaan by doleantie aan Ons vermin- 
deringete verzoeken tot die fomme die in manieren vooren verhaalt , opgebracht zoude 
konnen werden , en dat redenen daar toe dienende, de voorfz. doleantien zullen werden 
geadmitteert. Dat 



-ioofi e Tenning. tegen de Vereende Nederlanden. 101, 

Dat het de Eygenaars van de Landen en onroerende Goederen vry zal ftaan ten aanzien 
van de Kuftingen en andere Schulden, die op de voorfz. onroerende Goederen zijn ge- 
hypothequeert aan de voorfz. Kuilingen, mitfgaders Renten en Intereflen , diezy ten 
aanzien van de voorfz. gehypothequeerde Schulden moeten betalen , te korten den Twee- 
hondertften Penning zonder eenigh bekroon of regenzeggen, van de voorfz. hare ge- 
hypothequeerde Crediteuren , of dat de zelve haar met eenige renunciatie, die dezen 
contrarie gedaan zoude mogen wezen, zullen mogen behelpen; en dat infgelijksdie 
gene , die eenige Ooft-Indifche A&ien zouden mogen hebben beleent , den Twee-hon- 
dertften Penning by hem van de zelve Ac~tien betaalt, zal mogen korten aan diegene, 
die de voorfz. Actie competeert , voor zoo veel de zelve Actie meerder zoude mogen 
waerdigh wezen , dan 't gunt daar mede die beleent is. 

Des dat in gevalle bevonden zoude mogen werden, dat eenige vafte Goederen voor 
meerder fomme zoude mogen wezen gehypothequeert of verbonden , dan c\e waardye 
van dien metdetaux ofpeyl hier vooren vaft geftelt , komt uyt te brengen , dat in zulken 
gevalle den Eygenaar van de zei ve vafte Goederen , gehouden zal wezen aan het gemeene 
Landt te betalen den vollen Twee-hondertften Penning van die fomme voor de welke 
de voorfz. vafte Goederen verbonden zijn , en niet van die fomme daar op de voorfz, 
vafte Goederen over de voorfz. tauxof peyl hier vooren geftelt zouden moeten werden ge- 
nomen , mits aan den genen, ten welkers behoeve de voorfz. Landen voor de voorfz. 
fomme zijn gehypothequeert, kortende den voorfz. Twee-hondertften Penning op de 
Renten en Intereflen by hem belooft, en zulks indien eenige Landen die over den taux 
hier vooren geftelt ten aanzien van den Twee-hondertften Penning gerekent zouden 
moeten werden waerdigh te wezen 7 if guldens of daar omtrent ,- verbonden of 
gehypothequeert zouden mogen zijn voor een fomme van 1000 guldens, den Twee-hon- 
dertften Penning by den Eygenaar van de voorfz. Landen betaalt zal moeten werden , 
niet na advenant de voorfz. -jzf guldens, maar naar advenant de voorfz. 1000 gul- 
dens, mits den voorfz. Twee-hondertften Penning van de voorfz. 1000 guldens, kor- 
tendeaan diegene, tot wiens behoeve de voorfz. 1000 guldens op 'c voorfz. Landt zijn 
gehypothequeert, en dat op de Renten en Intereflen , die hy aan den voorfz. zijnen 
'^ehypothequeerden Crediteur heeft belooft. 

Dat alle die gene, die bevonden zullen werden in deQuohieren vanden voorfz. Twee- 
hondertften Penning, verhooght met een zefte- part in manieren hier voorens verhaalt , 
te zijn gequotifeert , gehouden zullen wezen , den voorfz. Twee-hondertften Tenning 
te betalen , indien de zelve Regenten zijn , voor den 1 5- Maert , en de andere Ingezete- 
nen dezer Landen voor den 1 April toekomende, of dat dezelve by faute van dien aan 
't gemeene Landt zullen moeten goetdoen, indien zy Regenten zijn , een vierde-part, 
:nde anderelngezetenen vanOnzenLande een achtfte-part meerder als zy anderzintster 
•sake van den voorfz. Twee-hondertften Penning zouden hebben moeten betalen , met 
iien verftande dat alle die gene , de welke zullen konnen bewijzen dat zy ter zake van de 
Obligaten, Actiën, Huyzen en Landen hier vooren geroert , zoo veel of meerder in 
3en Twee-hondertften Penning hebben betaalt dan 't gunt waar op zy in 't voorfz. Quo- 
I hier zijn gequotifeert, daar mede zullen mogen voLftaan , en bevrijdt en ge-eximeert 
ï-ijn van de voorfz. quotifatie , en dat die gene die niet zullen konnen betoonen zoo veel in 
i den Twee-hondertften Penning ter zake van de vourfz. Obligatien , Actiën , Huyzen en 
I Landen te betalen , als 't gunt waarop zy in 't voorfz. Quohier zijn gequotifeert, komt 
\ e beloopen , zullen moeten betalen dat gene , daar cp zy in 't voorfz. Quohier zijn ge- 
pelt , voor zoo veel 't zelve meerder komt te bedragen , dan 't gunt de voorfz. Gequoti- 
eerden ten aanzien van hare voorfz, Obligatien , Adben , Huyzen en Landen komen te 

^p 3 comri- 



ito IL 'Deel. DenFranfenOorlogh Capitale* 

contribueren , des dat die gene» de welke ter zake van de voorfz. hare Obligatien , Actiën , 
Huyzen en Landen meerder zouden moeten betalen, als komt re monteeren 't gunt 
waar op zy in 't voorfz. Quohier zijn getauxeert , niet zullen mogen volftaan met de 
quotifatie van 't vooriz Quohier te voldoen, maar effectivelijk zullen moeten opbren- 
gen den Twee-hondertften Penning van de voorfz. Obligatien, Actiën , Huyzen en 
Landen. 

En dat alle die gene, die zullen willen aanwijzen , dat zy de voorfz. perfonele quoti- 
fatie hebben voldaan , met de betalinge van de Actiën in de OutMndifche Compagnie, 
of Obligatien ten lafte van'tgemeene Landt, hooghgemelte Zijn Huogheyt, eenige 
Steden , Collegien , Heemraadt of Waterfchappen , Dorpen , Sociereyten of eeniger- 
hande andere Corpora of Gemeenfchappen loopenJe, met Eede folemneel , oftenre- 
guarde van de Menno-gezinden, met ware woorden in plaats van Eede, die nochtans 
van het zelve effect als een corporelen Eedt zullen werden gehouden , zullen moeten ver- 
klaren , dat de voorfz. Actiën en Obligatien haar en niemanr anders waarlijk ea met der 
daat zijn toebehoorende , en dat zy oprechtelij ken ter goeder trouwe de zelve Actiën of 
Obligatien hebben geacquireert , en namentlijk mede dat zy de voorfz. acquiütte nieten 
hebben gedaan , om daar door haar zelven van de vooriz. perfonele quotifatie te eximce- 
ren , of die daar door te verminderen ; en voor zoo veel eenige van dezelve Actiën of 
Obligatien eenige Terzoonen in Gemeynfchappen , of in Compagnie zoude mogen aan- 
gaan , dat als dan de voorfz. Actie of Obligatie aan de voorfz. Compigniegezamentlijk 
afflagh zal (trekken, op de quotifatie daar mede zy perfonelijk aangeflagen zijn; en dat 
die gene, die bevonden zouden mogen werden, dezen aangaande een valfcheof on- 
weerachtige verklaringete hebben gedaan, niet alleen zullen incurreeren deftraffc van 
infamieen meyneedigheyt, maar daar en boven noch uythare middelen kumente ver- 
beuren zoo veel als komen te monteeren de Actiën of Obligatien, met de welke zy haar 
alzoo valfchelijkof onvvaerachtelijk zouden mogen komen re behelpen. 

Dat voorts alle die gene die eenige tradementen . jaerlijks duende of gevende een 
fomme van 400 guldens en daarboven, op nominatie .collatie, of r>y beneficie van Ons, 
of eenige andere, of ook van Steden , Corpora, of Societeyten zijn trekkende of genie- 
tende, ten behoeve vandegemeene zake zullen moeren betalen een vierde part van de 
voorfz. tractementen > te weten yder vierendeel jaars een gerecht vierde-part van 
't voorfz. vierde-part , zonder dat hier van yemantexempt zal wezen , dan diegene, die 
in eenige Militaire, Kerkelijke, of Scholaftique bedieningen zijn , doch dat allede Pro. 
feflbren , uyrgenomen alleen die van de Theologifche faculteyt, het voorfz. vierde- 
part zullen moeten goet doen , behoudelijk dat alle die gene die aan de Regeeringe 
Van den Lande, of van eenige Steden participeeren , gehouden zullen wezen het vierde- 
part van de voorfz. tractementen mede te betalen, fchoon-genomen de zelve geen 
400 guldens jaarlijks quamen uyt te brengen. 

Dat van de betalinge van den yooriz. Twee-hondertften Penning , zoo wel ten aanzien 
van de voorfz. Obligatien en Actiën als de voorfz. onroerende Goederen vry en exempt 
zullen wezen de Obligatien, Actiën en andere onroerende Goederen , toebehoorende aan 
den Heere Prinoe van Oranje , de Vrouwe PrincefTeDouariere van Oranje, deDefcen- 
denten van den Heere Prince Willem van Nalfau Hooghloffelijker Memorie, of tot de 
Ecclefiafh'que of Geeftelijke Comptoiren fpectcerende . mirfgaders de Plaatzen en Lan- 
den, die by de Vyanden van den Staat zijn geoccupeert; en wat de Lande belangt, die 
op ordre van den Staat zijn geinundeert , dat van dezelve Landen alleen zal werden be- 
taalt den Vier-hondtrtlten Penning, voor zoo veel die geinundeert zijn , en voor zoo 
veel eenige Ingezetenen dezer Landen gene andere Goederen zouden mogen poffideeren , 

dan 



'Leening. tegen de Vereende Nederlanden. 1 1 1 

dan diegcinundeert zijn , dar op de doleantie dien-aangaande by de zelve Ingezetenen te 
doen , favorable refledie zal worden gemaakt. 

Dat de voorfz. Ontfangers , Thefauriers, Rentmeefters of andere van wat qualiteyt 
die ook. zouden mogen wezen, zoo vsel van het gemeene Landt den HeerePrince van 
Oranje, van het Comptoir van de Generaliteyt alhier in der Hage, van de refpedive 
Collegienrer Admiraiiteyt in Onzen Lande relideerende, als van eenige Steden , Colle- 
gien, Heemraadtof Waterfchappen , Dorpen, Societeytcn of eenigerhande andere Cor- 
pora of Gemeenfchappen ren aanzien van de voorfz. Obligatien, Los- en Lijfrente- Brie- 
ven, Bewinthebberen van de Ooft- Indifche Compagnie, ten reguarde van de voorfz. 
Ooft-Indifche Adien, en Burgermeefteren en Regeerders, mitfgaders Schouten en Gc- 
I rechten voornoemt , ten opzichte van de voorfz onroerende Goederen zullen hebben op 
te geven, van wat Obligatien, Los- en Lijfrente«Brieven , Adien in de Ooft-Indifche 
i Compagnie, en onroerende Goederen t'haarder bewint, adminiftratie en diredie re- 
1 fpedive ftaande , den Twee-hondertften Penning voor den voorfz. i y Februarii en den 
/ i Maart refpedive niet en is betaalt , met exprefhe en defignatie zoo veel mogelijk is van 
de Perzoonen , aan de welke de voorfz. Obligatien , Los- en Lijfrente-Brieven , Adiea 
I en onroerende Goederen zijn competerende. 

Dat de voorfz. Ontfangers, Thefauriers, Rentemeefters of andere Adminiftrateurs, 
' Bewinthebberen in de voorfz. Kameren van de gemelte Ooft-Indifche Compagnie binnen 
1 deze Onze Provintic refideerende , en Burgermeefteren en Regeerders der voorfz. Ste- 
3' den, mitfgaders Schouten en Gerechten der voorfz, Dorpen zullen werden gemaakt 
i Debiteuren van den Twee-hondertften Penning van alle Obligatien, Los- en Lijfrente- 
Brieven , Penficenen of Tradementen , Adien in de Ooft-Indifche Compagnie, en 
\ onroerende Goederen t'haarder bewint adminiftratie en diredie ftaande, en dat zy-luy. 
1 den voor de voldoeninge van den zelven Twee-hondertften Penning zullen werden 
l ge-executeert 

Dat de voorfz. Ontfangers , Thefauriers, Rentmeefters of andere Adminiftrateuren , 
Bewinthebberen in de voorfz. Kameren van de gemelte Ooft- Indifche Compagnie bin- 
tnen deze Onze Provintie reiïdeerende, en Burgermeefteren en Regeerders der voorfz. 
i Steden , mitfgaders Schouten en Gerechten der voorfz. Dorpen infgelijks zullen werden 
I gemaakt Debiteuren van her vierde- en achtfte refpedive , dat eenige Regenten en Inge- 
zetenen dezer Landen ten aanzien van eenige latere betalingefchuldigh zouden mogen 
werden. 

En dat de Ontfangers van den Twee-hondertften Penning refpedive , mede zullen wer- 
den gemaakt Debiteuren van het Quohier van den zelven Twee hondertften Penning 
haar executie aanbevolen , en dat de zelve gehouden zullen wezen , daar van , mitfga- 
ders van het vierde en achtfte refpedive , dat eenige Regenten of Ingezetenen van On- 
ten Lande, ter zakevan eenige latere betalingefchuldigh zouden mogen werden aan de 
Meeren Gecommitteerde Raden in de refpedive Quartieren verantwoordinge te doen» 
i En ten eynde de voorfz Onze goede meyninge, punduelijk ge-executeert en nageko- 
men moge werden /zoo ordonneeren en beveelen Wy, dat deze alom gepubliceert en 
'eafRgeerr zal werden daar zulks behoort,- en in gelijke zaken te gefchieden gebruyke- 
ijk is. Gedaan ind&n Hage op den io Januarii, in 't Jaar Ons Heeren en Z,aligma- 
:ers 1675. 

Onder (iondt , 

Ter Ordonnantie van de Staten. 
Wat giteekent , 

Sim on van Beavmont. 

Bopt 



iI2 II Deel. Den Franfen Oorlogh Reden over de- 

cftont tocip'cc fa Hollandt ToffcïnftCt maniCC ban 500 extraordinaire Finantien, 
tint grbonöcn / nlè Desc boojgaanöe/ en bp De \uelhe500 gcïrjRmatiglj/ pber na 
proportie ban jijne middelen , tüt onSerfïant ban Den Oorlogh, contribuecrDe ; 
mant De mecflc ban De groctfte / macljtigófïe / en trjïtjte 3lupDen in Hollandt , 
gaben / bp De bocngaanöc taxatie , beeïc niet ban De helft , sommige niet ban 
Ijet derde , ja eenige niet ban Ijet vierde deel ban öare goeDecen / Die 5P bejaten/ 
bernnötël5popDequohierenban Den boojleöcn aoo ft e Penning, 50a toepnigfj 
ftouöen gefeiiat / ttoemel bcrfcbcpDe / 50b nu en Dan tneï eeniglfênrê toieeöen 
berljo&gttf / maat De Grooten Die 5tilïtg/ <£r. JDel is toaar / Dat t)ier tjeel 5acï)t 
ge^anbeit mierDen / alle De genen/ Die geen/ of ujepnigl) Huyzen , Landeryen, 
lioel) Obligatien , Lijf- en Los- renten , ten lafïc ban 's Landts Comptoiren t)aö= 
Deniuopen/ als ooft geen Actiën in De Ooft-IndifcheCompagnye ,6cc. maat 
hare miööclcn in gclöen/ bp Particuliere op Intreft, {jaööen upt (laan /of Dat Die 
ïn Schepen , Koopmanfchappen , en Winkel- waren befïonDen/ en Ober 5UÏftg 
niet meer gabciv als [jaar getaxeerde quotifatie,Doelj met [jet yfte Deel berboogt; 
inaaraljuihc flagljban Ingezetenen, bjamnneeftKoopluyden, Die inDe3e 
fleeljtetijDen/ nooDt5aftelnfttoatDienDenberfcrjooiit te5tjn/ om Ijaar niet te 
geben De minde oo?5aaït / ban 5icl) naar anDere Landen te tranfpojteren ; al3oo 
De bjclbaart ban Hollandt bolftomentlnft beflaat in Den Koophandel en Zee- 
vaart ; onDertufleljen üoierDen nu alle De gequotifeerDe in Den aooBs penningh, 
met een zette part gesamentïp bcrljooght. Bolgeng DC3C meutoe Ordonnan- 
tie non niemanDt fïupften / nocli Doleeren / Dan Die te rjooglj gefcljat moctjten 
3ijn / maar Die nare goeöeren (Den zoo ft « Penning , boigeirê Dit Placcaat on- 
berbjomen 3'jaöe/) bed uiecrDer quamen te beD?agen / als* tjarc taxatie , IjaDDen 
\mt$ te 3rggen/ fcljoon Dat 5p / ttoee- Due/ fa biermaaï 500 beeï mofirn betalen/ 
a\è y.) bp e taxatie te boeft ftónDen/ en te boren ijaböen gegebcu. IDant in Der 
oaaDt betaaiucu 3p niet meer/ Dan ban (jet geen 3n be5aten, en (jun tocbeljoojDe. 
55ocl) De rneefte ojauen vurï 300 tbijs*/ Dat 5p De RecipiflTen^an 't geen 3P meers 
Der ban Ijzvc goeöeren bctaalDen / Dan Ijaré taxatie bcojoeg / te rug l)iciöcn/ afê 
3P quamen af-renenen/ om niet boo? 500 rijke Luyden beftent te 3ijn / Doo? Dien 
men fp?aft/ Dat'er noen, een rjooget taxatie, met Den eei(ïen/3ou tuojDen geDaan/ 
maar na mf 11 Dan bolgeus De5e aangegebcn Recipiflen, 3icl) 3ouDe nebben non* 
ueuregu'ccren. .fDaar Dieljun Dct mcefte ban Desr manier banfehatting, be» 
uïaagljDcn/ toaren Die gene / Die ftarc Landeryen nu onDer mater toaren ge3ct/ 
en ober 5ulus geen bmerjten ban De 5elbe ftonDen ti eftfcen/ öoetoel De3e onDer- 
gcbloenDc Landen , maar op De Delft ban D:5cn ioofle, Dat is* op Drn 400^ Pen- 
ningh luaren geflelt : 'ftls' ooft De Participanten in De Ooft-Lndife Compagnie , 
Die men De aooAe Penning ban öarc A&ien DeDc betalen / tegen 400 / Die Doen* 
maals/ of omtrent Die tuDt/gceu 300, mocljten gclöen. £5odj toaster een fïagï) 
ban gemeenc Luyden , Die eben 500 beel inftcmen tjaDDcn ' 500 ban Huyzen , 
Landen , Intererten ban Capitalen , Los- of Lijf-renten op 's Landts Comptoi- 
ren, &c. Dat3p'er effen ban lionDen Icben. <De5c moften in Dit Jaar, 167?. bol=> 
gens De 02 r-jc ban Dejen icoftc Penning , meer als De Ijelft ban Ijare Inkomften 
miffen/ toaar D002 3p Dapper mo|ïen bp leggen. 45ocöonDertuffil)enb?acDt 

Dese 



-loofteTenning. tegen de Vereende Nederlanden. 113 

be3e manier ban loctfe Penning toeï rupm ttocemaal 300 beeïgcltg in / aï^ ö e 
boorige / öie alleen bp taxatie gegebcn toierbt. 

Certoijl tnïerbt'ec OOR bp De Heeren Magiftraten ban öe Stadt Amfterdam 
teeöerom/ Lijf-renten op-genomen / Daar in cenige betanbering testen toajS/ 
fcpbie gene/ Die 'tboojleöenjaar, 1671. op-genomen toaren getoeeft/ inong 
eerfte Deel , Pag. 3x8. nangetcp&em. J£iec op toietöt Dan af-geftonöigSt / en 
al om aangeplant / öc bolgcnöe 

NOTIFICATIE, 

Wegens 't continueeren in 't negotieeren van Lijf-renten. 

BUrgermeefteren en Regeerders der Stadt Amfterdam , met advijs van de 
Heeren 36 Raden , hebben goedt gevonden de goede Gemeente by dezen 
bekent te maken , hoe dat de Heeren Threforieren zijn verzocht en geauthori- 
feert om te continueeren in 't negotieeren van Lijfrenten ten lafte van deze Stadt-, 
op de zelve voet als voor dezen , en zoo als hier onder tot yders narichtinge ver- 
volgens ftaat uytgedrukt , te weten , 

Van 1 tot 10 Jaren *| r 1000 guld. "ï 

2.0 — 30 l Exclufive 1 95:0 guld. 1 100 gulden 

30 — 40 j van | 900 guld. ^» jaarlijkfche 

4.0 — 45 — — ■ J L 85^0 guld. 1 Renten. 

4.J — 5-0 en daar boven 800 guld. J 

A&um in Amfterdam , den 18 Januarii , 167%. 

Ter Ordonnantie van hare Ed. Groot Achtbare-, 

D. SCHAAP. 

iïfèet bet fjaafï quam 'et 500 beeï geldt op bc Amfterdamfe Threforye , bat'ec 
genoeg!) toag/ toaar boo? betfcljepbcn Perfoonen, met öaar geldt, ongcrieft 
moflen toegïj gaande Hoog-gemelte H: Magiftraten flelöen mebe öe boïcjenöe 
ordre tegen ben ttjt ban öe betaling öer boo?f3. aoofc Penning.öie men te bonnen 
in 't geueeï op öec Stadts Rekenkamer pïaeöt te betalen / öaar men nu mofl [to- 
rnen liquideeren : 3£e ioc^ Penning ban d'Obligatien toierb aan öe refpeótive 
Ontfangers betaalt / en Öie ban d'A&ien , op 't Ooft-Indis-Huys. 

NOTIFICATIE, 

Noopendedenontfang van de 2 oo fte Penning byformevan 
Capitale Leening, voorden Jare 1673. 

BUrgermeefteren en Regeerders der Stadt Amfterdam , notificeren by dezen , 
dat haar Ed. Groot Achtb. goed gevonden hebben , dat de 2oofte Penning by- 
formevan Capitale Leening van de Obligatien, Los- ca Lijf-rente-Brieven loo- 

Q^ pende 



U4 Il.lïeel. DenFranfen Oorlogh -200^ Ten n ing. 

pende tot lafte van de Threforie Ordinaris , zal ontfangen werden op de Kamer 
boven het Portaal van de zelve Threforie Ordinaris. 

En dat de :0'j fte Penningh van de Huyzen en Erven , waar van den 8 ftc 
Penning ter Threforie Extraordinaris betaalt werdt , als mede van de Los- en Lijf- 
renten die aldaar ontfangen werden, zal werden gecoliecteerc,op de Kamer boven 
de zelve Threforie Extraordinaris. 

En dat de Heeren tot de voorfz. ontfangen gscommitteert zullen zitten alle 
werken dagen, 's morgens van half negen uuren tot 1 1 uuren , en des namiddaghs 
van 3 uuren tot 5 uuren , beginnende met den r 1 Februarii , zijnde Saturdagh. 

En worden de goede Ingezetenen dezer Stede by dezen gewairfchouwt , dat 
die gene die Regenten zijn , voor den 15 dezer , en andere voor den 1 Maert toe- 
komende ,' de zoo fte Penning van hare Obligatien , Los- en Lijfrcnte-Brieven 
moeten betalen,op pene indien de zelve Regenten zijn van een vierde part,en de 
andere Ingezetenen £ meer te moeten betalen als zy anderzints ter zake van de 
aoo ft e Penning fchuldigh zouden zijn geweeft. 

En aangaande de Huyzen en Erven , dat de loo^e Penning van de zelve 
Huyzen en Erven zal moeten worden geinnet by Executie van de Huurders der 
zelver binnen een Maant na den 15 dezer, doch dat dcEygenaars van de zelve 
Huyzen en Erven die binnen i^dagen na de voorfz. Maant niet en zullen be- 
talen , 't gene van de Verhuurders niet zal wezen geconfequeert , indien de zelve 
Regenten zijn i psrt meer en d'andere Ingezetenen \ part meer , aan 't gemeene 
Landt zullen moeten goedtdoen, dan de voorfz. 2oo rte Penning van de voorfz. 
Huyzen en Erven anderzints zouden hebben komen te bedragen. 

Alles in conformitc van den Placcate vandeHeeren Staten vanHóIIandt en 
Weft-Vrieflandt , op den 10 Jannarii laaftleden ge-emaneert. 

Voorts werdt in 't reguard van de 2oo ft c Penning die van Huyzen en Erven 
binnen deze Stadt gelegen betaalt moet werden , mede genotificeert, dat die gene 
die de zelve zullen komen betalen harelaatfteQuitantie van de 8fte Penning 
zullen hebben met haar te brengen, teneyndezy-luyden te fpoediger °-e-expe- 
dieert mogen worden. 

Aldus gearrefteert 'm Amfterdam , den 9 februarii , 1673 Praefentibus de Haren , 
alle de Burger mee ft ere* , dempt o Cornelis Geelvink , Heer van Cejlrïcum. 

In kennifTe van my 

C. de V R I e s; 



Toerufting ten Oorlogh, inHollanck. 



M<etl)ftbrginuc3fg Jaars, k6i%. lifflon l)ct Leger ban bni Staa:-, uut liet 
Landt uail Luyk , tocöfr biHilf 11 örr 5flVjfr Grenzen , en uurr / op jfjn rjfi 

mboiuvrrbe plaats / aan / en in / te nontffl ; öoch 'l JiflMc wü$ wiet tnrpnialj 
torc$toaïtf en bcrïoopcn / 500 Doo? ^ithte I ltonur / nip an v :cc getycfc / en tem tin 
bcrfcl)rpt>ni Burgers ban binnen uut Hollandt, in bc Frantier-ftedëh cic\:g\)t / 
ömbïSoldatentCbeCCC/tCbDfnuut ttlftCH/ fll UfEfpffrll. <QC Hcqt viifiie- 

vefhtfig', 



Toerufting. tegen de Vereende Nederlanden. 1 1 j 

verning,ï)are Hoogh-Mog: Gedeputeerde te Velde,öeöe öeeninaal|j öOÏi aan Die 
Vergadering f en ©erttlaring ban 3unc ©e rrieïjting/mr t cenen ücrsóeuenbc/ban 
bic ïafi otttflautit te loojDeri/ 't geen Hem naat bcDanftmg booj 3ijn genomen 
mocute/en aangetocnöcn pber/is toe-gctïaan. vDe Nederlantfe" Militic,uu/al0 
gesept io / b?n Uiat berbalïcn 3iitt0c/ boiccöt'cc/ om öc 5dbc te ijer Hellen / op ben 
ac JanuariijiÓ74. Doo? öe Commiflariflen ban öc HeerenStaten ban Hol]arjt,ge-' 
Capituleert met 5 Overften, om \\vt\j 6 Regimenten te Voet te tuceben / ab3 11 iet 
öen Prins van Courlandt , bOO? tlDfC Regimenten ; met Oen Hertogh van Ho!- 
ïloliteyn Pleun , boo? een; met Den Heer Baron Spar, bCOjeen; mee oen Heer 
Uienborgjbooj een; en met Den Heer Prodde, meöe boo;» een: UïCÏt-r Regimen- 
ten 3ullen befïaan moeten/ bclgeng öe nacer o?ö^c/ in 14 Compagnien, tiOe c ge^ 
rehent tcgeti£ 89 Koppen; en 30 3ÖuDen Die se&en$ half April üearöqgn (jeüicn: 
bc ^Uann^-geDcn toieröen mer eenen Daartoe gereït. Sijne Hoogheyt beeft in 
De5e boogb^ugcnöe nooDtban |)ct Landt, aï£ censeer ücJelmoedigh Prins, ten 
Dicnfleban Den Staat acngeboDen en opgeö^gen / flj?) Tra&ement, en ooort^ 
alle (jet gene tjem/ bolijeti§ 't Placcaat ban ïjare Hoog- Mogende , afë Admiraal 
Generaal COmpetecrtie ap: ö? Prijzen, DiebpÖe Kaap-vaarders bCCObett tüicc- 
Den; OOR toaé 3ij!l Hooghftgemel de Hoogheyt Den 24. dito, cnbülgtllöe 4& 
gen/ in Den Hage, ingefïaCiaC Conferentie m?t ee Generaals en hoog? Offi- 
cieren bun l)fl Leger , De Veltmarfchalken Wirts cm Waldek , öe Graven van 
Hoorn , Naflauw , Koningsmark en andere , en 'maren brrfc CoJoncllen ont= 
boben om Ordres te ontfangen / ouh toierö flerh gcatbrpot aan De Aniilerye , 
eenigl) Gefchut afgc3onDcn / Ys-fleden met Stukjes Daarop gcreebt gemaant/ 
en deeï Ys-fpooren , en Leger- wagens becbaetüi^iit tot een opiocïjt/ en öc Pa- 
tenten bercpöt tot Den opbobr ban Burgers en Boeren, Dooi gantfel) Hollandt 
orn op ïjet cérltc aanfcb?nvcn£ baeröiglj te nonnen jijn/cn öc 3c!ue af re seuöcn/ 
300 D?a De gelegcntljeut siclj 5auöe bmacnen om pet$ te cnDcrncmen/ ooi» 
tDieröen ban De Grave de Monterey , Patenten af gcbacröigljt boo? De Regi- 
menten Voet-volk ban ÖC Prinj van Vaudemont , Den Colonel Fariau , en De 
Tiereen Paerden ban Den Baron de Boulers , Sr. Garafra, en du Feu, om ten 
Dienfi ban Den Vereenden Staat te nonnen nomen- 

%lüu$ toa£ men in gantfeö Hollandt pberigO besigö / omaUe£/ naarbe^ 
gooren / te bersojgen ; en mierDen boben öe Soldaten , Mariners , Die m 't be* 
gin ban Deje Maant Januarü, al na De Poften toaren bertrohtten (aïginon^ 
Eerftc Deel , Pag. 493. bcrljaaït i$ /) nocö een groot Deel ban 5ultten foojt Der* 
maarte gesonDen, ©co?t$ ig'et/ om alle difpuyten , en wederwil'iigheyt , ep 
't npttrett'ien ban De Burgers boo? te nomen / Doo? öare Groot- Mog: al om in 
öe Hollandtfe Steden , geDaan af Ronöigen en aanplantten De bolgenDe 



WAARSCHOUWING E. 

E Staten van Hollandt en Weft-Vieflandt ; Allen den geenen die deze zul- 
len zien of hooren lézen , Saluyt. Doen te weten ï A-lzoo Wy in ervarin r , e 
komen, dat zoo nu en dan eenige van de Ondeitdanen en Ingezetenen tfjcife 

Q- 2 ^andeni 



D 



ii 6 77. ^Deel. Den Franfen Oorlogh Toerufting. 

Landen , by den tegenwoord'gen bekommerlijken toefhndt van tijden en zaken 
gelaft werdende , haar in Wapenen onder de Compagnien daar onder zy-luyden 
gerengeerc en gehoorende zijn , te begeven ter plaatze daar de noodt zulks v er- 
eylcht in gebreke zijn gebleven , de ordre aan haar gegeven te relpe&eren en na 
te komen , het welke niet alleen den anderen Onze gehoorzame Onderdanen en 
Ir gezetenen is ftrekkende tot ergerniffe , kleynachtingc en quaat exempel , maar 
ook zoude konnen veroorzaken grooten ondienft voor den Lande , en mits dien 
alzoo niet en behoort. ZOO ISTj DatWyby tijdts daar tegen willende voor- 
zien goedt gevonden , geordonneert en geftatueert hebben , vinden goedt, or- 
donneeren en ftatueeren mits dezen, dat alle en een yegelijk van de vooriz. 
Onze Onderdanen en Ingezetenen , de welke by Patenten of by ordre gelaft 
zuilen werden op te trekken , het zelve zul len hebben te refpee"teren en na te ko- 
men, op poene dat alle die gene, de welke op den geprerïgeerden tijdt ter ge- 
deftineerde plaatze niet en zouden mogen komen en verfchijnen , of by indifpo- 
fitie, of andere ongelegentheyt , een ander bequaam Man behoorlijk gewapent 
in hare plaatze zenden , om aan den Staat den gerequireerden dienft tepreftee- 
ren , tegen de zelve by Ban en conhTcatievan hare Goederen geprocedeert zal 
werden , zonder eenige conniventie of diffimulatie. Laftende allen en eenen 
yegelijken dien het aangaan mach , haar daar naar te teguleeren. Gedaan in den 
Hage den 1 1 Januarii , 1673. 

Onder flondt , 

Ter Ordonnantie van de Staten , 

Was getekent , 

Herbt, van Beaumont. 

<Dubft 't rjCuicöt ban bc Admiralen Aert en Jan van Nes, fn bc Schoot 'by 
Nicht, de Liefde, tPICCÖm tot Rotterdam, ooft 160c Bootsgezt-11-en a JBgt nft u 
umi / ommeefl/ aan/ en omtrent öicStadt bn't Gefchut, en te Water ge* 
bmpht f e tobben ; ooi» begon men met bet bonertt torbrr / De FbrtXanten aan 
&c Stadt Gouda, te bo?"eren / baar ami tjerf Bceren tctoerït totrrtTn'geftelt/ 
aan fceGoverwellen-Sluys, i^ooït Krijghs-volk rjclrght / en 3ijn baar omtrent 
geen Franfe Party-loopers meer bernomen: JBtÖt toterben be VriefcheOd-r- 
nizoenen naat bereyfcl) ban 3ahcn / met eenïglj bolU upt Hollandt bet* 
fïerftt. 

.tëabat'crooftbcflorentoag/ aanbeGoutfeSluys, epnbafreSchaiwtebofn 
maften/ begon men albaar jlerh tearurpben/ baarbe Heer Velt-'MarfchaJk 
Wurts eenige Dagen bp bleef/ en baar ober o^ieljt nam/ en o?c?e fïclbe/ gelijn 
ooft te Nieuwerbrugge gebaan lê. %n 's Gravenhage $jnboen bolt 30 nieuwe 
Metale Stukken Gefchut gepjoeft / en goebt bebonben : €teh quam albaac 
ban Utrecht ben Heer van Albrantfwaart , H of-m eefter ban ZijnHoogheyt, 
ücn Heer Prince van Oranjen , nu 300 berre ban 3nn trjonben (boo? Woerden 

oiufaugcn) genden/ batHy [jetoniKmaUban'tccuscnbecbjagenhou. <©m 

bc 



Hooge JVateren. tegen de Vereende Nederlanden. ï 1 7 

be Soldaten , booi be gtootc cnïangtmutigc koude, 300 beeï mogelp/ te betoa= 
reu/ bebenbe Menniflen ban bc gioote en tgfte plaatg Sardam, enb'omïcg- 
genöe Dorpen, op aanfclnijbeng ban ben Staat, 5000 Rokken bctbactbigen/ 
nebnis 500 beel paren Kouffen en Schoenen , en bic aan Öe Militie octetten. 

S[n Degen ttjöttoaten bc Landen in Zuydt-Hollandt , en Amftellandc bappft 
ban [)cogc binne-toateten gcquelt/ toant eenigc quaatwilligen ijabücn/ ben 
Hartogh van Luxemburgh , Frans Gebieder binnen Utrecht tojj£ gemaaftt/ 
bar / bp alöien men in be Lek-dijk een opening maakte / bat Dat Water, oüec 
be Landen ïoopenbe / binnen be Stadt Amfterdam , tocl een mang lengte öooglj/ 
op bc (Zraten 5011 homen te fïaan / toaat boo^ bic Stadt in ben gtonbt 50a toet* 
ben gefpoelt : 3£Ht ban albng in ïj^t toetft gefteït jijnbe / qnam (jet water met 
gtoote menigï)tcn ban boben / bocb &ct mofï cerfï obct be Itanöerpen ban 
't Sticht Utrecht 3cïben 3ijn loop nemen / aïeet l)et t'Amfterdam nomen kan* 
be/ jeoöat bic Landen, mcejl gebutitigfj onbet toatcr fionbcn/ en bebo?=> 
ben/ tbaat obet bc Ed: Mog: Heeren Staten be§ Landts van Utrecht , op De» 
7 Maert, 1673. oanöen Hartogh van Luxemburgh, en Den Intendant Robbert 
tpbbm iK^aagnt. 'taigaanb.c Amfterdam , baat tontpm ftmtf t)ft zo^e 
Zee-water {ai to i't boojïeöen Jaar , 1672. tot beb?g&.ing banHollandt ingcla<» 
ten) tot nocl) toe/ cp Ijft Landt, en toictb nu/ Dos? bit betfcöc Lek-water 
(080? öicn bit gat in ben Dijk, Ijoelangetöoeöroötct^ietö) betbatfï/ obcr^ 
fltoomt / en aföcfpaelr ; en binnen bic Scadt , toa£ Ijet sontfnbt^ / op be albe t- 
ïaagljfle ftraten, aï£ op |)ct Rokkin , en baat omttfinE / nawtolö&g e^n fjant 
bjeeöt l)oog|) / beo? aan ep öe ftraat-waUen &famm / 500 bat mm Die ftra- 
ten genoegzaam üonöe gcbjunucn/ en 0003 (bye tefl ban be Stadt toiecD mm 
gren hoogh water getoaat / $00 bat bet-feïaatigenocgtj bteeli I bat bese Aaoftop- 
kers, geen l\em\i§ ümte$teMet§$eleg l emhc>$ttychb£iïQcl)&b/ mcpnen.be öat 
Amfterdam (inbez baat tocïbrel iagcta$ Utreehtfleïcgen). met ijet eteloopcn 
ban ivc$e binne- wateren mofï oinbiétgaan «n fceirö? innen -? sanbec trtten&enof 
overleggen/ bat bc3e Stadt, ïeogcnöe aan liet Ye, gemeen jijabc/ met Be 
Noordt-zee, en boo?/ en in betudfte l)et alle 6 anten / Ebt, cnVloeyt, btf 
Lek-water, 300 Ijaajl&n tot.ïjaacHomt/ toebcrom nan afïofFcn / en in [jet Ye 
qnijx tobben. JBaac öege oüecloopcöue SBinne-toatecen bebojben be tof©» 
tWüttoenntgJj in Amftellandt : @e Heeren Magiftrat-en ban Amfterdam beDr.n 

iumnc Ingezetenen, om^elue ban alle fcïja&cn / 500 beel mogelijk te beü^ 
Uwi»/ -baat bönbectoitügmiöooiöebpljgenöe 

WAAR S € H O U W I N G E. 

BUrgermeefteren en Regeerders 'der'Sradt Amfterdam, in achtmge nemende 
het intreö: van de goede Gemeente , maken by deaen een yder bekent , hoe 
dat by dit jegenwoordigh onverwacht toeval van de hooge binnen-wateren by 
haar Ed: Groot- Achtbare wel alle mogelijke en bedenkelijke middelen zijn aan- 
gewent, en noch zullen aangewent werden, om, zoo veel doenlijk is, het 
hooge -Amftel- water door exoneratie in 't Y, en 't fluyten van de Binne-fluy- 

CL3 ^t 



ïi8 / /. T^eel. Den Franfen Oorlogh Rijngraafs doot. 

zen , na geiegentheyt des tijdts , te houden uyt de Pey!-deelen dezer Stede, ech- 
ter met reden beducht zijn, dat by verandering van Weer en Wint, en 't op- 
dringen van de Buyten- en Binne-wateren mogelijk zoude konnen komen te ge- 
beuren , dat het Water , gelegen binnen de Peyl-rfluyzen dezer Stede , met het 
voorlz. Amltel- water in hooghte quame gemeen te werden, waar door ver-. 
fcheyde lage Wooningen en Kelders binnen de Pcyl leggende, zoude komen 
fchade te lijden : Z O O I S T , dat haar £d. Groot- Achtbare goedt gevonden 
hebben een yegelijk by dezen daar van te verwittigen , ten eynde elk zijn fchade 
zoo en zoodanigh hy beit te rade zal werden , in tijdts moge voorkomen en 
verhoeden. 

AElum den 19 Jauuarii, 1Ó73. 

Ter Ordonnantie van haar Ed. Groot- Achtbaarheden , 

D. S C H A A P. 

<De ftOOflC Water-vloet en fïcrfte windt naboen aan be Fortificatien ban Huift 
binecnigefcfiabcngebaan/ 300 bat be Polder af baar/ ofêmebe Den Dijk ruaé 
bo«geu?orien / en baat biia£ y\f$ een punt bah tut Contrefcharp weel) gê* 
fpoelt ; boel) bic toierb terflonbt met macat taeber gcccparecrt / maar Dien Dijk 
blijft onacmaaftt leggen/ Doo? De grnote on ! »oftai 3F>c3eUje hooge wateren 
beben ooft ecniqe ferjaoen aan be Fortificatien ban Vilvoorden: JCDaar baar 
büierb o?b?e gefïclt / om aïïetf me ber rag op te maften. 

<2£en Gouverneur nan Maftricht, be oube Rij.igrave in een ftranfcïjcpt te 
fecöbe leggcnbe / toogh jtjn Zoon , 500 raö afó [jn a : ii?ij> baac i?an brquani / 
fluftébennaarté/ Ijaftti 1 öeseii ouden Heer, al boo,« b'ó^dfd aanhamfïr/ «1 
tot fmerte be£ Garnizoens op ben a> Januarü , \6-n;. obcrlefcén tn.'ö : i&c bes 
grabingebant)et3Lnn gefct}ieDe te Maftricht ben z8 dito, en bu£ bleef ftr Heer 
Afquin Commandant , Hie niebe ben 10 Maerc fiecbenbe / bc Heer Colonel 
Wee tot Commandant üJiccbbcclionren/ Die baar ge'tomrn sljribe /enopben 
aa dito be Revue gebaanfiebbcnoe/ p2rri$eiijft geboobt / bat nbee Compagnie 
(Sonbcr anbere in fjaar plaats* te fielten) 24 uuren 50110e moeten bïnben üias 
hen : 5^an ben 27 dito ()ebbeh haar Hoogh-Mog: be Heere Fariou (een Ne- 
derlander, b?aaf Soldaat en beïepber / upt Spaanfen bienfï genomen) tot Gou- 
verneur ban Maftricht beruoocen/ baachnben y April met beel taolnftïiept i£ 
ontfangen. Hy tnierb ooft met eenen Generaal Majoor , ober bc Nederlandtfe 
Militie ban bejen Staat. Zijn Hoogheyt d'Hcer Prins van Oranjcn bergaf betl 
18 dito, be Compagnie Paerden ban deilO.bedcben Heer , aan ben Grave van 
Dona » en bc Compagnie te Voet , aatl ben Luytenant van de Laan. 

Cegen ben 1 Februarü, 1673. jijnbc Woenfdagh , en een osbinartë maanbes 
iijftc Biddagh , i$ be boïgenbe tintfcl)?nbnige I nicgcné He berobering ban Koe- 
vordtn, oniGodt ben Heer baar ober te bannen / afgegaan. 



Etrent* 



*Dank-dagh. tegen de Vereende Nederlanden. 1 15* 

Eerentfefte , JVijz-e , Voorzienige , e>r. 

TEr Vergaderinge van de Hceren Staten Generaal der Vereenighde Neder- 
landen is , met ons geer vinden en toeltemminge , op den zesden dezer loo- 
pende Maant Januarii gcrefolveert , en vervolgens aan alle de andere Bondtge- 
nooten aangelchreven , ten eynde, dezelve in haren zoodanige ordre zullen ge- 
lieven te ftellen , en die voorzieninge te doen , dat over de onverwachte over- 
winninge van de Sterke en vermaarde Fortrclïè van Koevorden , die op den" 
30 der voorledcne Maant December ftormenderhant ingenomen , en wederom 
onder de gehoorzaamheyt van den Staat geraakt is , op den eerftenvan de aan* 
ftaande Maant Febrnarii , Godt Almachtigh in alle de publijke Kerken van g?.nt- 
fcher herten moge werden bedankt, gelooft en geprezen, ook vierighlijk en 
met een nedrigh Gemoedt aangeroepen en gebeden , dat zijn Goddelijke Maje- 
fteyt de Wapenen van deH Staat noch verder genadelijk gelieve te zegenen , te- 
gens de Vyanden en hare Adherentcn , die 't gemeene Vaderlandt buy ten eenigh 
recht en reden hebben geaggreiTeert en ten deele geinvadeert , ook hare perni- 
cieufe deffèynen , tot verderf van Landt en Luydem noch verder trachten voort 
te zetten, en te pouffeeren : En op dat zulks na behooren moge werden nage- 
komen , zoo hebben wy goet en noodigh gevonden U E. daar van by dezen te 
geven de gerequireerde kenniffe , ten eynde, U E. zoodanige ordre gelieve te 
ftellen en de voorzieninge doen zullen, dat de voorgeroerde goede en Chrifte- 
lijke intentie van den Staat mogen werden achtervoight en voldaan , &c. In den 
Hage den 1 r Januarii , 1673. 

<®nbertufTctjcn ontftonöt in Holhndt aï eemQc mocttoil en oproerigfjcöcn/ 
bod) cbentecl ban ïtlepn gcboïab/ ïnant op ben 16 Januarii, 1673. toilöen 
4 Matroozen bp ber Goude ren Boerin, öie op 't upttecfie 3tt>anger tuag / baar 
febuut af ttoingen •, f 11 3P outoiiugfóijnbe cm hit te geben / Rebben naar boobt 
gefcfjootrn : 3&en Huys-man tipt 31311 ljup£ ïiomeiibe/' en $rjn Vrouw booöt 
3icnbe / fjceft bf5f 4 Maats met 51J11 Vork nage5et / en ttoec baar bau boobt* 
jjeftenen/ be anbere tlofc ontÜÏuY[)teöfn / boel)3tjn tot Gouda in appjjebenfie 
Oenomen. ^e ttoec boobc lichamen 5ijn op een fjo?be geïerjtjt / en boo? bc Stadt 
gefTcrpt naar tjet Galge-velt, b'<£cn/ bic he fetjoot Ijab grbaan/ $ met be 
boeten om O002D aan.be Galgh geljanrjcn/ meteen Piftool tufltjjen3jjn bec- 
nen i ben anberen totcrb u\ bc Galgh-pm firtuojpen. 

.ïBaae tot Delft üjn£ 5cuer Burger ban Ut Stadt bapper boenbc gefcuecfI7 om 
oproer te fticljtcii/ opbienbagïjbatbc ttiting rujam ban ben inval tot Bode- 
graven en Swammerdam , baar ober tip gcbatigrn/ en na hm Hage toicrö ge* 
boert / aïöaar bn bcrtoe5cn / en met ben Zwaerde gerrebt i$. <ë)o!i toas 'er rot 
Yffelmonde een Smit, bie ben 20 Januarii, tegen bic Heeren ban ben Gerecht® 
geer onfat3ocnlp l)aö uptgeoaren / raïicnbe tjet looten / en optrelinen ban hm 
4 Man , boïgcng b'nptfchrobiiifjc / baar toaii grbaan : if are pijpeftelderycn 
nonnen ge^cn toojöen in be Sententien , bic hier na 3uHrn bnFgcri : &zt fcf}crn 
bat Dc5e Muytemakers baar inbretöen / bat alle£ b?p ftoiibt / om m *£ turrh te 
ftcilcn / 'egeen in öunnc no&cle/ en oproerigc ÉicrfTcnen .bfbacïjt / en in ben 



120 //. T)eel. Den Franfen Oologh Tegen oproer. 

uoo?ïeDenJare, i6yz. in eenigc Hollandtfe Steden toiccb untgeboert. 3£an 

'£3cDcct Dat Zijn Hoogheyt, Den Heer Prins van Oranjen , alp Stadchouder, 
Oejïcïc / c u De Magiftra.it in De Hollandtfe Plaatzen, in {jaar ouöe hraeljtcn 
Ijetflcït toas/ ig'ec een Piaccaat öan Amneftie, uan hare Ed: G root- Mog: De 
Hoeren Staten van Hollandc, en Weft- Vrieflandt, op Den 17 September , 1671. 
affleftonöip&t / en uptgehomen / maat UU alle voorgaande oneenigheden , 
murmuratien, en datelijkheden , öoeDanigtj Die ooftsouDen mogen 5ijn/ mo?=> 
Den uergeten en uetgetien ; maat ooh fctjetpeltjn uecbooen / jooDanige op- 
roer , handtdadigheden , &c. nu nocf) in toehomenDe / aan te teeïjten $c. tocift 
Piaccaat', (in onp EerfteDeel, om ceDencn/ ouecgefïagen) top nuljiccDoeö 
toelgcn. 

Piaccaat van Amniftie 

DE Staten van Hollandt en Weft- Vrieflandt , allen den genen , die dezen zullen zien 
of hooren lezen , Salut. Doen te weten , Dat wy hebben bevonden, dat zedert eeni- 
gen tijde herwaarts , in verfcheyde Steden en Plaatzen van dezen Lande zijn ont- 
daan geweeft veele difïidenricn en murmuratien tulTchen de Ingezetenen van de zelve 
Steden en Plaatzen ouder den anderen , en wel voornamentlijk regens de Overigheden en 
Magiftraten aldaar , en dar die voorfz. difttdentien en murmuratien aanleydinge en oor- 
zake hebben gegeven tot groote difordres en confufïen in de zelve Steden en Flaatzen ; en 
nademaal den voortgang van dien niet anders kan caufeeran , dan het verderf van deze 
Landen, dat die buyten alle forme van Regeeringe geftelt , en tot hare defenfie , mitf- 
gaders afweeringe der Vyanden onnut en onbequaam gemaakt werden, en datdien- 
volgende noodighis, dat het zelve tijdelijk op het krfchtighfte werde voorgekomcu , 
zonderlinge, dewijleden HeerePrince van Oranje, volgens de authorifatie by Oas aan 
Zijn Hoogheyt den 1 7 van de maant Auguftus leftleden gegeven tot wechneminge, van 
de voorfz- diffidentien, murmuratien, en confufie, onvermindert de goede naam en 
faam van de Regenten , zoodanige ordre heeft geftelt , als Zijn Hoogheyt voor den 
meelten dienft van den voorfz Lande in 't gemeen , en van de voorfz. Steden en Plaatzen 
in het particulier gcoordeelt heeft te behooren : ZOO I S T , Dat wy uyt een Vader- 
lijke genegenthey ten voorzorge, op alles dat totrufteen welftant vanden voorfz. Lande, 
en de goede Ingezetenen van dien kan dienen, willende voorzien, met rijpe delibe- 
ratie van rade , na voorgaande advijs van den hooghgemelten Heere Prince van Oranje , 
en op Zijn Hoogheyts ernftige recommandatie en begeerte , geordonneert en geftatueert 
hebben, ordonneeren en ftatueeren by dezen , dat alles 't gunt ter zake van de voorfz. dif- 
fidentien en murmuratien , mitfgaders in de voorfz. difordres en confufien tot noch toe 
is gepafleert en voorgevallen , van wat natuure en cjualiteyt , en by wie het ook begaan 
zoude mogen wezen , zal zijn en blijven vergeten en vergeven, zoo als wy uyt onze rechte 
wetenfehap, enSouverayne macht alle 'c zelve abolceren, te niet doen en vergeven by 
dezen; Interdiceeren dien-volgende wel exprelTelijk aan alle Jufticieren en Officieren 
dezer Landen , daar op nu of namaals tegens yemandt eenigh onderzoek , calange , oi 
vervolgh te doen; hebben wijders mede na voorgaande advijs , en op ernftige recom- 
mandatie en begeerte van hooghgemelteZijn Hoogheyt wel expreflelijk geordonneert tn 
geitatueerr, ordonneeren en ftatueeren mits dezen , dat voortaan niemant van war ftaat 
of conditie hy eok zoude mogen wezen, hem zal vervorderen , deOverighcyr , Magi- 
ftraten > Offiqeren, Jufticieren, Schepenen, Gerechten, en andere, in wat dienft of 

ernploy 



Tegen oproer. tegen de Vereende Nederlanden . 121 

employ d ie ook zouden mogen wezen , zoo wel binnen de Steden als ten platf-en Lande* 
met woorden centghzints te beledigen, ofindeauthoriteyten het refpeö haar competec 
iïxi&'tj te verkleynen , veel minder daar toe eenige oorzakeofaanleydinge te geven ofte 
maken ; maar ter contrarie aan haar alle fchuldige eer ea gehoorzaamhej t te bewijzen , 
op pcene dat die gene , die bevonden zouden mogen weiden contrarie te hebben gedaan , 
daar over zullen werden geftraft zoodanigh, als naar exigentie van zaken , volgens de 
difpofirie van de befchreven Rechten en de 1'Iaccaten van den Lande bevonden zal wor- 
den te behooren } dat ook niemant van wat ltaat of conditie hy ook zoude mogen wezen 
zich zal vejvorderen devoorfz. Overigheyt, Magiftraten , Officieren .Jufticieren , Sche- 
penen , Gerechten , en andere, in wat dienft of employ , die ook zouden mogen we- 
zen , zoo wel binnen de Steden alsren platten Lande,, of ook yen$ant van- de andere goe- 
de Ingezetenen van dezen Staat , onder wat pretext , fchijn , of voorgeven het ook zoude 
konnen zijn , zoo wel ten aanzien van hare Perzoonen als Goederen , by wegen van fey- 
ten , of met gewelt in eenigerhaode manieren te beledigen , bcichadigen , of de zelve tot 
heteenofhet ander te forceeren ofte dwingen, veel min daar toe eenige Wapenen of 
gewapentVolk te gebruyken, op porne dat alle die gene, de welke bevonden zulle» 
werden daar aan handtdadigh te zijn geweeft , niet alken de Hoofden , maar ook de an- 
dere , niet alleon de Mannen , maar ook de Vrou ws- parzoonen , die haar daar toe zulka 
laten gebruyken , zonder eenige conniventie ofdiffinïulatie mcrdedoodt'zuilen werden 
geftrart; en dat van gelijken zonder eenige conniventie of djffimulatie, na cxige'rrt ré van 
zaken, z^elfsookmet de doodt zullen werden geftraft alk diegene, de welkebevonden 
zouden mogen werden, met woorden of werken oorzaak of aanleydinge te hebben ge- 
geven, teneynde devoorfz. Overigheyt, Magiftraten, Officieren, Jufticieren, Sche- 
penen , Gerechten en andere, in wat dienft. en employ dfp ook zouden mogen zijn , of 
de goede Ingezetenen van den Lande by wegen van feySn , of met gewelt in hare Per- 
zoonen of Goederen eenighzins beledight , bcfchadight.of tot yetsgeforceert of gedwon- 
gen zouden mogen werden, fchoon de zelve de voorfz.aétie zelfs met hare Perzoonen 
niet zouden mogen hebben gtaffifteert , of bygewoont ; Ordonneeren en ftatucren mede 
dat alle de goede Ingezetenen van den zeiven Lande, indien, buyten aüe vermoeden 
eenige wegen van feyten , zoo wel tegens de voorfz. Overigheyt , Magiftraten ,. Officie- 
ren, Jufticieren, Schepenen, Gerechten en andere, in wat dienft of employ dre ook 
zouden mogen zijn, als tegens eenige van de voorfz. goede ingezetenen zouden mogen 
werden ter handt genomen, de zelve wegen van feyten , zoo veel in haar is , ook xe'vcr 
dochopauthorifatieofordre van de zelve Overigheyt, Magiftraten, Officieren, Tufti - 
eieren, Schepenen en Gerechten , onder hare Capiteynen en andere Officieren , gewa- 
pender-handt te verhinderen en beletten de Autheuren niet alleen , maarook diegent: , 
die haar daar toe zullen hebben laten gebruyken, ook zelfs des noodt zijnde, met de 
Wapenen aan te taffen , aan te grijpen , en levendigh of doodt te bemachtigen , zonder 
van des te doen in gebreke te blijv.en , op pcene van zelfs anderzints daar over geftraft-te 
werden , zoo alsni difpofïtie van rechten , tn exigentie van zaken bevonden zal werden 
re behooren ; hebben noch voorts mede naar voorgaande advis en op ernftige recomman- 
datie en begeerte van hocghgemelte Zijne Hoogheyt geftatueertengeoraunneert , ftitue- 
ren en ordonneeren by dezen , dat alle de voornoemde Ingezetenen van den Lande % van 
wat ftaatcf conditie die ook zouden mogen wszen, zullen hebben te betalen degemeene 
Landts Schattingen enLaflen, dieby Ons tot noodige defenfievan den Lande albereydts 
zijn, of ook noch ingewillight zouden mogen werden ; end'Ortfangers', Gaarders, 
Ccmmiiën , Deurwaarders en andere, 's gemeene Landts Middelen vorderende, de 
b.huipzame handt te bieden, zonder de zelve met Woorden of met werken in eeniw er 

ï* manie- 



122 U.'Deet DenFranfenOarlogh Oproerige- 

manieren tebafchtdigen , beledigen , of in het voarfz. invorderen eenige de minde vr r r 
hinderinge töe te brangen , op poene dit die gene, de welke bevunden zullen worden , 
haar mee woorden beledight , of in 't voorfz. invorderen bak-t , of ook niet geafliiteert té 
hebben , andereten exempel aan den Ltjve , en diegene , de welke bevonden zullen wer- 
den, haar met eenige feyteli|khedcn bejegent , aangegrepen , aangetaft of befchadightte 
hebben met der doodt zonder eanige conniventie of dilTimulatie getlraft zullen werden , 
want Wy niets meerder dan de ruft en befcherrninge van den Lande tn van de goede In- 
gezetenen van dien ter herten hebbende , 't gunt voorfz. is , alzoo bevunden hebben te be- 
hooren. Gedaan inden Hage onder Onzen Grojten 7iegel , den 17 September , 1672. 

Onder jiondt , 

Ter Ordonnantie van de Staten , 

En vat getekent , 

Her kt. van B f. aumont. 

J^toaéÖaimtfjten&iHfft/ öat &?# Ijkt booten tadjaaïot oproerige Inge- 
zetenen, aan öenHijOe/arturretcn exempel, tertcr&eitgeftcafc/ sictljiezDob 
gen öace 

Sententie van den Hove van Hollandt , jegens Aernout van der 
Minne > Antijcq-^Draey er > en Burger der Stadt Delft. 

Gepronuncieert den z Februari/ , 1673. 

ALzoo Aernout Tonder Minne , Anttjcq-Draeyer , en Burger der Stadt Deifc , 
jegenwoordigh Gevangen op de Voorpoorte van den Hove van Hollandt, 
voorden zelven Hove buy ten pijnt' en banden vanyzere bekent heeft, dat op 
Donderdagh zijnde den 7.9 van de Maant December voorleden, als wanneer de 
rijdingh quam , dat de Vyandt door de Poften tot Bodegraven was gebroken , by 
Gevangen tot Delft ftaende ondereen groorc troepe Volks , gezeyt hebbende, 
Komt laet ons- gaan na het Stadt hu y 3 , ick weet noch wel raadt voor 100 Wijven, 
hem raethet voorfz. Volk na het voornoemde Stadthuys heeft begeven ; Als me- 
de dat hy ten zelven dage, des me* geos tuflehen 8 en 9 uuren , zijnde voor zijn 
Deur , tegens eenigh Volk gezeght heeft , dat hy het Volk haddc op-gemaakt , en 
dat hy binnen een uur met een getal van ifoo , op het Perk van het Markveldt 
zouden zijn } Dathy mede getracht heeft, eenige Vrouw- luyden> en andere Per- 
ibonen,aan te moedigen tot het plonderen,zegzende tot de zelve, Komt laat ons 
gaan pionderen, en ook in prefentie van veele Luyden gezeght heeft, dat hy dien 
dag zijn handen noch zoude waffchen in hetbloet van de Heeren Burgermeefle- 
ren,ordat hem Godt zoude ftraffen; mitsgaders dit hy ten zelven dage desavoncs 
ten 9 uuren voorgegeven heefc,dat hy van dien avont met noch f 00 gewapende 
Mannen op het Marcktvelt zoude komen , en in 't bywezen van veel Volks , om- 
trent ten 10 uuren, heeft gezegt, dat binnen een uur of twee, aa 3 Compagnien 

nieuwe 



•geftraft. tegen de Vereende Nederlanden. 125 

nieuwe Burgers op de Markt zoude komen , dat daar noch meer Heeren van het 
Kullen moften , dat het een deel Schelmen waren , en dat hy den eerften Schelm 
van de Veertigen , die hem zoude komen te ontmoeten , den hals zcude breken, 
dat ook de fteenen uyt de ftraten dien nacht noch zoude fpreken tcger.s het Stadt- 
huys , en dat hy een Houwer opzijn zijde hadde , om den eenen of den anderen 
Schelm den kop te kloven , niet tegenstaande hy Gedetineerde mede bekent 
heeft , dat hy de Heeren van Delft t'onrechte hadde belchuidight. Dat ook hy 
Gevangen des Vrycaghs daar aan volgende , wanneer voorby zijn Deur eenigh 
Volk met Geweer was gaande * en 't zelve tegens hem zeggende, Wy hebben 
wel Geweer , maar geen Kruyt ofte Loot , zy willen ons het Geweer af nemen, 
maar wy zullen het zelve weygeren ; haar gear.twoort heeft , Ik zoude u prijzen, 
en 't zelve mede niet over geven : En dat hy Gevangen des Saturdagbs , (taande 
in de Jakob Gerrits-ftraat, en wringende zijn handen , heeft gezeght, dat hy 
noch dien dagh , eer het avondt was , zijn handen in het bloedt zoude waftèhen ; 
als mede dat hy ten zelven dage des avondts omtrent half zevea uuren ., heeft ge- 
zeght , het zaider nu anders gaan , ik zal noch dien dagh mijn handen in hetbloet 
waifchen. Alle 't welke zijnde zaken van zeel quadeen gevaarlijken gevolge, 
voomamentiijk inzoodanigen tijdt, dat de gemoederen van de Menfchen ten 
hooghften waren ontftelt , die in een Landt van Juftitie niet kounen werden ge- 
leden , maar volgens de befchreven Rechten , en het Placcaat van Amneftie ten 
hooghften ftrafbaar zijn. ZOO I S T , dat 't vcorfz. Hof, met rijpe delibera- 
tie van rade , doorgezien en overwogen hebbende , al het gene ter materie is die- 
nende , Doende recht in den naam en van wegen de Heeren Staten van Hollant 
en Weft-Vrieflandt , den voorfz. Gevangen gecondemneert heeft , en condem- 
neert hem midts dezen , gebracht te werden ter plaatze daar men gewoon is Cri- 
minele Juftitie te doen , en aldaer met den S waarde geftraft te werden , dat'er de 
doodt na volght ,en condemneert den zelven in de koften en mifen van Juftitie, 
tot tauxatie en moderatie vanden vooriz. Hove Gedaan in den Hage by de 
Heeren en Meeftcrs Airiaan Pauw , Heere van Bennebvoek, Prefident , Aibrtcbt 
Nierop -^Willem Goes , Heere van Broekhorftenburgh , Cornelit Terejïeyn van Hek" 
■wijn, Fndrtk ven Lier, Heere van Zoetermeer, en Mattheus G<h>/ 3 Raadts- 
luyden van Hollandt, en gepronuncieert , den z Februarii , 1673. 

In htnnijfe van my f 

Adr. Pots. 

<&e n anöeren / ïjebbenöe 500 teel niet m$oaan / toie rö oofj 500 jteaar niet 
oeftraft/ maar raahtc met Geeffeling, entcnBanniftèment, bcof 51311 lebea/ 
top/ upttoijsenOeöeUoIfienöe 



Senten? 



124 II. Deel. Den Franien Oorlogh Oproer ders- 

Sententie, van den Hove van Hollandt, jegens Tieter 
Tfoeunijfe , Smit tot YfTelmonde, mede gepronun- 
cieert ten voorfz,. dage. 

ALzoo Vief er Tbeunijfe, Smit tot Yffelmonde , jegenwoordigh Gevangen op 
de Voorpoorte van den Hove van Hollandt, voor den zelven Hove buy- 
ten pijne, en Binden van yzere bekent heeft, dat hy op den 21 Januarii jongft- 
leden , ten tijde die van den Gerechte van den voorfz. Dorpe vergadert waren , 
om volgens aanfchrijvens den 4. man van de Ingezetenen aldaar by lootinge uyt 
re maken , om op de eerfte ordre gercedc te zijn , hy in de Kamer van die van 
den gemelten Gerechte is ingetreden , en aldaar op de Tafel llaande en klop- 
pende , aan de voorfz. Gerechten gezeyt heeft, dat zy fchelmachtigh handelden , 
en in dat kan Schelmen waren, namentlijk daar in, dat zy jegens hem meer force, 
a's tegens andere gebruykten ; want dat verfcheydc Perzoonen in het voorfz. 
Dorp wierden gevonden , die van Geweer voorzien behoorde, 1 te werden , en 
vervolgens tot uytmakinge van de 4. Mm mede het Lot mofte trekken. Dat hy 
niet wilte , of die van den gemelten Gerechte daar vooren niet eenigh Geit had- 
den genootea. Dat wijders die van de bovengemeke Gerechte, tot voorko- 
minge van verdere defordres , en ongemakken hebben getracht , wie de voorfz. 
Perzoonen waren , met den welken de voorfz. Lijfte zouden konnen worden 
vergroot , voegende daar noch by , indien by haar omtrent die zaken onbetame- 
lijk gehandelt wierde , dat hy ter plaatze daar zulks behoorde , over haar kondc 
klagen. Dit hy daar «p geantwoordt heeft, dat die van de voorfz Gerechten, 
die Perzoonen mochten zoeken , gelijk zy-luyden hem gezocht hadden ; zeg- 
gende wijders , waar zoude ik klagen , daar is hier geen recht. Dit die van den. 
Gerechte echter infifterende om de gemelte Perzoonen te weten , hy we! eenige 
Luyden heeft opgegeven , doch zoodanige , dat die van den voorfz Gerechte 
verklaarde, de zelve als boven of beneden de Jaren , of ook wel impotent te 
zijn, of ook eynJelij'c zoodanige, die zy bericht wierden tot YlTelmonde alleen 
gewerkt of gedient te hebben, en van daar vertrokken, of t'haarder woon- 
plaatze op Geweer geftelt te zijn ; hebbende des niet tegenftaande de voorfz. 
Gerechten alle de gemelte Perzoonen , voor zoo veel de zelve aldaar te vinden 
waren , op de Lijfte gefte'c ; dan dat hy zich daar mede niet contenteerende , wij- 
ders begeert heeft, dat den Predikant van het gemelte Dorp mede daar op zoude 
werden gebracht, en dat hy daar toe gVoruykt heeft verfcheyde onbetamelijke 
impertinente en t'cenemaal befportel ij ke redenen. Alle het welke hy bekent by 
hem gepleeght te zijn , niettegenftaiade hem wel bewuft was , dat het formee- 
ren van de voorfz. Lijfte alleen die van den Gerechte w is aanbevoolen , zonder 
dat hy daar in te Z':g.>;en hadde ; dat hy ook wijders ten voorfz. tijde begeert heeft 
dat den Schout voor de Gemeente rekening zoude doen vanhetgelt.lby de Inge- 
zetenen aldaar voor eenige Vry willige opgebracht,zonder contentement te willen 
nemen daar mede , dat de voorfz; rekeninge by den zelven Schout albereydts was 
gedaan voor die va» den Gerechte , en den Krijghs-Raadt , mhfgaders 8 Corpo- 
ra al 



-geflraft. tegen de Vereende Nederlanden. 1 2 y 

raak; en dat hy gezeght heeft, dat de voorfz. rekeninge mofte worden aan de 
Gemeente gedaan , om dat die van den gemelten Gerechte voor dezen gedooght 
hadden, dat over het Haertftede r geldt, twee ftuyvers opdegulden, buven het 
gunt de Ordonnantie mede brengt , was gecolle&eert geworden j en dat die van 
den voorfz,. Gerechte het zelve geit dierlijk hadden geftoolen. Alle het welke 
Zijnde raken van zeer quaden en perhicieufen gevolge, ftrekkendeiot oproer, 
kleynachcinge , befpottinge van deOverheyt, en dienvolgende , zoo na de be- 
fchreven Rechten , als het Placcaat van Amneftie andere ten exemple ftraf baar , 
en inzonderheyt in zoodanigen occafie , dat de Ingezetenen tot af keeringe van 
denVyandt, en defenfie van den Lande op ontboden werdende , de falutaire 
intentie van de Regeeringe daar omtrent illufoir gemaakt zoude worden. ZOO 
1 S T , dat 't voorfz. Hof, met rijpe deliberatie van rade door gezien , en over- 
wogen hebbende alle 't gene ter materie dienende is, deende recht in den name 
en van wegen de Heeren Staten van Hollandt en Wcft- Vrieflandt , den voorfz. 
Gevangen gecondemneert heeft, en condemneerthem mldts dezen > gebracht 
te werden ter plaatze daar men gewoon isjuftitie te doen , en aldaar met Roeden 

fegeeflclt te werden, Bandt hem voorts 'ten eeuwigen dage uyt den Lande van 
lolündt en Weft- Vrieflandt, zonder daar weder in te komen, op pcene van 
Zwaarder (traffe , en condemneert, hem mede in de koftcn en mifen van Juftitie , 
tot tauxatie en moderatie van den voorfz. Hove. Gedaan in den Hage by de 
Heeren en Mefefters Adriaan Ta uw , Heere van Bennebroek , Prefident.^/^w/fo 
Nierop , Willem Goes , Hecre van Boekhorftenburgh , Covnelu Tenfteyn van lla/e- 
vijft , Frederik van Lier , Heere van Zoetermeer, en fAat knus Gooi , Raadts- 
luyden van Hollandt , en gepronuncieert op de Audiëntie van de Rollc den 
2 Februarii, 1673. 

In ktnnijje van wy t 

A dr. Pots. 






omtrent bc$e tijbt toag'er srftct Perfoon, bie onber 't Volk uptftroopbe/ 
Öat[)p Zijn Hoogheyt, ben Prins vanOranjen nooöt^aftclnli li&t} te fpjenerr/ 
tcctrjrjï Hy uptreebt; Ijp tuicrb gebat/ om bat öp ïjem'soo fpooreïoep aan- 
flelbe/ men bonbt Piftoolen en Meffèn bo^ent, maar na nautoer onber=> 
joelt / $agö men / bat öp wet mei op 3iju 3ir.nenura£ / baar ober men ï)em 'e ge? 
.tticèr af nam / en lo$ liet. <©ocn torrrbrn ooft i Trompetten en een Vaendel 
boo? ben Overften Alua , ban ben Graaf van der Lip , m een fcöcrmutjeï nena= 
men/ aan Zijn Hoogheyt gejonben. '©aar toa : 5 ooü een Dienft-meyt taan Se 
Cipier in's Gravenhage, bie een gevangen Commis Uan Heufden, fcie ueeï 
toe-boet aan btn Vyandt Ijab gebaan / upt bc gevangenis ïjaö tuec^ rjcrjoïpen $ 
bcy brierö nu in beg Gevangens pïaatg / tuebcr bafï gejrt. 

£Det rjet begin Dan tic maandt Februarii, 1^7 3. fcoierb tot Amfterdam be Magi- 
draat toebccom beranbett/ op ben ouöcn boet aïg ten ttjbe ban bt Stadthouder- 
'ffke Regeering pïagï) te gefcljicben ; maar al£ be drie nieuwgekoren Heeren 
■Burgermecfters,boIgengbC£CtHOCnCe/een lipt bedrieafgaande,bie boojlebcn Jaar 

ïl \ aangc* 



12 6 II.^Deel. Den Franfen Oorlogh Brandt-jlichter- 

aangenomen imrcn r »p naat / dfé een Oudt Burgermeefter genooten fjaöorn/ 
torpgreDc Die Dit aan3itfiKgn Ampt, toaas ober 3» een ban Dr ttoce anlfcne/ 
Daar, toe üctuootcn / Doch Die Debcn inc-grlnhé ; Dan be DetDe 5nïS£ aangeboDcn 
SijiéDc. nam Dat aan: t&iïAané nopt meer gcJjoo?t. 

. <Dcü p.Fvbr aa.ii, i^ t'Amfterdam fle'öangcn een Schots- man , grnaamt Johiti 
F^zzr, a.^ig^aclK'3rjny* ban 3clier Bootsgezel, Dat fip Brantftichtery in Den 
im lyi-j fiiMijiï 00* ecu Brandt- tuygh üp ijcm gcbonDen tnicrD : $ier op Cjuam 
dn reen üiiDec 't Volk, Dat l*pDen laatjïcn brandt t'Amfterdam t)aD flefncTft/ 
D:e aioaar i»u-;\joc^naeI)t op Den n Januarü, 1673. laag boosgebatfen/ ineen 
Pakhuys, ftaa.nDe piet berre ban Degcbacscn St. Anthonis Poort , bn bc oude 
Lijn-banen., eetti}Dt$ bp öc Admiraliteyt gcbjlipftt / 0111 Hennip en Teer in 
te icgofll, Dcc'0 mimet Pik, Swavel, Hars, enHarpuys, &c. é\\ D'crgéliji^ 
ftoffai, tot De Brandc-fchepen, gcTmipRellJR/ bcïfpf. felC Pakhuys, tner een 
fiuli ban De Lijnbanen , ril eemge kleyne zeer flechte huysjes , IfranDen met 
Déc öaail gcljcci af/ met ooft t)ct meefte gcDeeltcn tan een tamelijk gccthuysj 
uaanoe fcooj aan 't Pleyn , Daar De Penning-meefters ban d'Admiralue} r plaetj= 
ten in te tuooncu / Doel) via mcejt ieDiQÏ) front : ^n fcfuihfielp gebaar tua£ een 
Boskruydt-Moolen, Die baar bicljt fcp/ op \jct getijen Bolwerk, t^eDert 
eenigen njDt gclcöen / geojbonneert toag / De fcoclhe met groot getoelt / en geen 
imiitJet niiofly boo? Die Daar aan arbcpDen/ en tjieïpen betearen/ ebentoel 
nocljbeljoitDen Weef: <£n Dit gaf 500 beeï te meer reben aan pDer / om te im\= 
hcu hut Df5cn boo^f3 Gevangen , aan oe^en brandt te ftichten, fctjulDigr) moft 
jijn öetoeetf / maar menbcöonbr Dat De3cn Frazer, (uoïgen$ jgne bekentente) 
öóenmaalé noct) niet t)ier in 't Landt genomen toag. Ce Dc5cr tijet toaren eèn 
gocDc partpe toilöe / en tooefte Koerlandtfe Ruyterye in Amfterdam gcfcurccrt/ 
bic omtt-ctff Dien brandt eenige mocttoilligljcpt 3ort)tcn aan te reclrten / Docïj 
met Ijct nattenen baft 3cttcn ban jommige/ toicrD Die moepten gefnlt. ^en 
Brandtftichter i£ Ge- executeert , naat UUttOttfCIl ban De fcolgetlbe 

Sententie van Jehan Frazer , Ge-executeert den 1 8 Febr. 1 67 3 . 

ALzoo Joban F/azerj oudt }c Jaren, geboren tot Immernes in Schotlandt, je- 
genwoordigh gevangen , in Judicio , buyten pijn en banden vry willigh be- 
kent en beleden beeft , en mijn E. Hecren van den Gerechte gebleken is , dat hy 
Gevangen over omtrent vier weken geleden, uyt Engelant met het Pacquet-boot 
inden Br iel is gearri veert , en van daar over Rotterdam (alwaar een nacht heeft 
geflapen) Delft en Leyden , voorts hier ter Stede is gekomen. 

Dat hy Gevangen hier te Lande om dienft te zoeken is gegaan , en om dienfl 
te hebben , albereydtsby Capiteyn Demam te zijn geweeft ; edoch dat den voor- 
noemden DoKcam noch geen Compagnie hebbende, maar belofte om een te be- 
komen , hem Gevangen hadde toegezeght , als hy de Compagnie hadde verkre- 
gen, aan te nemen : £n wijders hy Gevangen bekent heeft dat zeker gefchrift 
ju \ Engels, hem in Judicio vertoont, met zijn eygen handt heeft gefchreven 

enge- 



-geftraft. tegen de Vereende Nederlanden. 127 

en getekent , lnydsn.de 't gemelde gefchrift. in Duyts , door d«n Notaris cTAimur 
cetranllateert , ais volght : 

Ik o»dn gefihreve verdrag» condit toneel -^ met A c dries And riciz. van Stockholm, 
i»Swede* t dat ik nty ver hinde hem U doen hehlen.zo ponden Engels geit > indien hy 
utrrUht mijt» iverky 'r welk va» berm beb-be begeert , en zal hem daar na ook doen zoo- 
danige vriendtjchaf- als ik zal konnen , dit tuyght mij* handt den 8- Februarü, ïój^.ge- 
tekznt Johan Frazer. 

En dat in gevolge van 't gezeyde gefèhrift , waar by hy Gevangen aan Andries 
Andriejz. belooft 20 ponden, Engels geit, indien hy Andries Andriejz. verricht, 
het werk 't welk hy Gevangen van hem Attdries Andriefz. hadde begeert , den in- 
houden van dien met 10 ponden Srerlings zoude betalen , als wanneer Paul An- 
driefz Ritter , zijnde Aitdries Andriejz. Broeder, het Ooft- Indifch- Buys alhier 
ter Stede, of wel eenige 's Landfs Schepen van Oorlogh in brandt zoude hebben 
gettoken, gelijk hy Gevangen bekent, om Perzoonen tot Brandtftichtinge te 

tebruyken, in Engelandt verzochten gehuurt geweeft te zijn, en dat ten dien 
ne Paul Andriejz. als een getrouw Perzoon , uyt Engelandt met hem Gevangen 
is overgekomen , na dat hy Gevangen met Paul Andriefz. Ritter , en twee andere 
Perzoonen , tot Harwits hadde geprobeert een van de Brandt-infrrumcnren , als 
hem Gevangen in Judicio is vertoont , t welk hy Gevangen met zijn eygen han- 
den hadde gemaakt. 

Dat hy Gevangen 6 enkelde van die Inftrumenten uyt Engelandt hier te Lande 
heeft gebracht , en dat hy om 's Landts Oorloghs-Schepen , leggende alhier voor 
de Palen, in brandi te doen fteken, uyt Engelandt volgens- lafl is vertrokken , 
wa'ar voor hem Gevangen zoude zijn beiooft een Officie en zoo veel geldts als hy 
voor zijn leren genoegh zoude hebben. 

Dat hy Gevangen de Brandt-inftrumenten in Engeljndt hadde leeren maken , 
en naar hetgpedt bevinden van de zelve, ioaii ponden Srerlings aldaar op 
hadde ontfangen. 

Dat hy Gevangen , hebbende befpiedt op wat wijze de Schepen hier ter Stede 
zijn leggende , verzocht heeft wederom naaE Engelandt mogen kecren , of meer- 
der volk t'zijner hulpe te mogen bekomen , alzoo hy het onmogelijk vondt voor 
een alleen , of met. hulpe maar vaneen enkel man uyt te werken. 

Edoch dat hy Gevangen noch zedert den voornoemden PaulRtfter gebrüykt 
heeft gehad om noch naar een man meerder uyt te zien , gelijk by P^y/zijh Broe- 
der Asdries by hem Gevangen heeft gebracht, met wien ny Gevangen , op aan- 
radinge van Paul, bekent te zijn verdragen , dat hy Andries de voorgemelde 
Schepen in brandt zoude rieken. 

Hebbende hy Gevangen aan Andries Andriefz* al voeren vertoont een Brant- 
inihrument, volkomen geprepareert , en aangewezen hoehy het zelve moefte 
hanteeren. 

't Welk zijnde zaken van quaden gevolge, in een Stadt van rechten niet te lij- 
den , maar anderen 'ten exempel op 't hooghfte ftraf baar : Z O O I S T , dat 
mijn Heeren van den Gerechte gehoort den eyfch en conclufie van den Heer 
Ctrmfo Bakker , preGdeerende Schepen , als Stedehouder van den Heer Gerrit 

Hafe- 



1 18 II Deel Den Franfen Oorlogh Brandt-ftkhtery. 

Hajfelaar , Hooft-Offciet dezer Stede, en de confeflie van den Gevangen, den 
zelven gecondeinneert nebben, gelijk zy hem condemneeren by dezen , op 
't Schavot , voor den Raadthuys dezer St*de opgerecht , gebracht , en aldaar door 
den Scherp- rechter op een Kruys gebonden , van onderen op levendigh gera- 
braakt , gewurght , mer een bos ftroo in zijn Aanzicht geblaakt , 't Lichaam aan 
de Volewij k op een Radtgeleght , om aldaar door de Lucht en 't Gevogelt ver- 
taert te werden , daar by een Pot , denoteercnde de Brandt-fticht , gehangen , en 
contifqueeren wijders zijn Goederen , zoo eenige heeft. 

Aldus gearrefteert den \6 Februarii , 1673. naar i*g**ow* advtjt van den Meeren 
Burgcrmeejleren , Mr. Gillis Valkenier, CornelisGeeivink , Heer van Cajlri- 
cum , <èrc en Mr. Joan Huydekooper , Ridder , Heer van Matrfèveen en Neer- 
dijk, ére. by den Heere Cornelis Bakker , p refidt 'erende Schepen , ah Stode-hou- 
der van den Heere Gerrit Haflelaar , Hooft -Officier , Mr. Jan Oorver , Hen- 
drik Roeters', Leonard Ramt, Jaccb van Nek Jacobfz, Jan Appelman, 
Hendrik Bekker, Gillis Sautijn , en Mr. Nïcolaas Witzen , Schepenen. En 
ge-executeert den 18 dito , Prasfentibus de Heeren Cornelis Bakker, prejidee- 
rende Schepen , ah Stede-houder van den Heere Hooft-Offïcier : Mr. Gillis Valke- 
nier , Cornelis Ceelvink , Heer van Caftricum , &c.en Mr. Joan Huydekoo- 
per, Ridder , Heer van Mterfeveen en Neerdjjk , &c. Hvrgermeejleren: En 
allen den Schepenen. 

My prefent als Secretaris, 

J. WITSEN. 

IM fri)ij*rt / Dat bcjcil Paul Andries , Die met Frazer tipt Fngelandc mag QC* 
Romen / ccoiflc tojocginge Dcg gcmoeDtg / m bjcr3e beo? fïraff r gr heegen ^jaö/ 
maar om 3§u Ijooglj-gr^uoteil Eeden ban gerrourjrjighrpDt rn fecreteffe, [jet 
wtt [)eeft Derten oprnbar f n / en Daarom grtrar|)t 3ijn Broeder in 't fpcl te Rcrj- 
gen; op Dat ïjet Do»? Ijem 5011 boo? Den Dag() nomen gclijft ooft 500 D:a Frazer 
jjem niet too; een Han*-fchriftaan Paulus Andries Broeder IjaDberboiïöen/ om 
aopont Sterlingstegeben 'tbacihüjaégetehent Den? Februarü,of |)P Öeeft jtjn 
Broeder, Paul Andries terftent Daar Kenniffe ban gegebrn.' jtjnDe De appjeïjcnfïe 
ban Frazer Drn 5? dito gcbolgt : <Öen Huys Daar Ijn meeft quam etf n op De Zee- 
cijk,bJierD 5eet Doo?5ochXDc Man ging beur/m De Vrouw ibirrD in De Boey*n,m 
jbanr na/ iti't Spinhuys gebjacïjt, niet jonDrr groote fufpiuc / Dat 30 eenige hen* 
nifTc fraoöén grljaD ban 0f5e FrazersDefTrpnen/ Die eecfï.'ffeunraDe cp 51)11 Com- 
miflSê , Dacht geen IceDt te sullen ontmoeten : ©aat 1? 3err bao^efjreltiït iu De 
.Sententie ber3toej)en / blic t)P tot 3ijne Cora,mittenten , Leermeeflers, Beloovers 
rn Behulpers , in 't pjoüeerrn tot'Harwich, gmornit fiaDDr/ alg oohDrOp- 
fchnften oer Brieven bp tjem grbonDrn. C?p tsrat tot De Executie met een Hloete 
motDigij ïjert / rn IjaD aan jijn Huysvrouw grfr&ebrn Den bolgrnDc n 

Brief 



Brandt -/licht, tegen de Vereende Nederlanden. 1 2p 

Brief van Jan Frazer, Engels Brandt-ftichter, aan 
zijn Huys- Vrouw. 

M A R G AR I ET, 

Mr» 'voeten hebben my tot deze 'Reysgevtert om quaat te doen , doch het heeft Godt 
Almachtigh gebeft mijn 'voornemen te verhinderen , en my hier Jlraffe te geven 
tot een rechtvoer dige vergeldinge van mijne zonden ; ztdks dat ik niet en kan 3 noch ook 
niet begeer e veder te keeren ; zijnde in hoof e van te genieten een beter leven. 

Derhalven om mijn ge wijfe te ontlafen, e& geregen, voor zoo veel ik kan, een y der het 
zijne te doen hebben, zoo gelieft te gaan by uw vrievt Capiteyn Reedt, en ziet ofhy haar, 
die oorzaak zijn van mijn kemjle alhier , bewegen kan, dat zy uwer , om mijnent wille , 
gedenken , en ghy vervolgens die gene , aan wien ik fchuldigh ben. Wenfche voorts dst 
ghy mnoght leven in V geloove en de vreeze *}ezu Chrtjli , op wien ik rujle , in.hoope van 
etn vrolijke ofjlandinge. 

A£tum in Amfterdam den 17 Februarii, 1673. 
des nachts voor mijn doodt. 

Was ondertekent , 

John Fr a zer. 

&cri7onötna bat Frazer onbcrscrljttoag/ en 3ï)'ne aanfïagen beleben fjab/ 

mieröt beo? o?D;c ban bc Magiflraat, ff n Dan ÖC Onder-Schouten , metcenige 
Dienaars , na Df n Briel £C5onbcn / om aïöaar ÏJCt Pakket-bcot , upt Engelandt 
ftomence / maar te nemen/ of crnocöcenigeban 3tjne Makkers, (genjn men 
fufpitic Iiaö) mochten ober fcemen/ maas men ïjreft nietg baar ban nonnen 
gemaar ujo?bcn. 't %$ aanmerneng toarrbial) / öat op bic ttjöt / afê ben Brant 
l)icr 5Qüge(lieIitteo?öen/ te Londen een bjant ontfïont / in fjetHuys ban bic 
Admiraliteyt , hier booren Op pag: 38 aangetppftcnt. {&C Schoonhoven 3tjn ooft 
ttxjzc Perfoonen oeljarhrnn3eert / bic mebe ban mepninge sonben $fjn getbcefï/ 
bic Stadt in b?anbt te fïrncn : gc!jjFt oon tcKoevorden, $d\ei Mifdadiger,ig 
ontljalfï / en oebierenbeelr / hk men boben anberc ferjeïmtMmen / bermoebe/ 
5obanigcn tectraabt mete in 't jin te ïïfbbcn rjeljabr. Amfterdam ip boe? be^en/ 
meermalen met Brantftichtery"oeb?epol)r/ bocb'tig'cr (bat men meet) nopt 
toe gehomen. ï^ier ban ié te Ie3en in cn3f Hiftorifche Befchrijving ban Amfter- 
dam , rjebjuftt iiï quarto , én nptgegeben fcp M.Doornik , in 't 6 Boek , pag: 43c. 
O-.Titrcnt be3C tf}bt$ be Aangelanden ban ben Amftel-dijk, bp Notificatie 
benent gemaahr / dat men de gaten aan dien Dijk, (boo? 'tïjoofltj mater in ge? 
fpoelt) van des Sradts wegen, tot koften van die Aangelanden , zou befchoeyen, 
vullen en hoogen , met lalt, dat de Aangelanden, ruflehen Amfterdam, en de 
roode Paal , hare warer-keeringh zouden hebben te maken op het Voet-padt , ter 
hooghte van een voet boven 't hooghfte Winter-water, &\$ mebc hare Dijken 
en Molen-kaden ,en dat alles met den eerften , &c. 



ï^g II. 'Deel. DenFranfenOorlogh Optocht. 

%\$ ïjct faifoen $icï) uu toetïcr tot [)£t b?ie yn fdjcra aan te ftcïïcn / ipSijn 
Hoogheyt ben Heer Prins van Orangien, op Den 4 Februarii , 1^73. tlüt 's Gra- 
venhage , na ÏJCt Leger tot Al ren ücrttoUhen/ en alle bo?öerc Overften'en Hoo- 
ge Officieren , pDernaljunnc refpectibe Poften ; ifet tooo?f3. Leger beflonDt in 
18 Regimenten Soldaten, gefebat Op 1 2000 Mannen effcctiöC/ Daar DagelijK? 

noebmecc by quamen/ ueöalbenDc Ruyterye, Dieooli berl flccït toag, 3£e 
Burgers nut De Steden banZuyd-Hollant5ijnmeDe naljct Leger gemarebeert/ 

al£ 5 Compagnien , pDcr Dan 1 fo Man , upt Den Hage ; 4 ban Delft , pDcr no 
Man , en 300 mcöe ban Rotterdam , Dort , Leyden , Haerlem , Alkmaar : Die 
lint Noord-Hollandt na Amfterdam , en Die ban Amfterdam \ueber na Muyen, 
Weefp , en Den Hinderdam : De HuysluydentoiecDcn op De Dorpen gclegljt/ in 
Ijoop en berüjacljtiug / Detuijl bet nu borer aan 't briesen toa£ / Dat'er gelegene 
iicy'Jt: too;homrn 3011 totrenigö erploit/ toaar toe a\k$ berbaerDigbt / en al 
om een gecore mrnigïjtc ban Volk Dy De tueru geb?acl)t toag / toant De vierde 
^ ïan \n Hollandt , moft op / Doel) om Dat De Vorft niet jeer fel aanï)ielD / en het 
ïs Doo? De (terne firoom ban 't inbïorpent Lek-water niet aangrocpen non / 30a 
inliet sclöe niet bequaatn geboeeft / om 5icö baat op te tegeben / en berbolgcn^ 
Ijceft alle Den tceftel fïecbt£ Dc3c bmcljt gcbaDt / ban Dat men geruft en ton ban 
Den Vyandc fron biljoen; en 15 Ij ft Leger tueDer in De Guarnizoenen berDeeK/ 
en Borgers en Boeren nabup^getrohhen. 

£eetD!j! Sijn Hoogheyt tot Alfen in 't Leger tong/ DeDe Hy bet bOÏgenDe 
Piaccaat afhonOïgcn : 



W 



tILLEM HENRIK, 6cc. Sec. Sec. Alzoo dagelijks ondervonden 
werdt , dat niet tegenftaande onze voorgaande erdres dien-aangainde ge- 
emaneert , verflheydene Officieren in dienft van dezen Staat , zich niet en ont- 
zien onder hunne Compagr.ien aan te nemen Ruytercn en Soldaten, de welke 
in dienft zijnde onder andere Compagnien , by hun daar vangedebaucheert wer- 
den , door finiitre middelen , en alzoo hunne eygene Officieren onttrokken 3 tot 
verzwakkinge en verderf van 's Landts Militie , fchadeen intcreft van de voor- 
noemde Officieren , de welke hunne Soldaten op zoodanige onbehoorlijke 
maniere komen te verliezen ; wezende zaken, dewelke in een wcl-gedifcipli- 
neerde Militie niet en behooren gerolereert , maar andere ten exempel geftraft te 
werden. S O O I S T , dat wy willende voor het toekomende prevenieren 
zoodanige disordres en ongelegentheden , hebben geinterdiceert en verboden , 
interdiceren en verbieden midrs dezeft wel ftriktelijk aan alle Officieren , zijnde 
in dienft dezer Landen, zoo hooge als mindere , van watrangh of conditie de 
zelve zouden mogen wezen , voortaan geen Ruyteren of Soldaten , de welke ai- 
reede by andere Officieren aangenomen zijn, in dienft te nemen,of te trachten de 
zelve aan de voornoemde hunne Officieren te onttrekken , op zoodanige wijze, 
of door wat middelen ofinduótien het zelve zoude mogen gefchieden. Verbie- 
den infgelijks aan alle Soldaten aireede onder ecnige Compagnien in dienft zijn- 
de, en 's Landts Soldye genietende, de zelve Compagnien te quiteren , om on- 
der andere zich telaten aannemen , zonder te hebben bekomen behoorlijke Paf- 

feport 



Infiru&ien. tegen de Vereende Nederlanden. i ^ i 

feport van hunne voorige Ritmeefteren ofte Capiteynen , op poene in \ rcguard 
van de Officieren , de welke de Ruyteren of Soldaten van andere Compagnien 
komen tedebaucheren, van daar over te werden gecafTeert , en voorde Solda- 
ten , de welke zich als vooren uyt de eene Compagnie in de andere komen te be- 
geven , van daar over zonder conniventie aan den lijve als Deferteurs te werden 
geftraft. Laftende en ordonnerende Sijn Hoogheyt , dat dezen alom me daar het 
behoort gepubliceert , en allenthalven geaffigeert zal werden , ten eynde dat nie- 
mandt eenige reden van ignorantie daar van en kome te pretenderen. Aldus ge- 
daan in 't Quartier van Sijn Hoogheyt tot Alphen , den 7 Februarii , \ 673. 

G.H.Prme d'Orange > 

Onder ftont, 
Ter Ordonnantie van Sijne Hoogheyt. 
Gecontrajtgneert , 

C. Huygens. 

Erjn Hoogh-gemelte Hoogheyt liet OOK een Inftru&ie Ütttiüttbiqe 11 / 4)08? 
Den Geweldigen Generaal ban het Leger, fcan Denöolgenoen 3}nf}oniK : 

DEn Generaal Geweldige, zal Rang hebben nevens de Sergeanten Majoors h 
Paert en te Voet, waar vooralle hooge en mindere Officiers en Soldaten hem zal- 
len erkennen, refpe&eren en doen maintineren. 

Insgelijks fal den Generaal Geweldige voor vaft Tra&ement hebben en genieten Rtr- 
meefters Gagie, en daar mede op den Ordinaris Staat van Oorloge werden gebracht - . 

Voorts zal den Geweldiger-Generaal continuelijk moeten voorzien zijn met een ge- 
noegzaam getal vanPaerden.om dengerequireerden dienft t'allen tijden te konnen doen. 

Gelijk mede den Generaal Geweldige zich naarftelijk zal informeren op alle Delicten 
en ExceiTen die gecommitteert werden byde Officiers, Soldaten en anderen, in Militaire 
dienft of functie zijnde, binnen of buyten het Leger in Campagne of ook in de Guarni- 
zoenen de Delinquanten en Moetwilligen , defaïfo of anders , zoo ras doenlijk apprehen- 
deren , en in goede verzekeringe ftellen ; Voorts daar jegens doen procederen conform 
den Articul-brief , Ordonnantien en Obfervantien Militair , de zelve proceduren ver- 
volgen zonder interruptie of onbehoorlijk delay tot de executie inclufive , alles zonder 
eenigh ontzagh of onderfcheyt van Perzoonen , Ampten of Bedieningen: En met dien 
verftande dat in cas den voornoemden Generaal Geweldige bevindt, dat eenigh Soldaat 
heeft gepecceert tegens PI accaten , Ordonnantien of Interdicten , daar toe de iiratïe des 
Doodts is geftatueert,hy Generaal Geweldige gehouden zal zijn zoodanigen Delinquant 
of Delinquanten tiefaBo met de doodt re ftraffen zonder eenig uytftel of figure vanProces. 

En op dat den Generaal Geweldige daar in te beter mogen reufleren , zullen alle Overi- 
jlen, Ritmeefters, Capiteynen en mindere Officieren ichuldigh en gehouden zijn, zon- 
der eenigh tijdt-verzuym hem zoodanige affiftentie vanRuyters en Knechten te verlee- 
nen, als hy tot uytvoeringe van alle voorvallende exploiöen van nooden zoude mogen 
hebben , en zoomen te verzoeken , op pcene van indignatie en Lijf-ftraffe. 

En zullen daar-en-boven de zelve Overften, Ritmeeiteren , Capiteynen en Officieren , 
hare onder hebbeade Ruyters en Soldaten, die op eenigh DelicT: of Exces bevonden of daar 

S 2 van 



1^2 //. T>eel. Den Franfen Oorlogh Inftrufiie. 

van befchuldight werden , aan den Generaal Geweldige of lijneordre moeren overleve- 
ren, op poene dat zy daarin weygerigh zijn Je , of verhindering!) doende, zelfs daar voor 
refponfaoel en punlbel zullen zijn zoodanigh als de Delin^uantcn zelfs. 

Zullende niemant wie hy zy, zich tegens den Geweldige Generaal, of zijn gevolgh 
en AlTiftenten mogen oppozeeren , de zelve injuneeren of ergens in mifdoen dircclelijk 
of indirectelijk, mee woorden of werken , op poene van zonder genade opgehangen te 
werden. 

Voorts zullen alle Gevangenen van den Vyandt moeten geleveit werden in handen van 
de Geweldige Generaal , die daar van behoorlijk bericht en informatie van den toeftant en 
contenantie van den Vyandt zal moeten nemen , die hy vervolgens aan den Generaal zal 
moeren overleveren. 

Ook zullen andere Delinquanten die de fa^o niet en werden geapprehendeert , ins- 
gelijks na behoorlijke examen moeten overgelevert worden, nevens hare beichuidinge 
en de informatien daar toe ipecteerende. 

Den Provooft Generaal van 't Leger, en alle particuliere Provooften van de Regimen- 
ten , Admira.itey t , Artillerye , Guarde en anderen , (laan onder den Generaal Geweldige , 
de zelve aanbrengende en communiceerende alle Delicten en Exceflen t'haarder kenuiïfe 
komende , en voorts de zelve des verzocht werdende , in alle occafien moeten alïilteeren , 
en obedieren in het gene hy haar-luyden zal komen te belaftcn en beveelen. 

Ook zal den Provooft Generaal goede zorge moeten dragen , ten eynde het Leger van 
dagh tot dagh behoorlijk werdegereynight en gezuyvert. 

Als mede dat het Vleefch , Broodt, Bier en andere Eet-waren , behoorlijk zi|n gequa- 
hficeert, en volgens de prijs daar toe geftelt, in'tLeger werden verkocht. 

Den Generaal Geweldiger, zal eyndelijk goedt en rtrikt regaard nemen op de onder- 
houdinge van den Articul-Brief , Ordonnantien Militair , en alle andere Placcaten en Be- 
velen , zonder eenigh u jdt-verfuym , diflimulatieofteconniventie , op poene van zelfs 
dies wegen ttrafbaar te zijn , naar exigentie van zaken. 

En dit alles bjpro-uifie en ttt kennelijk nederzeggen toe , &c. 

Aldui by Sijn Hoogheyr gedaan en gearrelteert in 't Quartier tot Alphen , 
den loFebruarii 167 3. 

Was- getekent , 

G. H. Princed'Orangc. 

Han öc Fortificatie ban De Goudtfe Sluys, hiierut met aUe bint rjearbept/ om 
Die tot üülhomen pecfectre te bicngen ; Sijn Hoogheyc Den Heer Prins van Oran- 
gien , tjiec / en op alle boojballenöe gclegcntfjept / De nooDt3akelnfte 02D2es tjefc 
üenöe gcftelt/ të Daarop/ naat DenHage berttonhen ; almaar bare Hoogh- 
Mog: Gedeputeerden , met Den Raadt van Staten pderirjll bejiglj toaren / en De 

üolflenDe Lijft pan De onftoffrn obrc De Militie , te' büojfcfnjn quam. 



LYSTE, 



Krijghs-foldye. * tegen de Vereende Nederlanden. 133 

LYSTE, van een Compagnie Ruy teren Harque- 
bufiers , van 80 Paerden. 

guldens , 
6 De Ritmeeefter ter maant tot tractament 150 guldens , en 6 Paerden elk 
2? guldens , midts met hare Mannen gewapent op de Monftennge 

prefent zijnde , komtt'zamen — -■ .. 4.00 

4 De Luytenant tot Tractcment 80 guldens, en 4. Paerden, prefent als 

vooren — — — — — . ■ ■ 180 

3 De Cornet tot Tractament 7c guldens,en 3 Paerden,prefent als vooren 145 

2 Quartier-meefter met 1 Paerden > 70 

2 Trompetters, elk 35 geldens - ■ — — 70 

1 Schrijver ■ ■ - ■ ■■ • -> 28 

1 Hoef-fmit ~ ■ 28 

61 Harquebufiers , elck 28 guldens ter maandt, met 12 guldens vooravan- 

tagie van 3 Corporaals , komt ■ 1720 

«o w - 

Somma 2641 guld. 

LYSTE van een Compagnie van 85) Soldaten te Voet. 

1 Capiteyn voor zijn Perfoon ■ . 1 ■ ■ . 15-0 

1 Luytenant -■ ■ - ■ ■ ■ 45- 

1 Vendrigh - ■ 40 

2 Sergeanten, elk 24 gulden ■ ■■ 48 

$ Corporaals , elk 16 gulden -* ■ ■ ■ 48 

2 Trommel- (lagers, elk 12 gulden ■ . • ■ ■ ■ 24 

1 Schrijver - ■• - — — ■ 1 2 

1 Chirurgijn ■ - • ■ ■ 12 






12 Komt t'zamen ——__—. 3-9 

SpieCTen 

3 tot 13 . — . — 39 



27 Spieflèn 1 320- 



o- 



3 Mui^ 



134 ^ 'Deel. DenFranfenOorlogh Servïfen. 

Mufquettiers 

il tot 12 - — ■ ■ " — ■ • ■ ■■ ■ * ." ■ " — — 132 

47 Mufqutten ———.—_—_—. ^ 
3 jongens , elk 8 guldens > ■ 24 

89 So mma • — 1 164 guld* 

M&t toierD untgc aebcn De giet boigenDe 

L Y S T E van de Servicie-gelden , zoo als by den voorflagh 
van den 1 6 Julii, 1 650. vermindert zij nde op de helfte,by den 
Rade van State in de jaarlij kfche Staten van Oorlogh wer- 
den gebracht. 

RUYTERYE. 

Ter maant van Ter weke van Daaghs. 

3 2 dagen 8 dagen 

gl. ftuy. den. gl^ ftuy. den. gl. ftuy. den. 

Ritmeefter met 6 Paerden 7-0-0 1 - 15 - o 0-4*4$ 

Luytenant met 4 Paerden 4-4-0 1- 1-0 o - 2 * 7 f 

Cornet met 3 Paerden % -16 - o 0-19-0 0-2-4$ 

Quamer-meefter2 Paerden 1 - 16 - o 0-9-0 o - 1 - j$ 

Corporaal met een Paerdt 1-0-0 0-5-0 0-0-7$ 

EenRuytermeteenPaerdt 0-18-0 0-4-6 o - o - 6$ 



V O E T - V O L K. 






gl. ftuy. den. gl. ftuy. den. gl. ftuy. den. 

Capiteyn met zijn Jongen 3-0-0 0-15-0 o - r - 10$ 

Luytenant met zijn Jongett 2-0-0 o- 10 -o 0-1- 3 

Vendrigh met zijn Jongen 2-10-0 0-12-6 o - 1 - tf| 

Sergeant 0-17-0 0-4-3 o ' - o - 6\ 

Corporaal 0-15-0 0-3-9 0-0-5^ 

Een Soldaat 0-12-0 0-3-0 0-0-43 

Sijn Hoogheyt ben Heer Prins van Orangien monfreröe op nen 1? February , 
1673. ÏH De Koe-kamp, bunten 's Gravenhage , 8 Compagnien me: blaeuwe 

Rokken , be5icötijaenöe &ar;e Perfoonen enbetalinse/ en Deöetoel 50/ al£ te 






Moort-ftraf. tegen de Vereende Nederlanden. 135- 

Hecht I öaat upt gaan : ©e Heer Rijngmf web boo? uyt/ en tnarcïKer bc Daar 
na / met De $ie& in DeïjanDt/ boos De selue Compagnien , tot bp Sijn Hoog- 
heyt : 3£>aagf$ Daar aan gefcïjieDe 't selbe meDe aan nocf) 3 Compagnien, ban 
Delft, alDaar grhomen. 

J|oe flrcnge flraffe ooft ober De Militie toojDt uptgeboctt / 500 stjn'er aïtij'Dt 
Booswichten, Die t)un grutoelen ebentoeï niet nalaten ,- Sijn Hoogheyt to^bet- 
om upt Luykerlandc geltomen / [jaDDe in 't Leger eenige Soldaten , ober ge= 
pïccgljDe migDaDen / Doen op Dangen / en anöere meDe ober baïfefie Munt. 
Jfêaar te Vlaerdingen üjag een ban De Soldaten gebannen / ober een grmuch> 
fee moort , begaan aan een lïoft-ouöe Vrouwe ban 84 Jaren , Daar fcp ïjp t'öupg 
ïagö / toaar ober öp boog Den E: Krijghs- Raadt gebonmfï / en Daagifé baar na 
gerecht i$ / naar upttD&cu ban De boigenbe 

Sententie over den Moordenaar Stenfel Thiedeman. 

ALzoo StenfilTbiedcman , geboortigh uyt Littauwen, Soldaat onder de Com- 
pagnie van Capiteyn Greïen , gehcorende onder 't Regiment van den Heere 
Overfte Folens , in Guarnizoen tot Vlaerdinge , jegenwoordigh Gevangen , den 
Krijghs-Raadc buyten pijneen banden van Yzero- bekent heeft , en den zelven 
Krijgbs-Raadt ook gebleken is ," dat hy Gevangen op Saturdagh voorleden zijnde 
den 18 dezer Maant Februarii , desavonts omtrent ten 7 uuren gekomen was ia 
zijn Logement , ten huyzevan Marritje Leenders tot Vlaerdinge voorfz. zijnde 
geweefteen Vrouwe van 84. Jaren, alwaar hy Gevangen geinquartiert was, en 
dat hy de Deur van de Kamer , (daar in de voorfz. Marrit je Leenders was) met 
Lont toe-gemaakc , mitfgaders daar na de handen van de zelve Marritje Leenders 
mede met Lont gebonden hebbende ,de gemelde Marritje Leenders , eerft met 
zijn Bardis ofte Bijl op 't hooft heeft geilagen , en naderhandt geworght, midtf- 
gaders met zijn voeten op haar Borft zoodanigh geftootcn heeft, dat zy daar van 
datelijk geftorven is , blijvende hy Gevangen noch den geheelen nacht aldaar in 
den huyze, en nemende de Sleutels van de Kaffen , de zelve door-zoekende of 
'er geen gek in en was , en dat hy daar inne ook 18 duyten gevonden en uyt ge- 
haalt hadde, praetexerende 't zelve gedaan te hebben , om datze hem Gevangen 
geen eeten zoude hebben willen geven , en alzoo 't zelve is een notoir en fchan- 
delijken Moort , midtfgaders een zake van zeer quade confequentie , die niet ge- 
leden , maar andere rigoureufelijk ten exempel behoort geftraft te werden : Heeft 
den gemelten Krijghs-Raadt gehoort den Eyfch van den Advocaat van 't Landt, 
en voorts op alles gelet , recht doende , den voorfz. Gevangen gecondemneert, 
als hygeconaemneert wordt by dezen , gebracht te worden ter plaatze daar men 
alhier gewoon is Criminele Juftitie te doen , en dat aldaar eerft zijn flinker hant 
door den Scherp- rechter zal worden af-gehouwen , en dat hy voorts levendigh 
van onderen af za! worden gerabraakt , de Kop af-gehouwen , en de zelve Kop 
op een Pen , mitfgaders het Lichaam op een Radt geflelt zal worden , met Knip- 
pel daar boven gehangen. Aldus gedaan en gefex tendeert binnen Vlaardirgen , 

in de 



i$6 IL Deel. Den Franfen Oorlogh Verfterking. 

}n de Vergaderinge van den Krijghs-Raadt , ten overftaan van den Advocaat van 
-*t Landt voornoemt , op den 24 Februarii ,1673. 

Onder ftont , 

Ter Ordonnantie van dezelve 
Getekent , 

J. Molengraaf^ 

$et Octroy ban De VereenighdeNederlandtfe Weft-Indifche Compagnie, 
ttiirtDt nu booj Dit ïoopenDe Jaar , 1673. 000 2 °* Hoogh-Mog: Heeren Staten 
Generaal gccÉnrinucert. ^n Dc5e ty Dt töietöt ooh bp fce Franfe toegedaan De 
prolongatie Dan Df Neutraliteyt, Ober ï)et Graaffchap Meurs, toebeïjooreuöe Sijn 
Hoogheyt, Den Heer Prins vanOrangien, fot De Maant Augufti , toekomen' 
De. Etjn Hoogh-gemelde Hoogheyt, tüicrDt Doen Dan Den Prins van Koer- 
landt tiercé ct / een uptmuntent feljoon Paert , met 5ö n tocrufïing / fcoeï op 1000 
Rijksdaalders ^rjaftaigl) gefebat : Sijn Hoogheyt > ftelöe ooft goeöe / en beljoo?* 
ïnue o?öic / op öeg Landts Militie , om De 5elbe/ 50 ticcï Doenlijk tijag / bp mal* 
ftanöcr te ïjouöcn 1; ticrfcïicpöe Compagnien, Die te fcbanöiglj hlepn tian getal 
tijaten/ töicracn bernietigbt/ en 't Volk onDet onDece Compagnien geflenen/ De 
tierDerc / Die niet compleet toaren / trjicröen gerecreuteert , Dat $ / bol gr maant. 

©rn roep tian De gcoote toeruflingcn Dcg Oorloghs , Die iu Vrankrijk geDaan 
fajierDt/ cnooftinDer Daaöt/ rnaaracljtialjtijaé/ ticcoo&aaftte / Dat men De 
Frontier-fteden tian De Vereende Nederlanden , Daar pet! aan De Fortificatien 
ïiaperöe / berftclöe / en met alle nooüigc Krijghs- en Eet-waren, aï£ meDe tian 
Oorloghs-volk Deöc ber5o? }en / enDoo? ingelaten tijateten / in5onDcrï)ept aan 
De Vlaamfe nant/ tietflcruen. IBant Doo?DienDe Franfen omtrent Aeth en 
Duynkerken, cninlbare Daar rontom ïeggcnöe / tooo? De3en aangetnonnen 
Steden aanmeruclnfte Krijghs-machten begonnen te ticrgaDerrn / 500 toierDt 
bp DlC tian Zeelandt o:ö?e geflelt/ De Sterkten tian Den Vereenden Staat, 
Daar omtrent/ met Volk, en anöere behoeften toel te boo?3ien / om tegen 
nlleotirrtiaï/ en berrafTinsen te bonnen beflaan. «De Munfterfe Krijghs-vol- 
keren D!cpgent>c De Vriezen ooft t'oberrompelen / 300 bJierDen berfeijcpDen 
Compagnien Ruyterye, na VrieQantgc50ilöcn / DieDen 25" en 26 Februarii, 1675. 
ban Amfterdam Dcrvuaartg jijn af-gefdjeept/ Deboelnc/ Ro?t£ Daarna/ nocl) 
ban meer anöere Militie 51311 getiolgtjt. d'Heer Rabenhaupt , troft meDe met 
reu goeöe ticrfïerbinge na Koevorden , ter oo?5aaft ban jooDanigt) tioo?f3. 
Munfterfe jjeruebt ; genjft ooft eer.fgb Volk na De Boertang fcöicrö gejonDen : 
*Daar-cn-tegen tjab men toeDerom Den thienden Man , tian 't Landt-volk 
op cntboöen / om De uprgcliflue Plaatzen te b^ettini / Die elft 3 gulden 
's weeks troftftrn / beo? baren Dicnft ; en 5nn De tioomoemöe Sterkten met 
mecrDcr Gefchut tiet302gbt. <Dic ban Maftricht urjicrDen obrrblocDigb genoegl)/ 
ftoo? De Luykenaars , tian tiocragie / en anöere nooDt5afteïnftbeDen / Dage? 
lijft? tiOC?3ten. <Df n Heer Fariau , nieuwen Gebieder , in DeÖ OtierïeDen Ou- 
den Rijngra*fc plaatse gcbolgljt/ bet alDaac berfrtjepöe Buyten-werken ber= 

anDeren 



*Placcaten. tegen de Vereende Nederlanden. i$y 

anberen / om bic Sradt met 500 beel te mtnöet Volk , 500 toreï te beter/ tefton s 
nen befenberen / atë öctbe noobt mwm te bercnfftïjen. 3£ie ban 's Hertogen- 
bos, trohhen met een groote Partye upt / en fïahen De Maas-dijk, tot Lidt, 
4 uuren gaan£ / ban baar gelegen / booj ; 't tof in ïjet maffe nbe mater / met 
5ul&enoberbloebt/ Deöeinflromen/ bati)ettctNoilandt,cnGef7entoe/ on=> 
Der bïoeube j 3&e Boeren tjabben Ijaar l)icc tofï tegen gefMt / maar 't fcon l)un 
nietöeïpen / mant beTijdt en Oorlogh , fetjemrn suïhg/ booj bese rep£ / te 
berepffcfjen. 

Ün'teecfïebmibe Maant Maert, 1673. mierben öoo? Ijare Hoogh-Mog: be 
Heeren Staten Generaal bcr Vereende Nederlanden , berfröepbe Placcaten en 
Waarfchouwingen af-gefconbigfit / algboo? eerft ep ben 10 Maert , een ; Waar 
by verboden wierdt, het uytvoercn van Paerden buyten dit Landt. Op bat men 
te beter ban Ruyters- en Trek-paerden mocfjt toojben booftien. 

<tEtl\ I waar by verboden en ingetrokken wierdt , de vryheydt , die gegeven 
was , op 't heen en weer varen van 't Pakket-boot, van en naar Engelandt , mee 
Paiïagiers, Brieven, &a metlaft, om deze refolutie ftrengelijk uyt te voeren, 
en nau daar op te paffen. 

<l5en/ waar by verboden wierdt , de geheele Vaert en Viffcherye ter Walvifch- 
vanghfL op en omtrent Groenlandt , voor het aanftaande Saizoen, als ook te par- 
ticiperen in eenige Schepen ofGereedtfchappen ter Walvifch-vanghft, buyten 
's Landts geëquipeert , of noch uyt te ruften ; en geene Schepen noch Gereedt- 
fchappen daar toe dienftigh, buyten 't Landt te vervoeren; gelijk mede verboden 
wierdt de groote en kleyne VifTerye ; dat ook niemandt dezer Ingezetenen zich 
buytens Lants daar toe mocht verhuuren, of van eenige Natiën laten gebruyken. 

©00? anbere/ toierb nocï) verboden,alle Vaart om de Ooft of Weft,en Noort, 
op de Kaap, of anderzins ; ook in genen vreemden dienft te gaan , en die alreeds 
in vreemden dienft mochten wezen, gelaft aanftonts die te quiteeren, en t'huys te 
komen ; en alle Commiflle-vaarders op ontboden , alles op verbeurte van Schip 
en Goed , met ftraffe aan den lijve ; op dat de Equipagie en toerufting van 's Lants 
Oorloghs-Vloot, door zulken aantal van goet Zee- volk , dies tebequamer voort- 
gank mocht hebben. l$iet Ober mofien tteï 30 Avonturiers , Hit in Zeelandt al 
rjereeöt lagen / om in Zee te gaan / toebcr op leggen. 

<2£en 1 1 dito , toierbt neef) ter Ordonnantie ban be Hoogh-gemeldte Heeren 
Staten Generaal een Waarfchouwing gebaan aan alle be Ingezetenen : Datzy 
noch bleven inher eren,en perfifteren,by 't Placcaat tegens het invoeren van Bran- 
dewijnen of gediftilleerde Wateren , gelijk zy de Contraventeurs daar over in ge- 
volge van het voorzeyde Placcaat , geftraft wilden hebben. 

De Heeren Staten van Hollandt en Weft-Vrieflandt , in ervaring komende, 
dat eenige Schouten en Gerechten over Dorpen , de Ingezetenen afvorderden 
boven den taux van hareCapitale Leening > een twintighften Penning voor Col- 
lect-loon , hebben op den \6 Maert, het zelfde wel ftrengelijk verboden, onder 
wat naam het zelfde ook zoude mogen wezen , uytgezondert de koften van Exe- 
cutie , die tegens trage of onwillige Betaalders ter handt genomen mochten wor- 
den. 

& €en 



ij8 //• T>eel. Den Franfen Oorlogh Tl ace at en. 

&en 3eïben bagetoierbt bp bc boo?ge melbte Heeren ooft ren Refolutie ge* 

maaftt/ DaxdieOntfangersden Twee-hondertften Penning mede zouden vor- 
deren van de Capitale Leening, in den Jare 1671 ingevvillight , en geen Obliga- 
tien van de zelve Leeningen palTeeren , voor dat den voorfz. Twee-hondertften 
Penning zou wezen betaalt. 

©C Hoogh-gemeldte Heeren Staten ban Hollandt Sec. btbcnbcn 13 Maert 
OOft np Placcaat af-ftonbigen / Dat alle Vaflalen , die ecnige Goederen , van't 
Graafïchap Hollandt , &c. te leen bezaten , binnen zekeren tijdt , van de zelve, 
Hulde , Eedt , en Manfchap moften komen doen ,. of bat men anDCtg / tot bet' 
bal ban bc 3elbe / 5oube p?ocebeeren. 

Als Sijn Hoogheyt de Prins van Orangien onderricht wierdt, door de menigh- 
vuldige klachten van de VuTchers van zijne Vificheryen van Twintigh-hoeven , 
en de LageSwaluwe, hoe dat zommige moetwillige Menfchen haar dagelijks 
bevorderden , om te lichten de Salm-fuyken , en niet alleen de Vifch daar uyt te 
halen , maar de zelve te laten drijven , ook wel aan ftukken te fnijden , tot groote 
fchade van de Viflchers , die dezelve Salm-fteken jaarlijks in-pfenten, en dien- 
volgens mede tot groote prejuditie van Sijn Hoogheyt Zoo heeft Sijn Hoog- 
heyt alle Officieren en Jufticieren gelaft, behoorlijk reguard daarop te nemen, 
en de gene die zy daar over zullen betrappen , daar voor zullen zy 50 guldens ge- 
nieten , om zoodanige Perfonen als Dieveryen en Schelmftukken gepleeght heb- 
bende , arbitralijk na behooren andere ten exempel te ftraiïen. Gedaan in 's Gra- 
venhage den 3 1 Maert r 1 6j 3. 

lüefteren Overfte r genaamt Fabiaan Willem Rooze , en ben Heer Baron ban 
Ludenhuyzen tuierben mttcrtijöt in gebaagtjt/ tjebbeiOc ban ben Staat gele 
ontfangen/ ütn eerjten/ om tot D,mtzik een Regiment, en bm laatfrenom 
aCompagnien, ten bienft ban 't Landt te UKCben. ©en Heer Hairen Quota 
Doen mebe ban $nn Ambaföacfchap , uptSweden, te ruglj./ en üciic Daar ban 
aanfjare Hoogh-Mog: rappo?:. 

311500 bagelnftg groote hlacijtcn aan ben Staat toierbrn gebaan / ober be qua? 
be betaling ban Oc Militie, 300 hebben t)MC Gr: Mog: tjicc inrjoillcn booten/ 
en ftosen upt t)ct groot getal Solliciteurs , bic DeColonels , Rkmeefters , en Ca- 
piteynen, bebienben/ 8 Perfoonen, bie al0 Thefauriers , of anbrr£ Pagadores, bat 
3ÏjnBetaalders, jjetKrijghs-volkal'C Heere-maanden , p?ompt3oubcn beta'en/ 
mibt^rjet geit baattocban'sLandtsComptoiren, eerft teomfangen/ tuaar 
öoo? 50 3ouben genieten / ban nber Compagnie Ruyters , 28 guldens; ban poer 
(compagnie Dragonders,!? guldens, en ban pöfT Compagnie Voet-volk, n gul- 
dens ter Heere-maand. ©e 8 Perfoonen toarcn iiC bolgcnbe / als Dalion , Van 
Hattum , Bronsveldt , Van der Heyden , Elfevier , de Wilde , Aernouts, en Win- 
kel : Ep ont f ongen boo? eerfï baar toe I een milioen guldens , bat i? 10 Tonnen 
goudts ; en tbierben geiiaemt Diredteurs van de Militie, K-ict tjter bolgcn tjaar 



Regie- 



Betaling. tegen de Vereende Nederlanden, 13^ 

Reglement , of Inftru&ie, voor de Directeurs, over de 
betalinge van 's Landts Militie. 

I» y^ Erfteliik , zal de bedieninge van de voornoemde Directeurs aanvang nemen met 
rH den i Januarii, 1Ö73. 

'^"^ M. En zal der zelver Bedieninge gedaan werden by ia Perzoonen, die daer 
toe van beheorliikeCommifilen zullen worden voorzien, te weten, acht by de Heeren 
Gecommitteerde Raden in het Zuyder , en tweeby de Heeren Gecommitteerde Raden in 
het Noorder-quarti-er , ook daar nevens fpecialeA&e werden verleent, uytkraehtevan 
de welke de zelve zijn geaufhorifeert > om yedtr een tweede, de gemelte Heeren haar 
Edele Groot-Mog; Gecommitteerde Raden refpe&ivelijk aangenaam , tot haar te mogen 
aftbcieren in 't zelve employ , onder zoodanige linaitatien als zy-luyden beft zullen oor- 
deel en. 

III. Dat ook de Ampten van de zelve Directeurs zullen fuccedeeren op der zelver 
Kinderen in den eerflen Graat, indien diedaar toe bequaam zijn , of op diegene die een 
yeder van haar , by .mancquement van Kinderen, zullen verkiezen^ behoudelijk dat de 
voorfz. Perzoon by haar te verkiezen , daar toe mede bequaam zal moeten wezen , in voe- 
gen dat de voorfz. Directeurs of hare Erfgenamen , etn onbequaam Perzoon voorgeftelt 
hebbende, de voorfz. onbequamen Perzoon niet geadmitteert , maar een ander in des 
zelfs plaatze by de voornoemde Directeurs of hare Erfgenamen , voorgeftelt zal moeten 
werden , en dit alles ten eynde de voorfz» Directeurs en hare Erfgenamen hier door hare 
defcharges en vereffeninge mogen bekomen 5 des zoo zullen zoo wel die gene die de 
voorfz. Perzoon komen voor te (lellen , alle te zamen als de voorfz. voorgeftelde Perzoon 
met Eedeiblemneel moeten verklaren , datzyter zake van de voorfz. voorftellinge of over- 
doeninge, niets belooft , gegeven of ontfangen hebben, beloven , geven , ofontfangen 
zullen, directelijkof indirectelijk , in eeniger manieren. 

I V. En zoo wanneer naar dezen yemant komt re fuccedeeren , in plaatze van yemant 
van de jegenwoordige Directeurs, geen Kindt van den overleden zijnde, of naar over- 
lijden van een Kindt van haar , of de gekozene in plaatze van dien , zoo zal den voorfz. 
Succefleur fpecialijk verbonden en geobligeert zijn de geheele verantwoordinge van 
zijnen rraedecefïeur tot zijnen lafte te nemen , en binnen den ttjdt van 6 Weken , naar den 
aanvang van zijne Bedieninge, aan de Erfgenamen hare defcharges te behandigen , ne- 
vens alle de reftanten in baren Gelde, die de zelve Erfgenamen, zoo van 'tgemeene 
Landt, als de Ritmeefters en Capiteynen zouden mogen competeeren, tot welken 
eynde de Boeken van den PrjedecefTeur , gemunieert met behoorlijke Documenten , vol» 
komen geloof zal werden gegeven. 

V. Dat mede de geheele Militie te Lande , zoo van Ruy teren , Dragonders als Voet» 
knechten , zal worden verdeelt in loKlaflèn of gedeelten , de welke zeo veel mogelijk 
zullen werden ge-egaleert, uyt de voornoemde drie fpecien, en dat de zelve Directeurs 
haar in allen manieren zoo veel doenelijke zullen benaerftigen , om yder zijn gedeelte 
of Klaffe promptelijk en fpoedigh te betalen , zoo haaft als haarde noodige Documenten 
zullen ter handen komen. 

V I. En zal de zelve betalinge punctuelijk moeten werden gedaan , niet by Com- 
pagnien , maar by geheele Regimenten tegelijk, zonder yemant daar in 't minfte te fa» 
vorifeeren , of de eene Compagnie voor d'ander eenigh furnifTement te doen. 

VII. De voorfz. Directeurs zullen gehouden wezen . de Ritmeefteren en Capiteynen 
te bedienen , en hare affaires te verrichten , buyten koften en laften van dt voorfz. Rit» 

C * meefte- 



140 IL T>eel. Den Franfen Oologh Betalhïg- 

meefteren en Capiteynen, ook gehouden zijn te bezorgen dat de Penningen aan de 
voorfz. Ritmeefteren en Capiteynen mogen toekomen , 't zy by Willel of anderzints , 
2onder dat de voornoemde Directeurs eenighzins gehouden zullen zijn eenige verdere 
yerantwoordinge te doen, als alleenlijk met de Quitantien diehaar door de Rimeeftersen 
Capiteynen voor de penningen zullen zijn behandight. 

VIII. En zullen de voornoemde Directeurs alle jaren hare refpective rekeningen , 
gemunieert met de noodige verifkatoire Documenten daar toe gerequireert , overleveren 
onder recepilTe ter Reken-kamer van haar Edele Groot- Mog: te weten aan die in het Zuy- 
der-quartier , voor zoo veel belangt de Militie op 'c zelve Quartier traande , en in het Noor- 
der-quartier zoo veel de Militie van het zelve Quartier belangt , zonder voor haar of hare 
Erfgenamen in eenigh recollement geobligeert te zijn, als alleenlijk binnen den tijdt van 
6 weken naar expiratie van elk Jaar , en anders niet , behoudetis dat na verloop van zoo- 
danigen tijdt , niemant onder beneficie van relief, tot eenigh recollernent za! mogen wer- 
den geadmitteert ; en zullen mede de voorfz. Directeurs noyt geobligeert zijn eenige 
Rekeningen of openinge van de zelve te doen a3n eenige fubalterne Officieren, Ruyters of 
Soldaten, maar volkomentlijk en abfolutelijk mogen volftaan met hare gedar. e betalingen 
aan de Ritmeefteren en Capiteynen. 

I X. En zullen voortaan gene kortingen op de Ordonnantien worden gcaccordeert , ten 
lafte yan de Ritmeefters en Capiteynen , of der zelver fubalterne Officieren , ten profijte 
van eenige particuliere Perfoonen , het zy Koopluyden , Winkeliers , of andere , behou- 
dens dat alle kortingen ten profijte van den Lande op de Ordonnantien haren cours zullen 
hebben als voor dezen , ten ware de voorfz. Ritmeefteren en Capiteynen credit hadden 
afgefproken voor de Logementen, Eet en Drink- waren van haar en hare Compagnien , 
ter plaatze daar de z£l ve Compagnien logeeren of Garnizoen houden , en nergens anders , 
welken aangaande de voorfz. kortinge mede toegeftaan zal worden. 

X. Dat alle queftien en difpuyten zoo tulTchen Ritmeefters en Capiteynen, onder 
den anderen, als tegens der zelver Solliciteurs of Directeurs, als mede de queftien en 
difputeökler Directeurs , zoo onder malkanderen als tegens Ritmeefteren en Capiteynen , 
of der zelver fubalterne Officieren .zullen werden gedecideert door twee. Boekhouders van 
deFinantie van derefpe&iveQuartieren , en drie der voornoemde Directeurs , die in de 
zake in queftie niet en zullen wezen geinterefieert. 

X I, De Ritmeefters-en Capiteynen zullen zijn geobligeert , op hare koften binnen den 
tijdt van 14 dagen na date van ydere Monfteringcaan den Directeur vanhaar Compagnie, 
over te zenden de Monfter-rolle, gemunieert met de noodige Documenten tot dezuyvc- 
ringe van dien gerequireert, oppcene van een maant des Ritmeefters of Capiteyns Gagie 
te verbeuren ,de welke aan de eerrte maant Solts , ten behoeve van den Lande zullen wer- 
den gekort. 

X 1 1. En zullen de voornoemde Directeurs verbonden zijn , 6 dagen naar date van den 
ontfang van de voornoemde Monfter-rollen en behoorlijke Documenten, de zelve orer 
te leveren aan den Commis van dejFinantiel. voor zoo veel het Zuyder-quartier aangaat, 
en aan den Secretaris Foreeft , voor zoo veel het Noorder-quartier belangt , op pcene van 
een maandt Gagie , van des Directiurs Gagie der Compagnie , daar van zulks voor valt , 
ten behoeve van 't Landt > dat mede aan de eerfte Ordonnantien zal worden gekort. 

XIII- En zal den Commis van de Finantie in het Zuyder , mitfgaders den Secretaris 
in het Noorder-quartier , fpecialijk zijn verbonden 8 dagen na date van de voornoemde 
exhibitie der Documenten, tot de voorfz. zuyveringe noodigh, de Rollen 'eftectivelijk 
te zuy veren en te Boek te brengen , zonder dat den voornoemden Commis of Secretaris 
refpective daar van in gebreken blijvende onder geenderhande pretexten, hetzy van 

incom- 



^detxMilïtié. tegen de Vereende Nederlanden. 141 

incomplete Monfteringe , of mancquement van zuyveringe van dien 3 de expeditie der 
Ordonnantie zal mogen ophouden. 

XIV. Ook zullen de voornoemde Directeurs op haren Eedt zijn geobligeert , oprech- 
telijken en ter goeder trouwen , haar re informeeren op de betalinge die by de Officieren 
aan de Militie haar beleyde aanbevoolen, werdegedaan , teexamineeren de Mónfter-rol- 
len, en te ontdekken het bedrogh, dat zoo in de Monfteringe , alszuyveringe van Rol' 
len, tot hare kennifte zoude mogen komen, op poene als vooren , zonder daar over di- 
rectelijkof indireótelijk met de Ritmeefteren of Capiteynen , ofderzelver fubalterne Of- 
ficieren of Soldaten, te mogen correfpondeeren , of eenige communicatie houden tot 
nadeel van den Lande, niet alleen op porne van infamie en privatie van haar Ampt , en 
pecuniele boete , maar ook op arbitrale correctie , en Lijfftraffe , ook zelfs tot de doodt in« 
cluys , zoo a!s naar gelegenthey t van zaken bevonden zal worden te behooren. 

XV, En om met eftecte zoodanige of diergelijkeontdekkingete konnen doen , zoo 
zullen de zelve Directeurs zijn verbonden en geauthoriieert (zoo wanneer zy eenige in- 
formatien , of ook fufpicie mochien hebben van de malevcrfatien der Ritmeefteren en 
Capiteynen, of ook zoo wanneer haar zulks by de Heeren Gecommitteerde Raden in 
derefpective Quartieren, of Commiifariften , van haar Edele Groot-Mog. daar toe geau- 
thorifeert, zal worden aanbevoolen) in de Garnizoenen zelfs de penningen te moeten 
brengen , en aan de Officieren , Ruy teren en Soldaten, Hooft voor Hooft te betalen , en 
tot dien eynde by Monfteringe de zelve Garnizoenen in Wapenen doen komen , om daar 
van pertinent rapport te konnen doen aan gemelte Heeren Gecommitteerde Raden. 

XVI- Ook zullen de voornoemde Directeurs fpccialijk zijn geobligeert op hare Eere, 
Eedt , Vromigbeyt en Trouwe , te ontdekken alle abuy zen die in 't depefcheeren ter Or- 
donnintien , en de calculatie van dien , met alle het gene daar toe fpecteerende, en-daar 
van dependeerende is, oprechtelij kaan den Commis van de Finantie, en den voarfz. Se- 
cretaris , ofdes noodts aan het Collegie van de Edele Mog. Heeren Gecommitteerde Raden 
in de refpe&ive Quartieren bekent te maken , mitfgaders denoodigeremedien van dier- 
geltjkeerreuren in toekomende, des mogelijk , aan te Wijzen! 

X V 1 1. Tot welken eynde , en op dat de voornoemde Directeurs me* des te meerder 
faciüteyt hare functie zullen kunnen exerceeren, zoo zullen de zelve dagelijks vry acces 
en toegang hebben , tot allede Regifters, Boeken, Monfter-rollen en Documenten in de 
Finintie beruftende , en gehouden werdende, de Militie rakende, en de Klercquen geobli- 
geert zijn , haar daar in alle hulpe , aftiftentie en bericht te doen. 

X VI 1 1. En zullen ook de voornoemde Directeurs vryen toegang hebben by den 
Commis van de Finantie , en ook in zijn Kamer mogen komen een uure des daaghf. 

X I X. En zullen alle Ordonnantien van Soldye voortaan werden gedepefcheertby an- 
ticipatie voor den vervaldagh , om precjjs uytgegeven te werden , niet te min onder re- 
ferve (incas van eenigh defect van dien) van op de naaft volgende maandt gedrefleert te 
werden na behooren. 

XX. En zal aan de voornoemde Directeurs te zamen, en yder na proportie van de 
Compagnien onder hare directie, ter handt geftelt werden tot een beginzel van harebe- 
dieninge, eenibmme van iooooo guldens, om ge employeertte werden, ten eynde als 
vooren, en vervolgens van tijdt tot rijdt alle noodige furniflementen, zoo veele als de 
middelen daar toe gearTecteert , zullen komen op te brengen , zonder dat de zelve midde- 
len in eenigerhande manieren , of onder eenige pretexten , tot eenigh ander employ of 
uytgifte zullen werden gediverteert» 

XXI. Behoudens dat de voornoemde Direöeurs haar in allen manieren zullen bevlijti- 
gen» en -alle doenlijke middelen allezint» aanwenden, om in cas van noodt zoo veel« 

$£ 3 Fennin- 



142 //• T>eel. Den Franfen Oorlogh Uyt fonts Werk. 

Penningen als haar mogelijk zal zijn te verfchaffen , en aan de Militie te verftrekken , het 
zy door engagement en credit van haer en hare Vrienden , of op der zelver verbinteniffe 
van hare erfe&en , mitigaders alle het gene zy-lieden daar toe te kort zouden mogen 
komen. 

XXII. En of het mochte komen te gebeuren datgene Penningen op Interene kon- 
den werden bekomen, als door engagementen en verbinteniffen van Ordonnantien of 
Obligatien, zoo zullen de voornoemde Dire&eurs, zoodanige en zoo veele Ordonnantien 
ofObligatien tenlafte van 't Landt ter handen werden gelklt, (onder hare Recepiilen) 
als daar toe noodigh zullen hebben. 

XXIII. Voor welk verfchot de voornoemde Dire&euri ïmereflen sullen genieren 
en profiteeren tegen 1 6 ftuyvers van yder toe guldens ter Heere-maandt vin 4» dagen » 
mitigaders tot belooninge voor hare Qedieninge een Schrijvers paye van ydere Compagnie 
by haar bedient } te weten , van een Compagnie IStuyteren 28 guldens, van eene Corn* 
pjgnie Dragonders if guldens, en van eene Compagnie Voet-knechten 1 x guldens ter 
voornoemde Maandt van 41 dagen, vry geit, welke Intereflen en Schrijvers paeyen, 
by haar Direcleurs van de Penningen van yder Compagnie Maandtlijk zal werden afge- 
houden. 

En dit alles by provifie , en zoo lange by haar Edele Groot-Mog: gene nadere ordre zal 
wezengefteltopdebetalinge vande vooriz. Militie. 

Aldus gedaan en gearrefteert ter Vergaderinge van hare Edele Groot-Mog: op den 
\- Maert, 1673. 

3jn Dejen tijDt ïiepenDer be rfcbepbe geruchten / öat De Franfe met De GeaU 
lieerde ban Den Vereenighden Staat getracljt fjaDDen / bp5onöernjB te fjanbeïen/ 
en boomameïtjfc tot Weenen i aïtoaac Den Franfen Minifter aan Jtjne Keyzer- 
lijkeMajeftcyt, goube ftebben aangeboDen / De fjerfieUfng ban Lotharingen, 
algooh Dat De BifTchoppen ban Keulen en Munfter, in manier ban afbiDbing/ 
[)et gepafleerDc 3ouDen repareeren / nebeng nocï) cenige anDere paften meer/ 
miot£ Dat men Dan Daar op / jonDer pemanDt anDerg / met Vrankrijk 3ouDe 
fhtpten / Doclj Daar toag geen geljoo? / én toierDt allcg ronDt af-geflagen. 

?Pen iz Februarü , 1673. obetïeeDt 3eer fc&ienjft te Wirtsburgh , Den Aerts- 
BilTchop , en Keur- Vorft ban Maintz , Die een groot Favorijt ban De Franfe Par- 
tye toag getoeeft 

©an Cadix in Spangien toaren 7 Hollandtfe Oorlogh- Schepen met De Spaan- 
fen Admiraal in Zee gegaan / met befloren o?D?e, Die 3P ecrfl/ in De Zee nomen» 
6e / moflen openen / Daar npt 3p Dan 30tiDen3ien / tuerfcuaartg ïjarennorrg/ 
moften 5etten / 3n mepnDen Dat Ijet mag / om De Zilver-vloot te ontmoeten,' en 
Die beljonöen binnen te b?engcn ,• bp Dejjc Schepen toierben nccl) 4 anDere ber* 
macljt. UptCaftilien tüierDenoofi 3000 PaerdcnnaCatalonien ge50nDen met 
jtoare remifen ban geldt j meDe ïiepenbee berfcïjepDe Couriers na Saragoffa , 
om na De gelegentöepDt ban Don Joan te becnemen. 

.Jkabemaal men nu binnen Utrecht , tegen De Uytgewekene , begon ter Cre* 
CUtie te ftclïen Öet Placcaatban Den Koning van Vrankrijk , in on£ eerfte Deel, 
Pag: 414 te lejcn/ 30a tjebben De Hoogh-Mog: Heeren Staten Generaal der 
Vereenighde Nederlanden s op Den 1 April , De5e^ Jaars , 161%. ïjun Placcaat, ftp 

maniere ban retorfie, ijiec tegen/ op Den %i September, beg boojleöen Jaars 167», 

tiptges 



Verfterking. tegen de Vereende Nederlanden. 14,3 

uptgcgeben/ (meDe/ in 't boo?f3. Deel, Pag: 415. gcboegbU niet alleen ber? 

tlieutiüt/ maar verboden, daar-en-boven wel fcherpelijk aan yder een, eenige ma- 
terialen van de gerazeerde goederen van Huyzen , Bofl'chen , Plantagien , &zc. te 
koopen, op groote ftraffèn, en die, daar na , noch vier dubbelt te moeten betalen : 
ïIDant tsaar, maren 3ommige Baatzoekers , en anDcrc Quaat willige , Die / 3rlf aan 
Hollandtfe Juffers getroumt / en t 1 Utrecht tooonben / 3'dj bier mcoc geneerden/ 
en bcmocpDen ; en al3iUftc Af breekzels , boo? bare Huyzen en Poonen , aï£ 
Triomfen ofZege-teykens, openbaar ten toon DcDen ftelien. 

d'Heer Veldt-Marfchalk Wurts quatli ben 3 April, 167$. in 's Gravenhage, 
bebbeube ecnigen tnDt bc3igïj gemeefï / met bet beboteren ban be Fortifkatien 
tot Alfen, aan be Goutfe Sluys , en Daar omtrent ; toeïhe teerhen/ buigen^ 
3ijn Ld: ncrtUaring / nu in5oobanigcn ftant toaren bolb?acbt / öat $p/ met ta- 
mcüjhe bezetting en Oorloghs-tuygh boo?3icn / en bulp ban be lage onöer ges 
bloeiv f Landen Daar ronbtom / grnocgbsaam beftam moren / om een Vyant- 
Iijk Leger, (almaar bet noeb 300 groot/) te nonnen tegen boubcn. DeGou- 
verwelfen Sluys , niet berre baar ban baan gelegen / mag ook maar ban toen* 
nigb nnnocr fiernte : mebe mag be Schans teNieuwer-brugge, (bp DeFranfe 
bcojlrDc Winter rnccft gcruineert/) nu Dooj be o?b?c en bclcpot/ ban 
d'Heer Grave van Waldek, UJCDer op-gemaaht / en met Gefchut b0O23ifn; 
(Certorjl men alle Dcsc I -oftcn 5ooDanigb bcrflerïtfe/ lagen baar brrfcljcpöen 
Uytleggers, bic De Werk-luyden , boo? oberballcn tetoo?Den/ befebertnben. 
(£ot Gorkom U)icrDcnDoo? Gecommitteerdens bcrfcbcpbc nieil-3Je Werken aam 
befleebt ; Workom , Schoonhoven, en Oudewater , jtjn in bolnomcn fïant ban 
tegenüjeer gcb?acbt. <&c Sluys in be Vecht , aan ben Hinderdam gelegen/ toierb 
tercü genomen/ en De Fortificatie alDaae Verbetert / geïnhooh tot Muydcn, 
almaar men De Vecht begon af te Dammen f om bc bcojf5. Sluyzen mcDer te 
leggen. €>ou micrDtbafï grfïclt/ De SradtWre f p tot eenbüïftorf] en Sterkte te 
forti ficcren , geijjïi oohgcbolgbt if'. 'Mebr3cboo?nccmDc Poften alcug ber= 
fierftt / enöooj't obcrbloepcna mater cnaanUotnclp / 500 map'rr aan Df3e 
nant (met Godts t>ulpc ) 3cer mepnign boo? een vyandtlijken inval > te b?ec3en. 

3D;n Colonel Scot , b^bbenDc 3ijn Regiment , bermiöt£ 3t?n booaen onDcr^ 
boni af-gcfiaan/ i£ 't 3cïbc bergebcn aan Den Luytenant Colonel Greyms, en 
bitoGreymsplaatg/ aan Den Major Lamy, en Lamys pïaatg aauCapueyn 
Koljers,&c. ©oenmaaï^ quam tipt Maftricht , Ijft Regiment ban Den Colo- 
nel Beaumont . !U Den Hoge , baar Upttoietbt een Compagnie ban 250 Koppen 
fïerh / beo? Sijn Hoogheyt cp-fjericüt / bic Den Grave Karelfon commanbcerDe. 
tftot Geenruydenbergh ontfiont cemge moepten / tufTcöen bc Militie , en De tuil* 
DeKourlanders, Doel) üüietöt baaft meoer gewit: maar tot Hoorn, ging ljct 
mat febirpcr tuflebcn bc Soldaten en 't Boots- volk, 300 Dafec cenige gequetfÊ/ 
en 1 of 5 3yn DcoDt gebleben. 

€)nöcitu|Tcbfn DeDcn bare Hoogh-Mog: op Den n April, 1673. een feljerp 
Placcaat af honbigen / raltenDe De Scheepvaart en Koophandel DC3CC Ingezete- 
nen , ü\$ cofc fce Neutrale, baccilüe op De Havenen ban Vrankrijk en En- 
gelandt, en De Waren ban Contrabande , ckc. bau Den bQlg&lQCn Inhoudt : 

PLAC- 



144 II *Deel Den Franfen Oorlogh Zee-hmdd. 

P L A C C A A T, 

Wegens de Zee- vaart, van de Neutralen, en Waren 
van Contrabande. 

EErftelijk , dat van nu voortaan niemant van de Ingezetenen dezer Landen , hem zal 
hebben te vervorderen nyc deze Landen , of ook uyt eenige andere Landen, Ko- 
ningrijken, Plaatzen of Steden» dire&elijk ofindire&elijk te vervoeren na eenige 
Havenen , Eylanden, Steden of Plaatzen van Vrankrijk, Engelandt, Schotlandtof Yr- 
landt, of andere onder de gehoorzaamheyt van de roeer-hooghftgedachte Koningen van 
Vrankrijk en Groot Britannien , eenige Munitie van Oorloge, Vivre^, of eenige Ma- 
terialen , dienende tot uytrum'nge van Schepen , hoe die genaarat , van wat zoorte , qua- 
liteyt , conditie, of natuure die ook zouden mogen zijn, gene van de zelve uytgezondert, 
of eenige andere Waren by Placcaat van den Lande verboden , of eenige correlpondentic 
en gemeenfehap houden , met de Inwoondercn van Vrankrijk en Engelandt voornoemt , 
of haar onderhooiige, door Prieven of anderzins ftrekkende tot nadeel van dezen Staat, 
in eeniger maniere; dat ook niemant ter Werelt, alhoewel een Vreemdeling en geen In* 
gezeten dezer Landen zijnde, hem 't gene voorfz. is, uyt deze Landen zal hebben t'on- 
derwinden , op pcene van daar ojfer als Vy* n den van den Staat , zonder eenige conniven» 
tie geftraft te werden. 

II. En nademaal Wy na de plicht van alle wettige Overheden , als fchuldigh zijnde 
hare goede Ingezetenen en Onderdanen , met alle mogelijke middelen voor gewelt en 
overlaft te behoeden , en te befchermen , niet en konnen , ook volgens het gemeene recht 
en de practijeque van alle Volkeren , niet gehouden zijn te gedogen, dat de hooghftge- 
dachte Koningen, of haar Subjecten van yemant ter Werelt werden gefuppediteert , 
eenige Waren van Contrebanden ; zoo willen Wy by dezen allen Onze Geallieerden, 
V runden en Neutralen , en generalij k alle Volkeren en Natiën geadverteert , en wel ern- 
ftigh verzocht en vermaant hebben , haar niet te willen vervorderen , geduurende den 
jegen woord igen Oorlogh tuflehen dezen Staat, en de hooghftgedachte Koningen van 
Vrankrijk en Groot Brittannien opgerezen, te voeren of te tranfporteeren , uyt eenige 
Landen, Koningrijken, Plaatzen of Steden, dire£telijk of indireftelijk na eenige Havenen, 
Steden of Tlaatzen van Vrankrijk, Engelant; Schotlant of Yrlant, of anderen, onder 't ge- 
biedt van de meer-hooghftgemelte Koningen (taande , eenige Waren van Contrabande , 
alzoo Wy gemeynt zijn voor goeden prinfe, en verbeurt te houdende voorfz- Waren 
van Contrabande, die contrarie deze Onze advertentie en Ordonnantie bevonden zullen 
werden geladen te zijn , om derwaarts gevoert te werden. WelverMaande , dat ten aan- 
zien van Vrienden en Neutralen , alleen voor Waren van Contrabande zullen werden ge- 
tekent alle Vuurwerken, en 't gene daar toe behoort , als allerhande Kanon, zoo groot 
las kleyn , Mufquetten, Piftoolenenderzelver Loopen, Buflen, Mortieren, Petarden, 
Bomben , Granaden, Sauzyzen , Pek-kranfTen , Affuyten, Forquetten , Bandeliers, 
Kruyt , Lont, Zalpeter, Kogels, zoo wel Yzere als Loode, Degens, Lancen , Pie- 
ken, Hellebaerden , gewapende Dors- Vlegels , Storm-hoeden, Cafquetten, Cuiraflen, 
Schilden, Paerden, Zalen, Holfters , Piftool-loopen, Rapier-hengzels , en alle andere 
toeruftingen , ten gebruyke van den Oorloge gefatfoeneert en gemaakt. 

III. En om 't gunt voorfz. is des te beter met zekerheyt te beletten , en inzonderhey t 
te voorzien, dat zulks uyt deze Provintien , onder valfebe pretexten, niet en kome te 

geichief 



'der Neutrale, tegen de Vereende Nederlanden. 14^ 

gefchieden, en zal niemant voortaan hier te Lande mogen laden , of doen Schepen eenige 
van de voorfz. Waren , om na eenige Landen , Steden of Plaatsen van de Geallieerden , 
Vrienden of Neutralen van dezen Staat gctranfporteert, of vervoert te werden , zender 
daar toe alvooren te hebben bekomen fpeciaal confent van de Raden ter Admiraliteyt , ia ' 
welkers diitri&e zoodanige ladinge of infehepinge gefchieden zal ; en boven de betalinge 
van 's Landts gerechtigheden, te zullen hebben gefteltfuffifante cautie , voor tweemaal 
de waerde van de uyt te voeren Goederen , dat die op geen andere, als op der voorfz. 
Vrienden Rijken , Havenen, Steden en Plaatzen , en geenzins diredtelijk of indirecte- 
lijk, op eenige Plaatzen van Vrankrijk, Engelandt, Schotlandt, Yrlandt, of anderen, 
onder 't gebiedt van de hooghftgemelte Koningen zijnde, zullen werden gevoert en 
geloft; en dat binnen zekeren ti jdt in het daar toe te verleenen Pafpoort na gelegenthcyt , 
en deftantie van de Plaatzen, te expreffeeren , behoorlijk en den Rechten genoegh zijnde, 
by over te leveren certificatien , of andere genoeghzame bewijzen zullen doen blijken ; 
dat alle de voorfz. Waren in 't geheel ter plaatze daar op die verklaart en aangegeven zijn , 
vervoert te zullen worden , geloft en aan Landt opgeilagen zullen wezen , of dat by ge- 
breke van dien , en den voorfz. ge-expreffeerdentijdt overftreken zijnde, de Cautionaris 
voor de voorfz,. dubbelde waerde van de onuytgegevene Waren , zulks als die ten tijde 
van de te Itellen cautie getauxeert en gewaerdeert zullen zijn , aanftonts ge-execu teert te 
worden. *^ 

I V. Ordonneeren voorts allen Onzen Ingezetenen en Onderdanen , adverteeren en 
vermanen allen Onzen Geallieerden , Vrienden of Neutralen, en generalijk alle Volke- 
ren en Natiën , willende varen na eenige Rijken , Landen, Steden of Plaatzen van dezen 
Staat, Ooft, Welt of Noordt-waarts gelegen, of die van daar herwaarts aan zouden 
willen komen , te kiezen en te houden de ruymeZee, alzooWy verftaan en verklaren 
by dezen , dat alle Schepen die op de Kullen van Vrankrijk , Engelandt , Schotlandt of 
Yrlandt, of andere Landen , Eylanden en Plaatzen onder 't gebiedt van de hocghftge. 
melte Koningen van Vrankrijk en van Groot Brittannien zijnde: En voornamentlijk 
binnen de Baken en ondiepten langs de zelve gelegen , gevonden zullen worden , en die 
alzoo niet buyten fuipitie zullen zijn van tegens deze Onze Ordonnantie en advertentie 
yet voor te hebben , zoo wanneer die in 't geheel of ten deele met eenige van de voorfz. 
Waren van Contrabande geladen zullen zijn ; by de Capiteynen en andere Of iïcieren van 
Oorloge, ookCommhiie-vaarders dezer Landen aangehaalt en opgezonden zullen wor- 
den , om daarover by de Raden ter Admiraliteyt te worden gefententioneert in maniere 
als in'ttweede Artikul hier vooren (iaat ge-expreileert , ten ware nochtans de zelve Sche- 
pen aldaar gedreven en geraakt mochten zijn , door ftorm , or andere zwaren noodt, en 
dat het zelve by d'opgemelte Raden ter Admiraliteyt , uyt de circumftantien in dier voe- 
gen opgenomen en geoordeelt zal konnen worden. 

V. En om wijders te beter alle bedrogh, 't welk tegens deze Ordonnantie en adver- 
tentie voorgenomen zoude mogen werden, voor te komen, en te verhoeden ; belaften 
en beveelen Wy midts dezen alle Schippers en Koopluyden , Ingezetenen dezer Landen 
zijnde, of hunne Schepen en Goederen uyt deze Landen uytvoerende : Adverteeren en 
vermanen voorts alle anderen, van v/at Natie die ook zijn, of waar die komen zullen, 
egene Goederen , Waren of Koopman fchappen in hare Schepen te laden , of te doen la- 
den , de zelve te vervoeren, of doen vervoeren , anders dan met eenderhande Zee-brie- 
ven , behoorlijke Pafpoorten , volkomen Chertepartyen, Cognofcementen , Vracht, 
Advi)'- en Convoy-Bneven , of diergelijke andere Befcheyden , als na de Wetten en 
Placcaten van de Plaatzen daar de Goederen, Waren en Koopnunfchappen ingeladen zul- 
len zijn, tot der zelver inlailinge en vervoeringe werden geremaircert , alzoo Wy voor 

verbeurt 



i4>6 IL 'Deel. Den Franfen Oorlogh Tlaccaat van~ 

verbeurt zullen houden , en van nu af aan voor goeden prinfe verklaren alle de Schepen , 
mitfgaders de ingeladen Goederen, Waren en Koopmanfchappen , daar van dat meerals 
een 7,ee- brief. Chertepartye , dobbele Vracht-brieven , Cognolcementen , of andere 
Befcheyden, gevonden zullen worden, mitfgaders ook alle de Schepen en Goederen , 
die met de voorverhaalde gerequireerde Befcheyden ,• niet na behooren verzien zullen 
wezen- 

V I. Ten eynde ook alle de Officieren en Hevel hebberen van Schepen van Oorloge , 
zoo van den Staat , als van particulieren op Onze beftellinge uytgeruft , verzekert mogen 
zijn , dat de Schepen die zy in Zee zullen komen te rencontreeren , op gene der voorfz. 
Havenen, Steden en Plaatzen van Vrankrijk, Engelandt, Schotlandten Yrlandt, of 
anderen onder 't gebiedt van de hooghflgemelte Koningen van Vrankrijk en van Groot 
Brittannien {taande , met eenige van de voorfz. Waren van Contrabande mogen hebben 
gemunt, zoo zullen de voornoemde Capiteynen in Zee alle Schepen , daar op eenige 
fuipicie zal vallen, mogen aandoen, en de 'zelve afvorderen hareZee-brieven , Paflè- 
poorten , Chertepartyen en Cognofcementen , tot blijk, waar het Schip zoude mogen 
t'huys behooren , waar, en op wat plaatze deladinge zy gefchiedt, waar in des zelfs 
ladinge beftaat , en op wat plaatze de ontladinge zal hebben te gefchieden , welke 
aan haar vertoont zijnde, en bevonden wezende , dat de voorfz. Schepen met gene van 
de voorfz. Waren van Contrabande , na eenige Havenen of Plaatzen , onder 't gebiedt 
van de hooghftgemelte Koningen van Vrankrijk en van Groot Brittannien zijnde , het ben 
gemunt, zullen zy dezelve vry en onverhindert laten paffeeren , maarzoo het contrarie 
van dien , by de zelve Befcheyden , of anderzints mochte werden bevonden , zoo zullen 
zy de zoodanige Schepen , met haar ingeladene Goederen , in goede verzekeringe hebben 
op te brengen , en onder hare bewaringe t'aanvaerden, alle de Befcheyden die in de zelve 
Schepen bevonden , en aan haar vertoont zullen zijn , ook 't geen de Schipper en 't vorder 
Scheeps-volk, zooten reguarde van haar voorhebbende reyze , alsook aangaande de gc- 
lcgentheyt van 't Schip en ladinge, te dier tijdt zullen hebben verklaart, in de belte 
förme by gefchrifte doen (lellen, en by den Schipper doen onderteekenen , om nevens de 
voorfz gevonden Befcheyden, met het Schip, en des zelfs ladinge aan de Raden ter Admi- 
raliteyt daar den veroveraar uytgevarcn zal zijn, opgezonden en overgelevert te worden. 

VII, Vorders is mede onze mcyninge, dat ook alle de penen hier vooren geftatueert , 
etreft. forteeren en ge-exeeuteert worden zullen tegensonze Ingezetenen , Overtreders, 
"tzy Koopluyden , Schippers, ofandere, wie de zelve ook zouden mogenwezen, met 
confifcatie van de Schepen , en van de ingeladen Goederen , of een gedeelte van dien , in- 
voegen hier vooren verhaalt , of anderzints zoo de zelve niet voor handen zullen zijn , met 
pecuniele boeten , ter concurrentie vin de wacrde van dien , elk in hun reguard , in ge- 
valle t'haarder aankomfte in deze Landen , of ook anderzints de gelegentheyt daar toe 
gebooren zijnde, zal vern >men en bewezen werden, dat zy deze Onze advertentie en 
Ordonnantie in eenige Poi neten zullen hebben gecontraventcert , even gelijk of zy op 
't feyt bevonden , enby de voorfz. Schepen van Oorloge daar over uytter Zee opgebracht . 
of anderzints hier te Lande by andere 's Laudts Officieren achterhaalt en betrapt waren 
geworden, 

VIII. En ten eynde door de executie van deze O nze Ordonnantie en advertentie , 
gene rechtvaerdige redenen van klachten mogen werden gegeven aan eenige Koningen, 
Republijcquen, Princen, Potentaten, of Steden , met dezen Staat in Alliantie of Ver- 
bont ftaande, zod belaften en beveelen Wy wel expreflelijk by dezen alle Onze Hoofden 
en andere Officieren ter Zee , zoo over Schepen van Oorloge van den Staat , als over Sche- 
pen by particulieren op Onzer beftellinge ten Oorloge uytgeruft , geftelt, haar punftue- 

lijk 



-de Zeevaart. tegen de Vereende Nederlanden. 147 

lijkte reguleeren na de Verbonden enTraöaten by ons dezen aangaande met «ndere Ko- 
ningen, Republijcquen , Princen , Potentaten en Steden albereydts gemaakt of noch te 
maken', ordonneeren ten zelven eynde Onze Raden ter Admiraliteyt , alle Capiteynen 
van Oorloge, uyt hare refpeclive diftricren uitvarende , daar vanparticulierlijk teadver- 
teeren en t'intflrueren als na behooren, 

I X. En zal de judicatuure over de transgrefile dezer enzer Ordonnantie toekomen de 
Raden ter Admiraliteyt, in welkers diftride de contraventien zullen werden ontdekt , 
ofwel deCapiteynen dié d'achterhalinge in Zee zullen komen tedoen, uytgevaren zul- 
len zijn. 

X. Doch by zoo verre de voorfz. TransgrefTeurs niet op het feyt bevonden , maarna- 
maals daar over geaccufeert mochten werden , zal aU dan de kenniffe daar af toekomen de 
Rsden ter Admiraliteyt of ordinaris Rechters voorden welken de zelve eerft ia recht be- 
trokken zullen werden ; En ten eynde alle de Officieren , mirfgaders allen anderen die den 
welftant van dezen Staat ter herten zoude mogeu gaan , en Vyanden van de zoodanige 
contraventien zijn, des te vlijtiger zouden mogen letten , dat deze Ordonnantie ook 
alom , en by een yder pundluelijk worde geobferveert , en de Contravenreursnaden in- 
houden dezer , andere ten exemple geftraft , zoo zullen alle de penningen die by confiica- 
tie als anderzints, uyt deze Onze Ordonnantie komen te refulteeren,geappliceert werden 
zoo als gewoonelijk allepeynen, mul eten en confifcatien by Placcaten van de refpective 
Provintien dezer Vereenighde Nederlanden geappliceert en verdeylt werden , te weten 
eenderde-part ten 'profijte van den Aanhaalder of Aanbrenger , 'tzy dezelve in Eedt en 
bediminge van't Landt zoude mogen zijn of niet , een derde- part ten profijte van d^n 
Officier die de calange en executie zal hebben gedaan , en het refteerende derde-part ten 
profijte van de gemeenezake. 

X I. Maar belangende de Schepen en Goederen , die by eenige Schepen van Oorloge 
van dezen Staat, óf van eenige particuliere Commiffie- of Retorfie-Vaarders , in Zee 
achterhaalt, en van daar ter zake van contraventien tegens dezen Onze Ordonnantie en 
advertentie begaan , opgebracht , en vervolgens door degemelte Raden ter Admiraliteyt 
verbeurt en van goeden Prinfe verklaart zullen werden , daar van zal de verdeylinge ge- 
fchieden , volgens d'Intïru&ie, Placcaten en Ordonnantie daar van hier bevoorens ge- 
maakt , of noch te maken. 

XII. Ten eynde ook alle Schepen en Goederen , die ter oorzake van de contraventien 
tegens deze Onze Ordonnantie en advertentie begaan , zullen werden achterhaalt , aan- 
gehouden, en hier te Lande opgebracht, aan handen van degemelte Raden behoorlijk 
overgelevert mogen werden , zoo laften Wy by dezen wel evpieiTeliik, dat de Aanhaal- 
ders van de zelve zich precife zullen hebben te reguleeren, ook alle die het zelve aangaan 
mochre , doen reguleeren na Onzen Placcate, op den i December, 1640 tegens het 
onordentelijk pionderen en veroveren van zoodanige Schepen , ge-emaneert , met Waar- 
fchouwingedatde peynen by het voorfz. Placcaat geftatueert, feveerlijk zullen werden 
ge-executeert, tegens alle degene die contrarie het voorfz Verbodt yets geattenteert zul- 
len hebben. 

XIII. Enten eynde aan de eene zijde mach werden voorgekomen , datdefchade die 
by confifcatie van de voorfz. Schepen en Goederen opdeContraventeurs van deze Onze 
Ordonnantie moet vallen, niet door middel van afleurantie en kome te remedieren , 
tot fchade vaneenige andere Ingezetenen dezer Provintien , endataandeander ïijdede 
fjaculteyt vandeFranfeen Engelfe Navigatie en Commercie, zooveel doenlijk werdebe- 
fhoeyt. Z O O I S T , dat Wy wél expreffelijk ordonneeren by dezen ■ niet alleen , dat 
zich niemandt van de Ingezetenen voornoemt en zal hebben te bevorderen eenige Gcedei 

© * ren 



1^5 II T>eeL DenFranfen Oorlogh Monflering. 

ren of Schepen, de Subie£tcn van de hooghftgemelte Koningen van Vrankrijk en van 
Gr<> >t lii It-t innien toebehoorende , nochteook eenige Schepen en Goederen gaande of be- 
vracht n.i een ige Havenen , Sceden of Plaatz.n van Vrankrijk en EngeLndt, Schotlandt, 
YrljnJ' , otindaieti , onder 't gebiedt van de hooghftgemelte ICwmngcn ilaande, of ook 
van de zelve Havenen , S;eden of Plaatzen komende te veiaifeureeren, direclelijk of in- 
direfteliik , zelver of door yemarce anuers hier te Lande, of üaar buyien, op wat ma- 
niere net zelve ook zoude mogen gefchieden, nemaarookhet geven en ontfangen van 
Renvc'zilen , om daar door dezen Onzen Placcate illuloir te maken , 't2y mede diredte- 
li]k of inane&eüjk, onder wat pretext zulks ook zoude mogen gefchieden , op poenedat 
verbeurt zal zijn, en werden zoodanige fomme als by de Alleuradeurszsl wezen verze- 
kert , en dar'c z.lvezoo wel tenreguarde van't doen van deafleurantie, als van 't geven 
van Renverza'en . pi iarze hebben , en effeét. zorteeren zal , r'appliceeren en te executee- 
ren , als vooren ; en zullen de Officieren die daar in bevonden zullen v> orden nalaiigh ge- 
weetttezijn , daarover aruuralijk werden geconigeerc, ook met privatie van hare bedie. 
r.ingen , of anders , z jo als na gelegenthcyt bevonden zal werden te behooren , 8cc. 

(£crVd!)I tané men hl Hollandt , met t)Ct recreuteeren Der defecte Compag- 
niep , en 't torrden dan nienVue Volkeren, tot 4 of ó Regimenten , upt derfetjep* 
öe Geweften , püf nglj bc3iglj maar dan aï dcele / 300 dan Hamburgh , al£ tipt 
Oldenburgerlandt maren aangenomen. Men maaïttc (taat / Dat De Militie te 
Lande, 5oubrftaan/ in 76000 Voet-knechten , 13941 Ruyters, en r cc o Dra- 
gonders : <ön uermit^menbeflaotentjab/ tn'tmiDöen dm Dcse Maant April, 
een generale Monfteringh te Doen / ijSaanaïle De Landt-ofEcieren belaft / hare 
Regimenten en Compagnien compleet te moeten Ijebbeii/ op pene dan cafTatie. 

sDci's HeerGrave van Waldek met eenige Heeren , t0tDe3C Monfteringh , of 
Reveue, rj'committeert/ quan:en toe Oudewater, alDaac monlïcrenDe/ Des 
Den -in 'r Knjghs-volk flcrft 60/ in pDer<öelit/ doojbn Ijaar marctjreren. <Dcn 
17 April <non|tcrD?n 50 tot Amfterdam , almaar bz$ Hoogh-gemeldten Heer 
Gra-tfs Regiment Doeufnaatö IrggcnDe/ Daar upt troït / naar Muyden : eenige 
Dagen contmueerbe Deje Reveüe in dccicrjenDe Steden en Poften uan Den Staat: 
^n sommige plaat3cn toierDen al eenige Morte-payen gedonaen/ en bp5onDer> 
fuli tot Delft, Daat deel Beriel-bakkers Knechts , en anDcre Paffevolants ont* 
Dffit J(j» gidJOzDen / Die tot ftraf rjpierDr op gek pDt / dat zy 4 Jaren in 's Landts 
dienft, mollen volharden. <ücnigc Officiereu dJierDen af-gc$ct / en anDerein 
Den Rage , op De Gevangen-poort, ini)ccï)teni3g:bncl)t. Maar bermitg men 
noci) declc Defecte CompagiüendonDty ioDentijöt dan De reercuteeringe/ tot 
in'c begin dan DeMey-maant, ucrlaugt)t; Doe!) doo? Die 3i?n Compagnie aljj 
Dan niet compleet ;ou ()ebbcn/$ De efFeöive caflatie da|t gcftelt; en tegen 't tjon= 
Den dan De Pafte volanten igunt-gegeben/ en al om aangeplant/ De üolgenDe 

Waarfchouwinge, wegens de Morte-payen. 

DE Staten van Hollandt en Weft- Vrieflandt , Allen den genen die dezen zul- 
len zien ofte hooren lezen ,Salut Doen te weten, Dat wy voor den dienft 
van onzen Lande, en teji beften van den genen die haar in de« lelfs dienft als Mi- 
litairen 



Tajfevoiants. tegen de Vereende Nederlanden . 1 49 

hfairen genegen zoude mogen wezen te laten gcbruyken, midts dezen in con- 
formité vanden Phccateden 4Februarii, 15-99 . op het.ftuk*van de Monfteringe- 
geëaianoeiC , en op ver foheyde tijden vernieuwt , wel hebben willen waarlchdu- 
wen en adverteren alle Orfiaer-'n , Soldaten, en alle andere, zoo Vreemde als in- 
gezeten ,. dat de zelve haar niet zullen hebben te vervorderen aan te nemen eeni- 
ge Morte-payen , ofook een ige andere Perfoonen ofte Volk, onder conditie of 
toezegginge, dar de zelve van haar dienfl: ontflagen zullen werden , zoo wanneer 
de Compagnie uyt de Steden ofce Pro vintien daar inne die leggende zijn , zullen 
komen v.erley t te worden j Dat ook niemant , zo ó wel Vreemde ais Ingezetenen» 
hem tot Morre-paye , ofte eenigen zoodanigen geconditioneerden dienfl; zal Ja- 
tcn gebruyken , alles directëlijk orte indireótelijk , in eeniger manieren , op pene 
dat de Officieren, ofre andere, dewelke bevonden zullen werden eenige zooda- 
nige Perfoonen te hebben aangenomen , met der doolt, en die gene die haar 
daar toe zullen hebben laten gebruyken . abitrahjk aan den lijve, en zelfs ook 
mer de d >odt , na gclegentheydt van zaken , zonder eenige conniventie , en buy- 
ten forme en fi^ure van Proces , aanftonts en met'er daadt op ordre van de Hee- 
ren Gecommitteerden van onze Gecommitceerde Raden tot de Monfteringe, 
geftrafc zullen werden. Inviteren en noodigen voorts midts dezen allen en een 
yegelijk , om de voorfz. Morte-payen , ofte andere Perfoonen de voorfz gecon- 
ditioneerden Dienfl: aangenomen hebbende, te ontdekken jbeloovende , aan de 
zelve midts dezen niet alleen impuniteyt van zijn mifdaadt , indien hy daar aan 
ichuldighis, maar noch daar-en-boven tot recompenfe een fomme van 50 pon- 
den ten veertigh grooten 't.pondt,voor yder Pafièvolantjoftc ander Peribon zoo- 
danigen geconditioneerden Dienfl: aangenomen hebbende, die byzal komen 
aan te wijzen. Enten eyndeniemandt hiervan ignorantie en pretendcre , nc 
maar een yder weten moge waar na hy hem hebbe te reguleren j Laften wy , da" 
dezen zal werden gepubliceert en geaffigeerc alommedaar 't behoort ,en ingelij 
ke zaken te gefchieden gebmykelijkis. Gedaan inden Hage den 19 April 1675' 

Onder fiont 



•> 



Ter Ordonnantie va * de Staten 1 . 

Getekent , 

Herbt. van Beaumontr 

€*p ?>f n 5cïbm Sagli / x§> nod) ren tWehc Waarfchouwingh af-geftonöj^t/ 

tCt Oü^aaft / Dat'cc th ÖC5e Landen neel Baatzoekers en Moetwillige , ombrc Der* 
naam rjan Heeren Knechts, Officiers, en Soldaten, in öc gemecne Veer-iche- 
pen , en Schuyten , uan D'ecn na ö'anöec pïaar£ oaecticar / Ijunne Vrachten mt 
iuilöen betalen ; infjouDenöe / Dat een yegehjk ,zoo wel Vreemde als Inge-zcte- 
nen , van wat qualiteyt of conditie die zouden mogen wezen , 't zy Militaire of 
andere, komende door ons Landt te pafleeren , het opgeftelde Veergelt zal ge- 
houden zijn te betalen; doch dat d'Orficieren en Soldaten dieby en met hare 
Compagnie op Patent na d'eene of d'andere plaatzen trekken > en geen andere ?J 
daar van zullen verfchoont zijn. 

© 3: &«!).< 



150 II. Deel. Den Franfen Oorlogh Tlaccaten. 

jDocrj nw^mVr een, berbe / maat bp bcnent gemaakt totctbt / Dat , om de 

menighvuldige occupatien van de Heeren Gecommitteerde Raden , verftaan is, 
de Heeren Gecommitteerden, voor een tijdtin den Haagh tot de Vredehande- 
ïlngh, te verzoeken, en te authoriferen, om geduurende d'abfentie der Staten , te 
vaceren tot het afdoen van de Proceflen in 't ftuk van de gemeene Landts mid- 
delen geventileert , en daar in Recht enjuititiete adminiftreren , volgens de 
Placcaten en Ordonnantien , &c. 

Op Oen 10 A pril , 1 6 7 5 . t}C bben be Heeren Meefters , ban be Rekeningen bet 
Graaffèlijke Domeyncn ban HoJlandt , in Den Hage , ooft een Waarfchouwingh 
Doen nntgaan : 

Dat niemandt van nu aan zich zou vervorderen , metSegens, Singel-netten, 
óf Korden , en ander diergelijk Wandt , op den hoek van Hollandt , of omtrent 
de Pannen in de Maas te ftrijken,eneenigeSalmof Both te vangen voor de Salm- 
fteken , op pene van de verbeurte niet alleen van het zelve Vifch-tuygh , maar 
ook van arbitrale correctie. 

Revze van Sijn Hoogheyt , d'Heer T?rins van Orangïen , naar 
Zeelandt j Vlaanderen , en Brabandt. 

T£ öc5ec tijöt 3lufcfDcn in Zeelandt , betfeïjepben onïnfïen/ en onecnigfje* 
ben/ maar ober bc tcgcnbJ002big|KPbt ban ben Heer Stadthouder albaac 
fjoogl) nobig!) \caé : Sijn Hoogheyt, d'Heer Prins van Orangien , (bicnuben 
rouw onec bc doodt ban be Keyzerinne, al£ 5fjn Nichte > fjab aangenomen/) 
in 's Gravenhage3nuaffclje«bt genomen/ cnbenoobtge o:b2rê op aifcé gefteït 
tjebbenbe/ bectron ban ban baar bén n April, i6~-$. bnoz bc mibbagïj ten 
1 1 uuren , bedelt met een tamdijftc ftoet ban Edellieden, ober Rotterdam, Ber- 
gen op Zoom , en 500 bojbet met ecnirje Jachten , en Chaloupen , na Der Veer 
in Zeelandt, almaar Hy 'ganberen baagljs ben 13 dito, tegen ben abonbt 
aanquam/ en bc Avont-maaltijdt binnen Öoojt getjonben ïjebbenöc / tcabt te 
Lande, en cijbenbe bicnjclucnaboutnocrjbooji/ qnambesnac[)tgtcn 11 uu- 
ren binnen öe Stadt Middelburg.ttoit na br mtfbaglj al? bc Prins tipt ben Hage 
bf utrofc reebt ben Heer, Don 1 manuel de Lira, Spaans Minifter, met CCU Itoetg 
ban 6 p.icrbcn geirohlten Sijn Hoogheydt te pof: na / en fp?an met ben 3dben 
noch tot Rotterdam, boenbc met eenen een heer na Bruflel. Ï3>c Heeren Zeeuwfe 
Gedeputeerde, ncffeng bien Raadt-Penfionaris, de Hubert, maren baagl)J$ 
boo? Sijn Hoogheyts ÜCttïtn/ al lint ben Hage na Zeelandt uci repft. 

Op Sijn Hoogheyts aanftomfr te Middelburgh , 13 aanfronté ben Raadt-Pen- 
fionaris Sijn Hoogheyt nomen bcgr. ïcten en jijn boojt bc Leden ban bc Pro- 
vintie tean Zeelandt, tot CCT1 Staats- Vergaderingh albaat bcfclürbcn / tc^cn bc$ 
anbc r rn öaagljé na be mibOaoft. Sijn Hoogheyt ig'g molens ban bc Heeren 
Gecommitteerde Raden , booj ben monbt ban ben gcmelicn Raadt-Penfionaris 
bcrUTllcnomr en baar na boo? alle bc Collegien en Gedeputeerde ban be Ste- 
den gccompiimcntccrt. Ccg namibbagt)£ in De Vergadering ban öe gemelbtc 

Heeren 



Zeeafe zaken, tegen de Vereende Nederlanden. 1 5- 1 

Heeren Staten ban Zeelandt ontfangcn 3tjnDe/ Ijccft De Raadt- Penfionaris ban 
tocgen$:t)ftte Ed:Mog:Sijn Hoogheyt Doo? ccn bcquame en obïigcante aam 
fpjaaluiocljmaalgbctujeluomt/ cnboOJtgDebefoignes, bic in öe Vergadering 
te bcrljaubclcn maren / tot ccn algemeen genoegen boojgeftert ; op alle toellte 
bclceftljeben Sijn Hoogheyt met 3cer gcootc mmnclij&bcpöt ïjeeft gcammoojt/ 
gclnft ooft een pöcr / Die oe cere JjaO/ ban bp Sijn Hoogheyt te nomen / met alle 
ribilitept toieröt bejegent/ bat bc gemoederen baar noeï) meerder tot Sijn Hoog- 
heyt DCCÖ iCCUÏlcn. v&C bolgenbC baglj IjCCft Sijn Hoogheyt met Gedeputeer- 
den ban Ijarc Ed: Mog: ban 'g mo?gcnJ Ijecl tyoeglj/ tot '£ abontg heel laat/ m 
continucle befoignes gemcef! / ober tjet gene tot Dcfenfie ban 't Vaderlandc , en 
rot uptbinöing ban noouigc mibbclen bcrcpfeljx micro / maar ban op ben 1 8 di- 
to , aldaar een gemenfcljt beflttpt ig gemaant ; aio' meöe bp Sijn Hoogheyts af* 
fcijept een Placcaat ban Amneftie (op öen boet/ s\$ tebooren in Hollandt) gcac= 
refierrt/ maar meöe baar allcginccn gelucnfcljte ruft mag tjcrfïelt. €>nöer= 
ttuTcljcn Ijnb Sijn Hoogheydtoott in beRegeerende Vergaderingen getüeejt / 
meöe op l)Ct Oofl-Indis Huys tC Middelburgh , alujaar Hy met eeninc uytheem- 
fche Rarieteyten bfreert i£ gctoO?bcn/ CU 'alle De Sterkten ban bat Eylant Wal- 
cheren gcbifitccrt / en 0203c gcftelt op l)cc bcbo?Dcren ban bc Equipagie ter Zee.- 
ifêïura Dat Sijn Hoogheyt, met alle bcöcnnclnhe refpeet cnccrb!roigljeöen/al= 
ïcntljalocn ontljaalt t»a£ gctoojöcn met een groot gejupgt) en Ijocgljfte b?cugl> 
bc ban öe Gemeente, onDec 't optrehhen Der Burgerye, cu l>et bonberen ban 
't Gckhut op bc Wallen , 500 té Hy op ben bOO?f3 ; 18 April , naar Vliïlïngen 
toertrohhrn/ alujaac Hy mebe ban bc Burgerye, in De Wapenen 3uubcbJiecD 
mgebaaiti DoehouDer 't Salvo fchjeten is ben Heer van Brederode, l.ct Jonge 
GraarjevanNafïbuw., en Jonker Voorft, Edelman ban Sijn Hoogheyt, cenigli; 
3tnp / bp ongrluu gecjuctfï. i?icr ban baan / boer Sijn Hoogheyt obec/ na 
Sluys in Vlaanderen , om De Fortificatien albaar mebe te besifn/ CU bit aïlc£ 
•met 500 pberigen bacröigljcpt / bat l)ct ongcïoofujft trjao\ 

<£>p ben 19 April, 1675. i$ Sijn Hoogheyt de Prins van Oranjen '£ mo^gengi 
ten ii Uuren ban Sluys binnen j)Ct man-moedigh , CU heltaftigh Aerdenburgh 

gcUomcn / bcrjclt met een grooten &ccpn : £># rjoierD aldaar booj bc Heeren 
ban De Magiftraat, aïg meöe ÖOOJ DCU Colonel Spindler , Ijarcn Gouverneur, 
ürruKücïtomt: benige Maeghden bjacljten bent De Sleutels , in een fcljotei te 
acmoet/ bien Hy in Danft öceeptect'De ; ©e Straten ban öe Stadt, baar Sijn 
Hoogheyt pafTecreti moefl/ Vaaren met Feftonnen, en Kranflèn beljangen/ 
luaar uan sommige/ Oranje-Appelen öjoegen / en bc grondt laglj Dia niet 
groene Palm brlïropt. ©ie dappere Burgers ftOUDen op be Markt in Wapenen , 
maar Sijn Hoogheyt beur gq^afTcett té : ©oen mierö eenparig!) met groot 
juptljen en meugljöc geroepen Vive Oranje , en Salvo gefcliootcn. Sijn Hoog- 
heyt uu De Wallen en Fortificatien ocsicljugfjt en omgercöcnljebbenöe/ ip ten 
een uur loeder bertroulten na Izendijk , toanneer Ijet Kanon en Mufquetten 
öjicmaal tot Sijn Hoogheyts belymden 0epg/ rontom De Stadt gelofi ip. 

©e Stadt Oosburgh, een ben De VlaamfeFrontieren tuas nu bolftomcn gc= 

flecDti aan De Catalijne Schans mierb ooft begonnen / eii men fpjaft baar 

noclj 



ip //• <Deel. DenFranfenOorlogh Ordrevan- 

nor () ban me er anDcte plaatzen. 3^e Polder Den Ouden Man toirtb meDe öoo^ 
Se ftrhf n / en 500 nïle£ Daar gantfdj onDc r mater ge^et. 

©CU zi April , ië Sijn Hoogheyt de Prins van Oranjen tipt Vlaanderen Obet 
Bergen op Zoom te Breda aangenomen (bertrennenbe/ na öe bifite banalleg 
genomen ee Rebben) '£ anöercn DaagN na 's Hercogenbofch , booj een groot 
grbrelte ban Dat Garnizoen tot baïfbiegengeconbopeert mojbenoe/ almaar 
Hy ban een genjft gebeelte ban 't Garnizoen uut ben Bofch toierb ontmoet ; 
maar Hy Den rr dito , beg avondrs ten 7 uuren arribccrenbe / en ten 1 1 «uren 
tajeDec bertrehnenDe/ 500 mierben eenige Stukken losgefyanDt / 'ttoelfe on^ 
fumöigb gcljoojt 5ijnbe op öeChaloupen , Die 't op Boite-vek nrunflen/ meen« 
ben cic/ Dat lier Zeyn-fchooten maren; en al3oo bc Chaloupen, Daar Sijn 
Hoogheyt in mag / ontmoetenbe / fïelD n 31CI3 baac tegen -, inbocgen eenige Per- 
zooneo eer 3?^ miflen en bchent maren/ getaakt 5tjn: ©odj bit berging 
nocll tfet me!/ en Sijn Hoogheyt quam Obet Gorkum, Schoonhoven, (Die 
Forcificatien gejtfn beffende /) Rotterdam, en Ddft, op Den naafl-bolgenben 
öag() 's avondes meber brtiouDen in 's Gravenhage : 3£it toa£ mei een fpoebige / 
boclj ongcmaMidnnc r r n5c. 

Sijn Hoogheyt , d'Heer Prins van Oranjen nu meberom in 's Gravenhage , 
aangenomen 3nnbe/ Ijeeft albaar opüenxó/ enz7 April, 1673. een Confe- 
rentie gefjonöen / met be Heeren Generaals- Perzoonen , Veldt-Marfchalken , 
en hooge Officieren , 300 te Water , alg te Lande , obec Den toefïanbt De0 
Landts, beé3df# verzek«rr.heyt , defenfie, en bojber aanflaanbc Krijghs-ex- 
peditien , al5aoDe Vyanden ban Den Staat 3icf) bafï begonnen te bemegen. (Ce 
Lande, toirrD ober De Militie, onDcr t)ft Opper-commando ban Sijn Hoog- 
heyt , gefielt / bf drie Heeren Velde- Marfchalken , Prins Maurits , de Graaf 
van Waldek, en Wurts. JiBcn haD nl 5armniae bagen te booten in Hollandt 
eenige hondert Schepen , Binne-landts-vaarders bcflagen/ en een groot aantal 
Krijghs-volk baac in gefetjeept / en Die naar Antwerpen Doen af baren/ De 
mcihe Daar o oh op Den 16 / en 17 April al aangenomen maren / bie bo?Der in 
Brabandt en Daac omtrent 3ijn omfetjerpt/ en gieren Daar in be Garnizoenen 
toerbcelt ; binnen Gent toa£ roei 3000 Man , in x Burgers huyzen , aan D'eene 
3i)öe ban Die Stadt , geinquartiert : Hangg be Vaart , tüfTcben Gent en Brugge , 
lagen ooh eenige duyzenden , alle bjaaf en untgelf 5cn Volk ; om mer 'et |)aatï/ 
bnallebooiballenDegelegentöent/ een vliegentLtger tehonnent'samenbjens 
Oen : *?Ule De afgeftojbene en opene plaatzen Der Officieren maren nu meber 
met anbrrc beetmlt. 

«fiabcmaal men mei bermoebe / Dat be Steden , en Sterkten ban ben Vereen- 
dcnStaat, in Vlaanderen, gelegen/ en be Provintieöan Zeelandt, ö'alfiereerfïe 
aonballeri (d'ecrftgenoemde , ban ben Koningvan Vrankrijk, te Lande, en 
5e tweede , ban d'Engelfe Krijghs- Vloot , ter Zee , en bat bJfl mogdijft / 
bepöe te geïnn / om Oer: alarm , en fchi ik albaar 300 bed rr groater te maften/) 
fjaDDentcbenDae ten /en tegen te (laan; 300 is d'Heer Velt- Marfchalk Wurts, 
(tuien?' commando bon be Poft te Gorkum, Oen G ra ve van Hoorn aaubcbo* 

ïen tolftb/ Die albaar / met bseug&be Der Burgery on. fangen ifr ) geojöonneett/ 

om 



■fDefenfie. tegen de Vereende Nederlanden, 1 5-3 

om nldiiT in Vlaanderen, afé Hooft te coramanöecren / en tut Ujöenöe ttil 
met alle macijt te (tulp te ïsonien / bie/ iiocD tan eeltige Troepen te Voet en te 
Paerc gefcolght / ben 18 April, naat Vlaanderen grtróftnen i§/ om ai!e£baar in 
befenfu te brengen / en met een i;et Eyla.-t Walcheren, bp aïïètmoj/oal/ te fecon* 
bc een / altoaar a les in ï fcojtr in een serr geuienfdjt poftuur grbjacf)t Ijeeft/ 
DoenDe norlj cehige SchanfTen Daaromtrent temoïicerrn > u'arbcri betfhrhcn/ 
en joinmige Poiders onDee toatec 3etten / 300 Dac tiet beo? De Vyanden aloaac 
onaanïionielijh runp 5 jsjnOe bic Poften ban goebe Commandanten boo^icn. 
iCot Sluys trjasGouverneur de Heer van der Lecq , tot Aardenburgh tamman* 
DrerDebê ViceComted'Aré, in éfeffiitlf tian Spindeler, hit Commandeur ban 
Walcheren tua^Qfmaallt-j tocPhilippineTrinkelman, in plaacg ban Scott, 
biebantocgen fuïnfpofttie/ #1 öienR ocrefigncrtr. Ijecft ; op 't Sas ban Gent 
Maurignault, in plaats ban -Maifon Neufve , Die geïiSfJeert #s tot Yfendijke, 
de Lionne ; tot Liefkens-hoek , de Waffi ; in De Juffer-Schans , Zaal , en 30a 
boojt / tot Axel, Ter Neufe , Moerfpeuy , en Biervliet , Luyden ban COUtafiie 

en fronbje. 

^n be Brabandtfe Steden ban Den Vereenden Staat, aï$ Bergen-op-Zcom , 
's Hertogen Bos, en Breda , jtelDc Sijn Hooghey talie morjeïtjTie bCKJJ5G?Oc/3oa 
ban flf C'.ie Guarnizoenen , altf anber? : d'Heer Rijngraaf tröh met al 3ljn Train 
naat Breda, om 3tjn Gouvernement albaar tbaar te nemen: ïf Ci Regiment 
ban d'Heer Wurtz troft lipt Gorkom , na be Vlaamfe Schans Phiiippine , en bc 

ttocc Regimenten ban Jorman en Degenvelt quanten in beg seifp plaatsVrjoebet 
baar binnen. 

<De Sterkten in Hollant , en be anbere Frontieren ban Brabant $OUÖe {otlfeeg 
De Directie ban Sijn Hoogbeyt) ben Veldt-Marfchalk Grave van Waldek bjaar^ 

nemen/ booj toiené bp3onberrnpber beFortiftcatienbct Poften 5eecberbetcrt 
toarrn aïg gejept $ / en boojnameïtjft öet toer ft aan be Nieuwer-brugge bp 
na tot 51311 boïhomcn perfectie geb?ad)t/ en De Militie boo2gaans3rcr gfrvöiefc 
feert: i^etCom mandement ban Oudewater , bOO£ ben Grave van Hoorn ont* 
rnpmt/ i^gegeben aan 5jjn Heer Broeder; en tOtMuyden iii Prins Maurits 
plaat£/ biena Vrieflandtging/ $De Grave van Styrum geboïö[}t : rnomnrr* 
geno in geboefte te toesen/ toierbenue Orders bemieutot. Omtrent ben Opbod 
bari Burgers en Landtzatcn , en De Patenten laar toe berbacrDigjhf. 

§11 Vrieflandt , binnen Leeuwarden toaren tik Heeren Staten aï in Maert , op 
een upt-u.cfrf}2tben Landtdaghbergaacet getoteft/ maar ïjaboen bir (naeentgc 
gek-middelen ba|l gcfïcït te Rebben) tot na be Paafch-dagen b?tfel)oben : al£ 
toannerr toeberom berfeïjecnen 3rjnöe/ (jaar Ed: Mog: beraami-eu/ Soè&inij*5 
men het Landt, (ohj &etbaar opaanmorgthomenJiOnber water 30a hamten 
3ctten. 3£aar bolerb mebe ïafl gegeben / era een turerbate Schans, op "t Heere* 
veen te boen maften / om Die Provintie , öie m groot pernheï fhsp.f/ om ban hm 
Munfterfen BiiTchop obetbaflf ti te too?Den / te ftomien bm&itxnm. 

^e Heer Prins Joan Maurits , i$ Dan met ge'OQïgö ban een goet aantal 
Militie, mecfl te Paert , baar been getroMini / om als Veldt-Marfchalk, een 
generaal commanbo te oeffenen ober be Militie ban Vrieflandt en Groeningen, 

£ bctlj 



15-4 II- 'Deel. Den Franfen OorlogH Vrieflandts- 

bocï) fpeciaaï ober bie ban Holiandt, aïbaat ge5onbru. 3£cn Heer Marquis 

de Mompoullian bertroït met be 5eIbC / alg Commifftris Generaal obc r De Ruy- 
terye. $iee booj tnierben toert) genomen bebifferenten/oie ober \\et Commando 
in VrieQandt 500 lange (ter oo^aan taan be minber jarii'ocpt ban 51J11 Furftelij- 
ke Genade , (jaren Scadthouder,) (jabben gejtoeefc / en bcrjcUctt be onbcrlinge 
IjuIpebanbiettaKcProvintïen, 3onbet in elnanberojurifdictie tetreben/ bh> 
betlbe ben Heer Rabenhaupt in Groeningeo , en Ailua in Vrieflandt be Militie , 
aï£ Luytenant Generaals commanbeeren/bjerbenbe in benbe bie Provinticn be- 
3o?gt toat tot beboubenig ban be 3eïöe bienentnoeftt/boo? bet fo?tificeren en bet* 
3efteren ban bc Poften en Patten , bp3onberltjh in 't Heeren-veen ; boo; een ge= 
nccaal Opbod bccLandtzacen in Vrieflandt, baat toe bp Placcate Öen 19 April, 

1673. gelaft toierbt/ batpber Huysgezin,baareenofmeerMans-perfoonenin 
3ijn / een Man jou moeten upt leoeren / en maften binnen ben tijbt ban 14 ba* 
gen gercebt te 5'jn / geinonteert met een Snaphaan of Piek , mogenbc een ber* 
bepart bec Piekeniers bolflaan met een Pols en Prop baar op ; moetenbe on* 
berpber Regiment ooit een Compagnie 3ijn/ boo^icn met Schop en Spade , 
Kruywagen , en biergeltjfte ; toecbenOe boo? beqname Luyden tot ben dienft 
gcreftent/ biconbee be6o/en boben bc 18 Jaren 3tjn. 

Prins Maurits te Leeuwarden genomen / tCOÏi naat Groeningen , en bie Fron- 
tieren , 300 om be Fortificatien te bezichtigen / alg met ben Heer Rabenhaupt te 
fpjehen / ten epnbe bie ttoee Provinticn boo? alle oberbal te befebermen : ©au 
maar (jp na 't Heerereen toogï) / aïg bet Hooft- quartier , baarbe mecfïc Trou- 
pen bp malftanber quamen / om be$ Vyandts beffepnen t'obfccbcren : SBinnr 11 
Koevorden 5on0t Rabenhaupt beel Volks en Provifie , 5tjnbe bc Burgerye gelaft 
3icbboo? 6 Maanden te boo^ien/ al5oo men bcbudjt bja£/ bat be Munfterfe 
'BifTchop met 5ijnHorden banMande-werk(bic bp met groote quantitept in ;nn 
Bifdom ïjabbe laten maften) baac op petg soube attenteeren. #et hooge Lant, 
Uoo? Groeningen tot Helpen toe/ ié ooft geo^bonneert / om af gegraben te 
bjoiben / tot becftecltingc ban bit Stadt. 

(ftectoïjl men in be Vereende Nederlanden bug nacrfïigï) met be Krijghs-ru- 
ilingen te Lande, boojtgingb/ püccae men niet minbec mecbeEquipagie ban 
een ont3acïJ£lDft* Oorloghs-Vloot tCC Zee : %n be Maant Februarij , 167 ?. i$ al 

o?öje baar toe gegeben / en 3011 be selbe beftaan in 48 gcoote Oodogh-fchepen , 

24 Fregatten , en Advijs-Jachten , Branders en Galjoots , naar abbenant / te 3a- 

men uptmanenb* iooZeyien: maacöet ffftal ig naocrljanbt nocb bcrmrcr= 
orrt. «©ocïjalg mentotbe^cuptruilingbquam/ toa^cr bJebec gek ban boen, 
3Dc Provintie ban Holiandt, bie bette Melk-koey, bab nu mefec baabtuc* 
bonben / bat be ïaatfïe maniecc ban feftattingen te geben / Ijct gereetfte en mee» 
fit gcltquamop te brengen : Ifier om jfclbcn be Ed:Groot-Mog: Heeren Sta- 
len van Hollandten Weft- Vrieflandt op ben 9 Miert , 1673. ÜJCbccom baft/ een 
anderen, of tweeden Tweehondertften Penningh, bp forma ban Capitale Lee- 
ning, te liebten/ omtrent in 5oobanige ojb?e/ até ben eeeften/bier boren Pag: 104. 
cnbcrbolgen^/ te le$en : bie op beu 1 en 1? April moft betaalt toojben. 3n't 
Hooft ban bit Placcaat geben öare Ed: Groot-Mog: uptbmlibcïp genoegö te 

berflaan 



JToerufting. tegen de Vereende Nederlanden. ï ^ 

tjecflaan De rcDnien / toaarom 5p genco&tsaaftt 39'n / aï3uïfec n geld-lichting te 
moeten toe fïaan/ namentlijR om öe getoeïDige Krijgbs-toeruftingh te water , Die 
tegen De Ingezetenen De5ec Frovintien , en bolfiomen uptrocping entarDeiging 
bet 5eïfcer Landen en Steden , (op Die manier / alg ee ttptg De Romeynen Die 
ban Carthago Rebben bernietigtit) toojbt aangcfieit. 3©p 3uUen boo? De nauw- 
keurige Liefhebbers , en Die mïfTrt)ien baar aan 5011 nonnen gelegen jijn / niet 
alleen De Voorreden ban Dit Placcaat, maat ooft 't jelbe in 't geïjeel / Ijier laten 
bolgen / om De beranbetingö / ban 't eerfïc met Dit ttoeeDc te nonnen toeten. 

P L A C C A A T 

Van de Heeren 'Staten vanHollandt en WefWrieflandt , ge- 
emaneert op het betalen van eenen anderen of tweeden 
Twee hondertften Penning,by forme van Capitale Leeninge, 
voor den Jare 1673. -geconfenteert. 

E Staten van Hollandt en Weft-Vrieflandt. Allen den genen die dezen 
zullen zien of hooren lezen, Saluyt. Doen te weten. Alzoo de Vyanden van 
dezen Staat van meeninge en gerefolveert zijn een machtige Scheeps- 
Vloote toe te ruften, om daar mede deze Landen te Water op het alderkrach- 
tighlre aan te grijpen en aan te taften, en in het werk te ftellen en uyt te voeren 
het voornemen, dat zy opentlijk betuygen, te hebben, van dezen geheelen 
Staat t'eenemal te willen ruineeren , en te gronde te werpen , daar in niet eenen 
Steen op den anderen te laten , en alle de Ingezetenen van den Lande tot een 
zeer ellendige ilavernye te brengen , zoo als de Romeynen in ouden tijden die 
van Carthago hebben getracteert, en dat de Arme Ingezetenen van de Provin- 
tien by de zelve Vyanden geoccupeert de droevige effecten van die voorfz. Refo- 
lutie albcreydts dagelijks gevoelen , alles niet tegenftaande men aan .deze zijde 
hadde verzocht met de voorfz. Vyanden te maken eenitilftandt van Wapenen te 
Water, en dat wy derhalven genoodtzaakt werdende onder Godes genadigen 
zegen en byftandt , de ruine van de goede Ingezetenen dezer Landen, zoo veel 
mogelijk , te verhinderen, en ten dien eynde mede eenc Scheeps- Vloote te equi- 
peeren en in Zee te brengen , en tot verval van de onkofte van dien andermaal 
eenen anderen of tweeden Twee-hondertften Penning, mede by forme van Ca- 
pitale Leeninge op betalinge van intereft tegens vier ten hondert in 't Jaar, als 
voor heenen te moeten heften, boven en behalven deneerften Twee-hondertften 
Penning, by ons hier bevoorens albereydts geconfenteert en ingewillight, ge- 
ordonneert, geftatueert en bevoolen hebben , ordonneeren, ftatueeren en be- 
veelen by dezen. 

DAt alle Houders van eenige Obligatien , Los- en Lijfrente-brieven , loopende zoo wel ten lafte van 
'1 Gemeene Landt , denHeere Piince van Oranje , 't Comptoir van de Genetaliteyt alhier in den 
Hige, de refpeftivc Collegien ter Admiraliteyt in Ónzen Lande vanHollandt en Weft-Vrieflandtre~ 
Aderende, als van eenige Steden, Gellegien, Htemraadt of Waterfcbappen , Dorpen, Societcy- 
ten , of ecnigeihande andere Corpora of Gemeynfchappen egene uytgezondeu» wie de zelve ook zou- 

f 2 de» 



i $6 II. T)eeL Den Franfen Oorlogh Tweede Capitale- 

den mogen zijn (dan alleen die van deGcoctroyeerdcWeit-lndi'che Compagnie) gehouden zuilen ' 
zrjn den rwee-honJertften Penning van de zelve Obligatien , Los- en Lijfrente blieven by foime van 
CapitaleLeeninge te betalen, indien de zelve Regenten zijn voorden i April, en de andere Ingeze- 
tenen van den Lan ie voor den 15 April toekomende , terplaarze enaan dien Oncfanger , daar en by 
dewelke de InrerclVen en Renten van de voorfz. Obligatien , Los 1 - en Lijfrenre-brieven werden be- 
taalr, en een aanzijn van de voorfz. Obligatien te bezorgen , dat op dezelve Obligatien door den 
voorfz. Oncfanger dicht of naaft aandelaatfte gedane betalinge van de Interene werde gcftelt , dat den 
voorfz. Twee hondenden Penning by forme van Capitale Leeninge van de voorfz. Obligatie is be- 
taalt. En wat de Los- en Lijfreute-bneven aangaat , dat de Eygenaars of Houders van de zelve Ericven 
gehouden 2ullen wezen te doen opmaken deQukamien van deLos- en Lijfrenten die zy-luydeu zedeK 
den 1 April, 1675 . tot den 1 April, 1S7+. zullen hebben te vorderen, fchoon die noch niet verfcheecen 
mochten zijn, met cxprellïe van het Capitaal af de Hoofc-fomme van deroorfz. Los- of I.ijfrente- 
brieven , en te bezorgen dat by-den voorfz. Oncfanger op de voorfz; Qiiicantie weide aangetekent , 
dat den Twee honderttten Penning by forme van Capitale Leeninge is beraak van het Capitaal van de 
voorfz. Los- of Lijfrente-brief , en dat tenreguarde van de voorfz. Lijfrenten hcrCapitaal indillincto 
lijk en zonder eenigh het aldermmfte on derfchcydtalom en overal genomen zal werden, op thienmaal 
het inkomen of de Rente van de voorfz. Liifrcnte-brief ; en dat zulks- een gr.lde jaarlijkze Lijfrente 
ren aanzien van den voorlz. Twee-hon crtlten Penning gehouden zal werden ivacrdigh te wezen in 
Capitaal 10 guldens, meerderen minder fomme na advenant. 

Dat die gene , op welkers naam eenige Actiën in de refpective Kamercn van de Oolt-Indifche Com- 
pagnie dezer Landen zijn ftaande , gehouden rullen wezen den Twee-honder'ten Penning van de zelve 
Actiën , by forme van Capi:alc Leeninge te betalen , indien hy een Regent is voor den 1 April , en de 
anderelngezetenenvanden Lande voor den 1$ April toekomende , ter Kamere daar de voorfz Actiën 
zijnitaande, en'dat het Capitaal van de voorfz Actiën ten aanzien van den voorfz. Twee-hondenlten ' 
Penning zondereenige diilinctie zal werden gcekent of genomen op 400 guldens Capitaal , invoegen 
dat tooguldcBsoudt Capitaal aan Actiën in Jevoorlz. Compagnie gerekent zal wezen waerdigh te we- 
ien 4.00 guldens. 

Dat alle die gene die den voorfz. Twee- honderttten Penning van de voorfz. Obligiticn , Los- en 
Lijfrente- brie/en, en Actiën voor den voorfz. cerften en 15 April toekomende, nier zullen hebben 
betaalt, aan 'tgemeene Landt zullen moeten goedt doen in-dien dezelve Regenten zijn , een vierde- 
:3rt, en de andere Ingezetenen vanden Lande een achtife-part meerder a'.szy anderzints ter zake van 
den vooriz.Twee-hondenitcn Penning fchulJigh zouden zijn gewecit. 

Dat wijdetsdcnvootfz,Twee-hondettften Penning by forme van Capitale Leenin je , mede zal moe- 
ten werden betaalt van alle Huyzen» Heerlijkheden, Landen, Thienden , Vili. kerven cnandece . in 
de Verpondinge ge inotiiècrde en contribu.rendcOoeJeren , g:ne uyrgezon.lert, Pirr alleen ten aan- 
zien van die G0:deren, de welke albercydts in de voorlz. Verpondinge zijn ge^uoti'.cerren contri- 
bueren, maar ook ten aanzien van dicGoede>en, de welke inde voorfz. Verpondinge noch niet en 
contribueren-, of door Oitroyen ofanderzims daar van zijnge-cximeert : En dat aan de Heejcn 
ge-rmeciteren en Regeerders van de Steden, mitlgadcrs Schouten en Gerechten van de Dorpen, daar de 
voorfz. onroerende Goederen gelegen zijn. 

DatdeHcercn Burgermcclteren en Regeerders van de voorfz. Steden , mitfgaders Schouren en Ge- 
reclitenvan de Dorpen, gehouden zullen wezen denTwee-hondertiteu Penning van de voorlz. onroe- 
r:n !e Goedereu re vordd en, enby forme van executie te innen ten lalle van de Eygenaars van de zelve 
jnroerende Goederen, 't zy op de Huurders ofBruykcrs van dien, voor zoo veel de zelve eenige 
Huure ofPacluefchuldigh zijn, of andetzims ten lafte van de voorfz. Eygenaars zelfs, en in iien de 
voorfz. Eygenaars Regenten 'zijn, voorden i Mey toekomende, en indien die eenige andere Ingezete- 
nen van den Lan ie tocbehooren voorden 1 5 Mey toekomende. 

Dat de Eygenaars van de voorfz. onroerende Goederen zullen moeten bezorgen, dat den voorfz. 
Twffe-hondcrften Penning van de zelveGoederen zal moeten wezen betaalt voor den voorfz. i.Mey toe- 
nde, ir.Jien de zelve Regentenzijn, en indien die eenige andere Ingezetenen van den Lande toe- 
behooren , voor den voorfz. 15 Mey toekomen .Ie , op poene dat de zelve Regenten anderziius een 
vierde- part 1 en de andere Ingezetenen van den Lande een achtftc part meerder zullen moeien goedt 
doen dan den voorfz. Twee-hondertiten Penning van de voorfz. onroerende Goederen anderzintszou - 
den komen te btdragen 

Dat het inkoaKO zoo wel van-de voorfz. Huyzen als Landen , en andere in de Verpondingecontri- 

:.: ie Goederen zal wcrJcn gerekem of genomen na de voorfz. Verpon !i:igc , de zelve Verpon- 

iuüga over de Huyzen ge-e!timeen zimde den Achttien Pcnniug, en van de voorfz. Landen en andere 

Goede- 



"Leening. tégen de Vereende Nederlanden; fff 

Goedereu den Vijfden Penning van het jaarli jkze inkomen van dien , invoegen dat een Cuys getauxeei't 
zijnde op 8 guldens in de Verpondinge , meerder en minder fomme na advenant , gerekent zal werden 
te doen 64 guldens in Huur, efldaar af getrokken wezende den voorfz. Achttien renning in Buur noch 
te doen 56 guldens, etuis t een Mai ge Landisgeïauxecrt zijnde op 5 guldens in de Verpondinge, meer- 
der en minder fomme naar advenant , ge-eniinecrt zal weiden ie doen*2j gi -loens in Huur , endaar 
afgetrokken wezende den voorfz. Vijfden Penning noch 2c guldens in Huur , en dat dicnvolgende her 
voorfz. inkomen van de voorfz. Huyzen zal Werden gerekent tegens drie en een half ten honüertepdc 
Waardye van het Capitaal, en zulks cenHuysdat «"guldens doet in de Vcipondinge, enalzoo 64 gul- 
dens, en den voorlz. Achtften Penning afgciogen , noch 56 guldens in Huur, gehouden zal werden 
waerdigh te wezen ten aanzien van den Twee-hondertften Penning , in Capitaal 1600 guldens, daar 
van den voorlz. Twee hondenden Penning zal moeten werden betaalt; en dat hiet inkomen van de 
voorlz. Lendenen andere Goederen zal werden gecomputeert tegens twee en drie quart tenhonderto» 
de waardye van 't Capitaal , en midts dien een Marge Landts die % guldens doet in de Verpondinge , en 
alzoo 25 guldens , en oen voorfz. Vijfden Penning a getogen 20 guldensin Huure, gehouden zal wer- 
den waerui^h te zijn ten aanzien vanden voorlz. Twee hondenden Penning in Capitaal 72 j guldens , 
of daar omtrent , daar van den Twee-hondertften Penning zal moeten werden betaalt. 

En in gevalle bevonden zoude mogen weiden, dat de Huur ran de voorfz. Huyzen en Landen , de 
voorfz. Verpondinge afgetogen den zevenden en vierden Penning van dien , ten aanzien vaneenige van 
de zelve Huyzen en Landen niet zoude konnen uytbrengen , dat in zulkengevalle Burgemieefterenen ' 
Regeerders van de refpedive Steden, ten reguarde van de zelve Steden, en Schout en Schepenen van 
de refpeclivc Dorpen , ten aanzien van de voorfz. Dorpen, yder voor zoo veel zijn Dinrict aangaat, 
inidts dezen zullen zijn geauthorifeert, om voor zoo veel den Twee- hondenden Penning belangt, en 
vefder noch anders niet , het kort van de voorlz. Huyzen en Landen te brengen op die Huyzen en Lan- 
den, die inde voorfz. Verpondinge minder dan den Achtflen en Vijfden Penning van de voorlz. Kuur 
lefpeelive zijn contribuerende , en dat voor zoo veel en voor zoo verre de vootfz. Huur meerder dan 
den voorfz. Achttien en Vijfden Penning refpectivc is bedragende. Des dat de voornoemde Schout en 
Schepenen gehouden zullen wezen, de voorfz. Qtiohieren over te brengen aan de voornoemde Onze 
Gecommittestde Raden , om by de zelve nagezien , ge-examineert , en voorts gearrefleert te werden 
als na behooren . Doch by aldien Burgermeetieren en Regeerders der voorfz. Steden, mitlgadcrs Schout 
enSchepenen vande voorfz. Dorpen, en de gemeltc Onze Gecommitteerde Raden, ten aanzien van 
de zelve Dorpen , den Twee hondentten Penningnaar aJvenan't het flor van het Quohier van de voorfz. 
Verpondinge dezen onaangezien niet zouden konnen cpbiengen, dat her de zelve alsdan vry zal flaan 
by doleantie aan Ons verminUeringe te verzoeken tot die fomme die in manieren vooren verhaalt , op- 
gebracht zoude konnen werden, en dar redenen daar toedienende, de voorfz. doleaniien zullen v/er- 
dengeadmitteert'. 

Dat het de Eygenaars van de-Landen en onroerende Goederen vry zal flaan ten aanzien van de Kuftin- 
gen en andere Schulden , die op de voorfz onroerende Goedeten zijn gehypothequeert aan de voorfz . 
Kuflingen, mirfgaders Rente» en Interenen, die zy ten aanzien van de voorfz, gehypothequeerde 
Schulden moeten betalen, tekorten denTwee-hondertflen Penning zonder eenigh bek toon of tegen- 
zeggen, van de voorfz. hare gehypothequeerde Credifeuren, of dat de zelve haar met eenige renun- 
tiatie, die dezen contrarie gedaan zouden mogen wezen , zullen mogen behelpen ; en dat infgelijks" 
die gene , die eenige Ooft-Indiiche Aftien zouden mogen hebben beleent , den Twee- hondennen Ten- 
ning.by hem van de zelve Actiën betaalt y zal mogen korten aan die gene , die de voorlz Actie compe- 
teert , voor zoo veel de zelve Actie meerder zoude mogen waerdigh wezen , dan' 't gunt daar mede die 
beleent is. 

Des dat in gevalle bevonden zonde mogen wëtden , dat eenige vatte Goederen voor meerder fomme 
zouden mogen wezen gehypoihequeert of verbonden, dan de waardye van dien inct de taux of peyl 
hiervooren valt gerteh, komt uyt te brengen, dat in zulken gevalleden Eygenaar van dezelve vatte 
Goederen , gehouden zal wezen aan het gemeene Landt te betalen den vollt n Twet-hcndertflen Pen- 
ning van die fornnc voor de welke de voorlz. vafle Goederen verbonden zijn, en niet van die fomme- 
daar op de voorlz. vafte Goederen over de voorfz. taux of peyl hier vooren geflelt zouden moeten wer- 
den genomen, midts aan dengenen, ten welkers behoeve de voorfz. Landen vóór de voorfz. fomme- 
zjjn gehypothequeert,- kortende den voorlz. Twee-hondenden Penning op de Renten en Interenen by 
hem belooft , en zulks indien eenige Landen die ovet den taux bier vooren geflelt ten aanzien van deo- 
Twee-hondertften Penning gere'.cent zouden moeten werden waerdigh te wezen 7 25 guldens of daar 
omtrent, verbonden of gehypothequeert zoiüen mogen zijn voor een fomme van iooo guldens, den 
Tv/e*- hondenden Penning by den Eygenaat van de voorfz. Landen betaalt zal moeten werden , niet na 

f 3 asrvemia** 



!^8 //• T>eeL Den Franfen Oorlogh Tweede i oq/?<?- 

advenant de voorfz 725 guldens, maar na advenant de voorfz. loooguldens, midts den voorfz. Twee- 
hondertflen Penning van de voorfz 1000 guldens, koiter.de aan die gene, tot wiens behoeve de 
vooifz. ioco guldens op 't voorfz. Landt zijn geliypothequeert, en dat op de Renten en lntercflen, 
die hy aan den voorfz. zijnen gehypothequeetden Crediteur heeft belooft. 

Dat alle diegene , die bevonden zullen werden in de Quohieren van den voorfz. Twee-hondertften 
Penning, verhooght met een zefte-partals voot dezen t»zijn gequotifeert , gehouden zullen wezen, 
den vootfz.Twee hondertften Penning te betalen voor dennjunii toekomende, of dat de zelve by 
fante van dien aan'tgemeene Landt zullen moeten goedt doen, indien zy Regenten zijn een vierde- 
part, en de andere Ingezetenen van Onzen Lande een achtfle-part meerder als zyanderzints terzake 
van den voorfz Twee-hondertften Penning zouden hebben moeten betalen, met dien verftande dat 
alle die gene, de welke zullen konnen bewijzen dat zy ter zake van deObligatien, Actiën, Huyzen 
en Landen hier vooren geroert , zoo veel of meerder in den Twee-hondertften Penning hebben betaalt 
dan 't gunt waar op zy in'tvoorlz. Quohier zijn gequotifeert, daarmede zullen mogen volftaan , en 
bevrijdt enge.eximcert zijn van de voorfz. quotifatie, en dat die gene, die niet zullen konnen betoo- 
nen zoo veel in den Twee-hondertften Penning ter zake van de vooifz. Obligatien , Actiën , Huyzen en. 
Landen te beialen, als 't gunt waarop zy in't voorfz. Quohier zijn gequotifeert, komt te beloopen, 
zullen moeten betalen dat gene, daarop zy in'tvoorlz. Quohier zijn geftclt, voor zoo veel 't zelve 
meerder komt te bedragen , dan 't gunt de voorfz. Gequotifeerden ten aanzien van hare voorfz. Obliga- 
tien, Actiën, Huyzen en Landen komen te contribueren, de$dat die gene, dewelke ter zake van de 
vooilz. hare Obligatien, Actiën, Huyzen en Landen meerder zouden moeten betalen, als komt te 
monteeren N gunt waar op zy in 't voorfz. Quohier zijn getauxeert , niet zullen mogen voldaan met de 
quotifatie van 't voorfz.. Quohier te voldoen, maar effcctivelijk zullen moeten opbrengen den Twee- 
hondertften Penning van de vootfz. Obligatien , Actiën, Huyzen en Landen. 

En dat alle die gene, die zullen willen aanwijzen, dat zy de vooifz. personele quotifatie hebben 
voldaan, metdebetalingc van de Actiën in de Ooft-Indifche Compagnie, of Obligatien ten lafte van 
't gemecne Landt , hooghgeme-lte Sijn Hoogheyt, eenige Steden , Collegien, Hcemraadt of Water- 
fchappen, Dorpen , Societeyten ofeenigerhande andere Corpora of Gemeenfchappenloopende, met 
Eede lölemneel , of tenreguarde van deMenno-gezinden, met ware woorden in plaats van Eede, die 
nochtansvan het zelve effect als een corporeelen Eedt zullen werden gehouden , zullen moeren ver- 
klaren , dat de voorfz. Actiën en Obligatien haar en niemant andeis waarlijk en met der daat zijn toe- 
behoorende, endat zy optechtelijk en ter goeder trouwe dezelve Actiën of Obligatien hebben geac- 
quireert, en namemlijk mede dat zy devoorfz. acquifitie niet en hebben gedaan . om daar door haar 
zclvenvande voorfz. perfoneele quotifatie te eximeeren , of die daar door te verminderen ; en voor 
zoo veel eenige van de zelve Actiën of Obligatien eenige Petfoonenin Gemeynfchappen, of ip Com- 
pagnie zoude mogen aangaan, dat ah dan de voorfz. Actie of Obligatie aan de vooriz. Compagnie ge- 
znmenrlijkafflagh zal (trekken , op de quotifatie daar mede zy perlonelijkaangeflagenzijn ; en dat die 
gene, die bevonden zouden mogen werden, dezen aangaande een valfcheof onwaerachtige vcrkla- 
ringc te hebben gedaan, niet alleen zullen incutreeren deftraffe vaninfamieenmeyneedigheyt, maar 
daar-en-boven noch uyt hare middelen komen te verbeuren zooveel als komen te momeeren de Actiën 
of Obligatien, met dewelke zy haar alzoo valfchclijk of onwaaiachtelijk zouden mogen komen te 
behelpen. 

Dat van de betalinge van den voor r z. Twee- hondertften Penning , zoowel ten aanzien van de voorfz. 
Obligatien en Actiën als de voorfz onroerende Goederen vry en cxempt zullen wezen de Obligatien , 
Actiën en andere onroerende Goederen , toebehoorendc aan den hooghgemelten Heere Prince van 
Oianic, de Vrouwe Princeffe Douariere van Oranje, de Delcendenten van den Heere Prince Willem 
van Nallauw Hoogh-lofte' ijker Memorie, of tot de Ecclellaftique ofGeeftelijkeComptoien fpectee- 
rende , midtfgaders de Plaatzen en Landen „ die by de Vyanden van den Staat zijn geocenpeert ; en wat 
de Landen belangt, die op ordre van denSta3t zijn geinundeert, dat van de zelve Landen al leci zal 
werden betaalt den vier-hondertften Penning, voot zoo veel die geinundeert zijn, envoorzooveel 
eenige Ingev.ctenen dezer Landen gene andere Goederen zouden mogen poflldeeren , dan die geinun- 
deert zijn , dat op de doleantie dien aangaande by de zelve Ingezetenen te doen, favorable reflectie zal 
worden ^etTiaakt. 

Dat de Onifangets , Thefauriers, Rentmeefters of andere van wat qualiteyt die ook zouden mogen 
wezen , zoo wel van het gemeene Landt den hoogh|eraelten Heere Prince van Oranje, van het Comp- 
toir van de Geneialiteyt alhier in den Hage , van de rel pective Collegien ter Admit alireyt in onzen Lande 
refidecrende, als vsn eenige Steden, Collegien , Heemraadt of Watcrfchappen , Dorpen, Societey- 
ten ofeenigerhande andere Corpora of Gemeynfchappen ten aanzien van de voorfz. Obligatien, Los- 

en Lijf- 



-^Penning. regen de Vereende Nederlanden , - 15-9 

en Lijftente-biieven , Bewinthebberen van de Ooft-Indifche Compagnie» ten reguarde van de voorfz. 
Ooft-Indifche Adlien , en Burgermccfteren en Regeerders, midtfgaders Schouten en Gerechten voor- 
noemt , ten opzichte van de voorfz. onroerende Goederen- zullen hebben op te geven , van wat Obli- 
gacicn , Los- en Lijfrente -brieven . A&ien in de Ooft- Indilche Compagnie, en onroerende Goederen 
t'haarder bewint , adminiftratie en directie refpeftiveftaande, den Twee-hondertften Penning vooi den 
voorfz. eerften en 15 April, eerften en is Mey refpe&ive niet en is betaalt , met expreflïe en dellgnatie 
zoo veel mogelijk is van de Perfoonen , aan de welke de voorfz. Obligatien , Los- en Lijfrente brie» 
ven , Atftien en onroerende Goederen zijn competeerende. 

Dat de voorfz. Ontfangers , Thefauriers , Rentemeefters of andere Adminiflrateurs , Bewinthebberen 
in de voorfz. Rameren van de gemclte Ooft-Indifche Compagnie binnen deze onze Provintie refidee- 
rende , en Burgermeefleren en Regeerders der voorfz. Steden , midtfgaders Schouten en Gerechten der 
voorfz. Dorpen zullen werden gemaakt Debiteuren van den Twee-hondertften Penning van alle Obli- 
gatien , Los- en Lijfientc brieven, Aftien in de Ooft-Indifche Compagnie, en onroerenbe Goederen 
t'haarder bewint adminiftiatie en directie ftaande, en dat zy-luy den voor de voldoeninge vandenzelven 
Twee-hondertften Penning zullen werden ge-executeert. 

Datdevooifz. Ontfangers, Thefauriers , Rentmeefters of andere Adminiftrateurcn , Bewinthebbe- 
ren in de vooilz. Kamcren van de gcmelte Ooft-Indifche Compagnie binnen deze onze Provintie refi- 
decrendc, en Burgermeefleren en Regeerders der voorfz Steden, midtfgaders Schouten en Gerechten 
der voorfz Dorpen infgelijks zullen werden gemaakt Debiteuren van het vierde en achtfte refpeftive , 
dat eenige Regeneen en Ingezetenen dezer Landen ten aanzien van eenige latere betaünge fchuldigh 
zouden mogen werden. 

En dat cie Ontfangers van den Twee-hondertften Penning refpedtive, mede zullen weiden gemaakt 
Debiteuren van het Qnohier van den zelven Twee hondenften Penning haar executie aanbevolen, en 
dat de zelve gehouden zullen wezen, daar van, midtfgaders van het vierde en achtfte relpedive, dat 
eenige Regenten of Ingezetenen van Onzen Lande, terzake vaneenige latere betalinge fdiuldigh zou- 
den mogen werden aan de Hceren Gecommitteerde Raden in de refpe&ive Quartieren-verantwoordinge 
te doen. Ln ten eynde de voorfz. Onze goede meyninge , punctuefijk ge-executeert en nagekomen 
mogen weiden 5 zooordonneerenen beveelen Wy» dat deze alom gepubliceert en geaffigeett zal wer- 
den daar zulks behoort, en in gelijke zaken te gelchieden gebruykelijk is. Gedaan inden Hage op den 
5 Maeit, in 't Jaar ons Hceren en Zalighmakers 1673. 

Ondtr ftondt , 

Ter Ordonnantie van de Staten. 

Wat getekent , 

He r b t. van B e a u m o n t, 

^,it Placcaat beefe rjtït op ecitige plaatsen met ty t tooo?gaanbe / op Pag: 1 04, 
nibecüolgcns/als ge3cpt ip/ Dochöcaanmcrfteltjftrteüccanöcrinolj^tc3icn 
op Pag: j 10, altuaar Die üolgenot Anijkel gclc3«i t»o?Dt / Dct Wïh in Dit laat' 
fee Placcaat 10 ooojbu gegaan. 

Artikel in 't eerde Placcaat van den 2 oo ftcn Penning, by forme 
van Capitale Leaiinge, geftelt,doch in dit tweede uytgelaten. 

DAt voorts aüe diegene , die eenige Traktementen , Jaarlijks doende of gevende een 
fomma van 400 guldens , en daar biven, op nominatie, collatie, of h Beneficie van 
ons, of 'eenige andere , of ook van Steden , Corpora of 'S 'octet en, zijn trekkende , of ge- 
nietende, ten behoeve van degemeene zake zuüen moeten betalen een vierde-part van de 
voorfz. Tratlementen , te weten , yder vierendeel Jaar s een gerecht vierde-part , zonder 
dat hier van yemant exempt zal -wezen» dan die gene t die m eenige mht air e , Kerke ' 



x6o H* 'Deel. Den Franfen Oologh Ordrevdn- 

tyke, of 'Sckolaflique bedieningen zijn , Joch Jat alle Je Profetforen, uitgenomen alleen* 
die van Je Theologi/chefaculteyt , het voorfz. vierde part zullen moeten goet doen , ie- 
kouJelijk , Jat alle Jie geene , Jie aan de Regeer'm/e van Jen lanJe , of van eenigefieien 
participeeren y gehouJen zullen weztn , het vier%e part van Je voorfz. Traclementtn 
mede te betalen , Jchopn genomen Je zelve geen vierhonJert-gulJens jaarlijks quameyi 
uyt te brengen, 

<0bermiöt#öat men öoo* öese manier ban betaling nfet fcanöe öctonsen / öe 
quotifatie, öaarpöecbanouöté on geflelt ^aé / te !;ebbcn bolbaan/ tjoctoel 
öe Rijkfte , bie Ijar* miüDelen in Huyzen , Landen , Obligatien, en Renten op 
's Landts Comptoiren , Adien , &c. bcflont / De 30itimtgc tóeï 5/ of. 4 maat $00 
toeel fjaöbcn betaalt / al^ bare quotifatie betiep I 500 toarenbec mecc tieele / alg 
CtjHe Kooplieden, Winkel iers,en öiecfielrjïte/bie fjare gelden tn goederen,op an* 
öcrc toi)5e geb?npftten en nut 3etten/ e n 5ecc mepnig/ of tuel niet£/ op De3e ma* 
niec betaalben/ en baarom moften $p alle/ öie geqnotfeect toacen/ ftomcn af-ce* 
fienen / toaac toe Ijtt toolgenbe Placcaat té af-gcnonbigljt / ben 30 Maert, 1673, 

PLACCAAT, 

Op de af-rekening,en bewijs der betaling, van de -200% Penning, 



D 



E Staten van Hollandt en Weft-Vrieflandt , Allen den genen die dezen zul- 
len zien of hooren lezen , SaluyL Doen te roeten, Dat wy met rijpe deliba» 
ratie , overleydt en overwogen hebbende , op hoedanigen wijze de Ingezetenen 
van onzen Lande, den Tweehondertften Penning van hare Landen, Huyzen, 
Obligatien , Actiën , en andere Goederen , den Tweehondertften Penning fub- 
jedl, betaalt hebbende» de zelve betalinge aan denOntranger van den Twee- 
hondertften Penningh, ter plaatze daar de zelve Ingezetenen perfonelijk zijn 
gequotifeert , zullen moeten doceren en bewijzen , en haar verders met het over- 
leveren der Quitantien , of anderzins zouden moeten reguleren , mitsgaders aan 
wien den Eedt, van dat de Obligatien en Actiën met de welke zy-luyden zouden 
verftaan de voorfz perfonele quotifatie te Zuy veren , haar in eygendom toehe- 
hooren , zoude moeten werden gepreftcert , en af-geleydt , goet gevonden , ver- 
ftaan , en geordonneert hebben , vinden goet , verftaan en ordonneren midts de- 
£en, dat die gene die perfonelijk in het voorfz. Middel van den Tweehondert- 
ften Penningh zijn gequotifeert, en zouden willen bewijzen , dat zy 't gunt waar 
op zy by de voorfz. perfonele quotifatie zijn geftelt , in 't geheel of ten deele heb- 
ben voldaan door de particuliere betalingen van den Tweehondertften Penning 
der Obligatien , Actiën , Landen, Huyzen, Thienden , en andere Goederen, den 
voorfz. Tweehondertften Penningh in fpecic fubjedr. gemaakt, aan den voorfz. 
Ontfanger van de perfonele quotifatie , uyterlijk voor den eerften Mey aanftaan- 
Je, op de verbeurte by onzen voorgaanden Placcate geftatucert , zullen moeten 
exhiberen, en vertoonen de originele Rccepiffen van de voorfz. betalingen vau 

den 



Betaling. regen de Vereende Nederlanden. 1 6 1 

den Tweehondertften Penning der voorfz. Obligatien , Actiën, Huyzen, Thien- 
den , en andere Goederen, den voorfz. Tweehondertften Penningh in fpecie 
fubjeet gemaakt , en van de zelve Recepiflen aan den voorfz Ontfanger overle- 
veren een authentijeque Copie , houdende alle de Recepifien die aan hem zullen 
werden geëxhibeert , achter den anderen gefchreven , en geauthentifeert, zonder 
dat het echter van noden zal wezen , dat het Papier, op de welke de voorfz. au- 
thentijeque Copien gefchreven zullen wezen, met het kleyn Zegel gemunieeri 
zal zijn. En dat den voorfz. Ontfanger > op de voorfz. originele Recepifien zal 
moeten ftellen het woordt vertekent ; Dat wijders die gene die eenige Landen, 
Huyzen , of andere onroerende Goederen bezitten , de welke door eeni- 
ge fchulden aan anderen zouden mogen wezen gehypothequeert , als mede die 
gene, die eenige Actiën zouden mogen hebben beleent, gehouden zullen we- 
zen van den Ontfanger, aan de welke den Tweehondertften Penningh van de 
voorfz. gehypothequeerde Landen , Huyzen , of andere onroerende Goederen, 
midtfgaders van de voorfz. beleende Actiën zal wezen betaalt t te eyfichen twee- 
der hande Recepifien , te weten , eene Recepifle van 't gunt voor den eygendom 
van de zelve Landen , Huyzen, en andere onroerende Goederen, midtfgaders 
van de voorfz. Actiën werdt voldaan , en een andere Recepifle van \ gunt ter za- 
ke van de voorfz. gehypothequeerde fchulden of beleeninge op de voorfz. Actie 
gedaan , werdt betaalt ; en dat de Eygenaars van de voorfz. Landen , Huyzen , 
en andere gehypothequeerde Goederen , midtfgaders die gene die den Tweehon- 
dertften Penningh van de voorfz. Actiën hebben betaalt, de Recepifterj van de 
betalinge by haar gedaan , aandeGeintereffeerden zullen moeten overleveren 
voorden j8 April aanftaande , gelijk mede de Huurders van eenige Huyzen en 
Landen den Tweehcndertften Penningh betaalt hebbende , de Recepifien van 
dienaandeEygenar.rs der zei ver Huyzen en Landen, mede voor den voorfz. 
iS April toekomende, zulien moeten ter handen ftellen , op poene dat de voorfz. 
Eygenaars , Beleenders van Actiën , en Huurders refpective , anderzins de kor- 
cinge geroentioneertin onzen Placcate dezen aangaande geëmaneert , niet zullen 
mogen doen, maar daarvan verfteken blijven ; Gelijk ook die gene, dieeenige 
Goederen den Tweehondertften Penning in fpecie fubjeet gemaakt, in gemeen- 
fchap zouden mogen bezitten , gehouden zullen wezen afzonderlijke Recepif- 
fetkte nemen van zoodanige partyeals ydervan hun daar inne competeert, en 
dat den Eedt hier vooren breeder vermeit , zal werden gedaan in handen van de 
voor(z. Ontfaragers van de perfonele quotifatie * op het Formulier hier na van 
woorde te woorde geinfereert. 



D 



Formulier van de te doenen Eedt. 

At zweere ik » dat de AEtien en Obligatien , gementioneert 'm de Recepijfe by my 
aan den Ontfanger van denTwee-hondertftenFenning van de perfonele quotïjatie 
«vergelevert , my , en niemant anders waarlük , en met der daadt zijn toebehoorende , 
tn dat ik oprecbtelïjk en ter goeder trouwe de zelve A&ien of Obligatien heb geacam- 
reert , en namentlijk mede dat ik de vofirfz. atquifitie niet hebbe gedaan > *m daar door 

ff mijn 



T fo II *DeeL Den Franfen Oorlogh 2 Capita Ie- 

mün zelven van de voorfz. perfonele quotifatie te eximeeren , of die daar door te ver- 
minderen. Des dat die gene die eenige beleende A&ien cp haar naam zijn hebben- 
de .byEede zullen moeten verklaren, datzyde zelve voor haar rekeninge en 
ter goeder trouwe hebben beleent. 

Ordonneren wijders de voorfz. Ingezetenen van onzen Lande , de welke ten 
reguarde van de perfonele quotifatie daar medezy in het Middel van den Twee- 
hondertften Penning belaft , of aangeflagen zijn , zullen willen fuftineren te hoog 
in hare Middelen geftelt , of gequotifeert te wezen , de doieantien die Zy daar op 
willen fonderen, zullen moeten allegueren en doen aan Burgermeefteren en 
Regeerders van de refpedtive Steden, onder de welke zy ten aanzien van de Ver- 
pachtinge des gemeene Landts Middelen reflbrteren , indien de fomme daar op 
zy in het zelve Middel zijn gequotifeert, en waar over zy haar beklagh willen 
doen, beloopt tot nooo guldens, en daar beneden i En aan deHeeren onze 
Gecommitteerde Raden in de refpe&iveQuartieren , indien de fomme daar op 
zyziin geftelt, en waar over zy haar willen beklagen, boven de 11000 guldens 
zoude mogen komen te monteeren. En ten eynde niemandt hier van ignorantie 
pretendeere 1 nemaar alle en een yegelij k weten moge , waar na hy hem hebbe 
te reguleeren. Laften en bevelen Wy , dat deze alomme gepubliceert engeaffi- 
geert zal werden daar zulks behoort, en in gelijke zaken te gefchieden gebruy- 
kelijk is. Gedaan in den Hage den 30 Maert , 167 j. 

Onderzont, 

Ter Ordonnantie van de Staten. 
En was ondertekent , 

Herbt. van Beaumont. 

7&it Placcaat $ twfïonöt fictooïg&t ban bt$e 

NOTIFICATIE. 

BUrgermeeftcren en Regeerders derStadt Amfterdam, in gevolge van de Refolutie 
van de Heercn Staten van Hollandt en Weft-Vrieflant in haar Edele Groot-Mog: Ver- 
gaderinge genomen op Dondcrdaghden 30 Maert , 1673. waarfchouwen by dezen 
*lle de goede Ingezetenen van dezeStadt, die perfonelijk in het middel van den Twee - 
hondertften Penning zijn gequotifeert , en zouden moeten bewijzen , dat zy 't gunt , waar 
opzyby de voorfz. perfonele quotifatie zijn geftelt, hebben voldaan door de particuliere 
betalingen van denTwce-hondertften Penning der Obligatien , Actiën , Landen , Huy- 
7en , Thienden en andere Goederen den voorfz. T wee-hondertfte Penning in fpecie fub- 
jeeft gemaakt, dat zy binnen deze loopende Maant April , en zulks voorden 1 May, 1673. 
zullen hebben te komen op de Reken-kamer dezer voorfz. Stadt, meteen authentijeque 
Copye van alle de Recepiuen achter den anderen gefehreven en geauthentifeert , (zonder 
dat het van nooden is , dat het Papier , op 't welke de voorfz. authentijeque Copyen 
gefchreven zullen werden , met het kleyn Zegel gemunieert hoeft te zijn) om met de 
Meeren Reken -meefteren dien aangaande te liquideeren ; en aldaar te doen den Eedt , van 

dat 



-Leening. tegen de Vereende Nederlanden. i6z 

dat de Obligatien en Aétien , met de welke zy verftaan de voorfz. perfonele quotifatie te 
zuyvreren» haar in eygendom toebehooren , en de zelve ter goeder trouwen hebben ge- 
acqaireert : Werdende voornamentlijk gewaarfchouwt en vermaant, haar fchade te ver- 
hoeden , alle die gene, dewelke niet in 't zeker zich vinden bewn ft , dat over tauxe en 
opgevolghde betalioge op hare reële effeöen gevallen , van hunne vafte Goederen , Acïien 
in de Ooft-Indifche Compagnie , Renre-brieven en Obligatien ten lafte van publijcque 
ComptoirenindeProvintie van Kollandt en Weft- Vrieflandt ftaande, de voorfz. perfo- 
nele quotifatie met een zefte verhooginge efïeélivelijk hebben besaalt, van niet te laten 
elabeeren deze loopende Maandt van April met het liquideeren en het betalen van het fup- 
plement, tot voldoeninge van haar perfonele tauxe in den Twee-honderrfte Penning 
met een zefte daar-en-boven gerequireert, om niet te vervallen in de poene by het Piac- 
caat van de Staten van Hollandt en Weft- Vrieflandt in dato den r o Januarii leftleden daa: 
toe geftelt . Waar na zich een yder , die het aangaan mach , zal hebben te reguleeren. 

dclum den 7 Afril , 1673. 

Ter Ordonnantie van haar Edele Groot Achtbaarheden , 

D. SCHAAP. 

<©00? Dien De Inwoonders ban Hollandt en Weft- Vrieflandt , (Die De biet 
laatfïe febattingen in Den *?oo?lebe Jare , 1671. 't 5p in Goudt -Zilver- werk, of 
gereden Gelde, (jaDDcn betaalt/) Intreft tCQCn vier ten hondert, in 't Jaar, 

to x$ belooft / en toel Recepiflèn , maar nocö geen Obligatien Daar boe? &aDöen 
ontfangen ; 300$ (om De goede Ingezetenen , tot öet opajengen oanDe tegen^ 
tooo?öigciaften/ 300 beel meerDer aan te moctugen) op Den 15: April, 16-3. bp 
De Heeren Staten van Hollardt en Weft- Vrieflandt Refolutie genomen / ban 
Eene generale Obligatie te geven aan de Steden en Dorpen , voor den Twee- 
hondertften Penning by forme van Capitale Leeninge, voor dien Jare 1671. ge- 
furneert, en de zelve Obligatie ter begeerte van de voorfz Steden en Dorpen , 
in minderer Obligatien te IplifTen ; maar dat yeder Obligatie tot geen minder 
fomme dan aoo guldens zou mogen monteeren. <8^ocï} bet uptyeben ban De5f 
Obligatien in De groorfte Steden ban Hollandt , \$ noc§ toef een Jaar, achter 
gebïeben. 

^MK öooren OP Pag. iyo*. in 't Placcaat ban Den Twee-hondertfte Penning , 
afó och in öat eerfle Placcaat, bint men een Artikel ban dat de Participanten in 
de Ooft-Indifche Compagnie mede van die Actiën , zullen moeten betalen, ©it 
quam Die ban De Kamer of Coliegie ban Die Compagnie in Zeelandt (aïg De 
eenigïjfie buptcn Hollandt jrjnöe/) 3cec b?ecrat te boortn ; fuflinerrr nDe öat öe 
Aaien , in fjaar Kamer te boen flaanöe / Daar ban beboeten bm te $ijn * De* 
kntjf Dat Zeelandt , met Hollandt , \\\ 't fluft i?an ÖC öemeent' Landts Schattin- 
gen upt te btnucri / geen t enDetlep maniec mag boIgenDe / en Dar Zy gelp dor 
De anötre Provintien, flft i.i 't ÓpjotlDer/ fjarc quota aan'tgemeene Landt 
0pc12rngenDey.De 5dbe in Dare Provintie jooDamab mocht»» en 

lic^rn / afê ïjaar beft getaten Docïjt te $nl löaat Dit 3011 reu gcwcin-c 
fcoarrhinr te mcep{j gebjaf ïjt öebb?n / Dcruijï ai bctfcötpue Hollanders bee] Aaien. 
m De Zeeuwfe Kamer (om bat Die Daar béter hoop waren &é in Hdftaht,$oè$d 

3| a 3Pfll 



Kty II. T>eel. Den Franfen Oorlogh Bezwaarm's- 

3P al cben flroote uytgiften gaben/ boel) ter oo&aau bat menalbaar 500 Voel 
nocl) gercebt niet met De selbe / a\$ t'Amfterdam ftonfnnbelenfc.) IjaDDcnfe 
beeft liaan > geluk ooft ecni$c Zeeuwen in De Kamers üan Holhndt patticp 
yccrDcn. <De Staten van ZeeUndt namen Dan op Dm aH Maert, 1673. mi be» 
flapt / Oill öfll Twee-hondercfte Penning üan De Ooft-Indilche A&ien , albaat 
mcDete Doen invoeren/ en ia plaatg öan Die/ in ttnee termijnen bolgcngbe 
ttoee Placcaten , q\$ nu in een tnDt / en tcffcnS te betalen; op poene, bat Die 
A&ien, bp fauce ban bolDoening/ baar uoó? 3<MucnbKtbcngc-erccuteert: 
£?ieetoeautrjorifeeröen 3p een Oncfanger tot Amfterdam, Die ooft becttolgen^ 
liet aanplahüeil/ dat hy op denöjunii, daaraanvolgende, die Actiën zoude 
verkoopen , van welke de Eygenaars , geen betaling hadden gedaan , 6cc. 

iBaai* 't aten Dc5c Participanten in 't gemeen/ 500 ujcI Die in Hollaadt afê 
Zeelandt, aïé ooïun De anbece Vereende Provintien, ja 3e! fg inlnheemfecn 
Uy theemfe Landen , aïoermeeft quam te bmftften / mag bit bolgenbe. 31" öen 
boo?lcben ƒ are , 167 z, quam'ce een boel gelabcn en nofïeüjfte Retour- Vloot upt 
Ooll-Indien, ban be5cn Oorlogh Dec Franfen en Engelfen onüeroutf ; DC5e 
quam / sonber gemaatfcljauujt te 3ijn / in üc Noord-zee , en albaar / nennig 
ban be Vyandtlijke Vlooten öcbbcnbe behomen / geraaftte boo? be Engelfe Oor- 
logh-Schepen Ijeen/ bie boen ter trjt be Zee,op&oopbanbe3enrijften Ooft-Indi- 
icn bnpt / toccl) te (Iepen / Doo? ftr upflen / (alg met Godts bant gelept) benouDen 
ia be Èems , baoj Delfzijl geluftueïrju binnen/ tertonloe Biiïchoppen ban Keu- 
len en Munftcr ,be Stadt Groeningen (baar niet ber ban baan gelegen) belegert 
luclDcntgeïijft Ijicr bau bjeeber te lesen $/in on£ Eerfte Deel op Pag: tf^an Dit 
Retour, maahten De Heeren Bewinthebbers refeenina/ ^ aanbe Participanten 
nu in 't begin ban be3en Jare, 1673. (mant bolgen^ baar Ed: getooonte/ toiert al* 
tijDt untgtft geöaan / Deé Jaars baar na / ban tjet Retour, bat 's Jaars tebooren 
ingekomen mag/) 5011 nonnen upt gcDccït üiojbens^/cn een Derbe beel per 
cento, bat i£ $3 gulden 6 ftuy vers, 10^ penningen , ban CCU hondert guldens 
Capitaal , ujelfte uptgift te 3amen quam te bebjagen/ omtrent x Milioenen, bat 
i$ 10 tonnen goudts. ÓDcn ftaat ban 't Vaderlandt tegeittooojbial)/ 300 noobt3a* 
ftcnjft l gelbt ban boen tjebbenbe / bet5ocl)ten aan bc Ed: Heeren Bewinthebbe- 
ren ,.De3e 5omma ban bic Compagnie , tot 's Landts dienft op te nemen ; ©aac 
op bè Heeren Bewinthebbers antUJOO?ben / Dat deze Penningen tot uytdeelingh, 
aan de Participanten aireede waren toe geleydt, en overzulks ihaar gerechtelijk 
toe quamen, en zy hierom geen macht hadden, over dezelve te difponeren. i^iet 
op rcpliccetbc bc Heeren Staten, Datzy aan de Parcicipanten , elk in'tbyzon- 
der , Obligatien ten lafte van 't Landt zouden overleveren , en dat den Intreft vaa 
dien, zou beginnen te lóopen, van den eerften Mcy , 1673 af. 4$eli)ft5Ul fte Ob- 
ligatien ooft/ (Ijoetueï omtrent ren Jaar Daar na) gebolgljt 3ijn. <&eHeerea 
Bewinthebbers bcDen groote nacrfligrjcpt / om bit tegen te IjouDen /en ober De* 
3C3aafttoicrbtbctfcl)epDe maat gefcl)?eucn / en gccfc&cbcn / maar be Staten 
Djongen enn üclijft Doo? / en moflen bie Penningen aan baar bjojben ter Danben 
jjr fleït / boclj baar onber toietbt gerenent eenigb Salpeter , 't geen [jet Lant Doen 
$500 noobiglj (omBoskruyt te maften/) al?"gekbannqQöcnl)ab 4 



-der<^4ftien. tegen de Vereende Nederlanden. 16 f 

ifot toel bat fncr obcc / ban taege n ben Staat toiecör boo?gcgeben / bat be Par- 
ticipanten in be Ooft-Indifche Gompagnie meefï Luyden maren / ban gcooten 
rijkdom , bie £et op De$e uytgift 5oonauto niet aan quant/ ai£ 5p baar boo? Ob- 
%atien op öet Landt Jjabben/ en baar ban Intreft ontfongen ; 5oomag5ulKg 
tori vuaar/ ten aan5icnban Hollandt en Zeelandt , enboom3menjRban Am- 
fterdam , baar grooten Ijanbel met bie Actiën toojbc gebjeben / maar in Weft- 
Vrieflandt, of' t Noorder Quartier ban Hollandt, en OOK in Zeelandt, en Ch 
ber£ / bonbt men bcel Weduwen en Weezen, Die bn na baar ban mofïcn ïeben/ 
en albuè ouairjft [jaar 3elbenftonben rebben: Vuilte/ ja ooft alle anberen/ 
500 toel groote aïp hïcunc maren ober bey Proceduren , niet mei genoegïjt/ fa* 
pincteitbe / Dat f)un Ijier boo? meerber toiecbr op gelepbt / a\$ anDere Ingezete- 
nen , en bat bie gene / bic nu |are Landen ouber mater fionben/ (maar ban 3p 
gene vruchten honben trchRen) maar be Vierhondertfte Penning,öat i§ be ïjeift 
ban beTweehondertfte Penning betaalbcn j ban bese fjunne vruchten of uyt- 
deeüngen 30 Participanten nu ooK/ ten minftcn boo? een tijt 3ouöf n 3ön berfïe* 
hen/ en ebentoelDe botte Tweehondertfte Penning, öan [)atc Adien, niet alleen 
motten geben / maacbat be 5el.be noclj 100 gulden öoogec/ ten aansien ban 
fce3c Tweehondertfte Penning, toierDen gerchent/ aï£ bie toaetbigö toaren / of 
{ionben gelben. €>oft 3cpöen 5p/ batbe Ooft-Indifche Compagnie beflont in 
ben Koophandel en Zeekaart, Die altijbt met groot gebaar bermengljt toag/ 
in50Höerl)cpt in be3en tpt/ baar ben Oorlogh uoel) öct meefïe pettjftel tocb?acï)t. 
©erljaalben ooft / üp exempel , bat / aïg eenige Koopluyden , Schip of Schepen 
uvt reben/ en be 3elbe met goet geluft en tuinfl toeocrom Heerbeu/ ben Staat 
geen rebenen fjab / om bie Koopluyden te Dtoingen / öun minfï (aïg 5p ïjace 
laften betaalben) aan 't Landt op Intreft tcgeben; 'ttoeHiooft nopt gep?actia 
feert toag. 3N£menöaarbaarop te gemoet boerbe; DatbetOörey, ban al* 
leen op Ooft- Indien te mogen ïjanbeïen / aan Imn bergunt/ een groote gunfï en 
toelbaat mag j anttooo?ben 5p bier op/ ©at 5p toel een Rekening , 3ouben Ron* 
tien op maften / en met be 3elbe betogen / bat fret gemeene Landt ban eer/ten 
af / bat bie Compagnie i$ ingefielt getoeefï / ban tijt tot tijt / tot op be3en baglj/ 
tneerber inftomen ban Convoy-gelden , ban ïnmne uptgaanbe / en inftomenbe 
Koopmanfchappen , Victualiën , Ammunitie, &c. hab genoten/ al£ be uytgiften 
of profijten , bie be Participanten Daar ban Ijabben getroftften * en bat ben 
Staat , 5eer toepnigU onKoften tot Equipagie ban Oorlogh-fchepen , tot ïjare ge* 
Iepbe of befcöerminglj ïjab beöoeben te boen ; bp tijben ban Vrede , niet/ en ban 
Oorloge , 5omtnbt£ e cniye toepnige Kruyflers , om be Retour-fchepen ban Hit- 
landt, of baar omtrent af te jalen/ en naar 't Vaderlandt tegelepben. ©oc& 
bit alle£ ober geffagen/ Den Algemeenen Staat, nu ten upttecflen om gelde berte* 
gen/ toag boo? bce$ tijöt geötoongcn om ban ben noodt een deught te maften/ 
en 5ttï) banbé3e gcreebe gelden , tot be[)oubcni|5 ban aüe^ / te bienen ; ©e Par- 
ticipanten honben öit mebe toel brcfïaan / maat beftiaagfjben 5icR / bat 3p bo=> 
ben 't betalen ban ben Tweehondenften Penning , banijunne Actiën, tot 30a 
t)oogfnp2tj^getehcnt/ atë hjetbooren ge5ept»^/ en ban alle anbere gemeene 
lallen , nocl) ban 't ontfangen / en gebmpft ban be3( fjaac toe geiepbe uy tgifte, 

If ^ (b? 



i6ó II. Deel. Den FranfenOorlogh Geldt* 

(De toeïfte in gereede Penningen bejlont / öic nu tet tijDt 500 fcöaarg toaten^ 
fcoieroe n öerjie&en/ f e. 

Sijn Hoogheyt d'Heer Prins van Orangien DetOOnDe OOR in Dc?e berlegent? 
fjcpDt / ucni3lil£ Olltaact te 5tjn ban bc dtughden 3ijnet Hoogh-lofFelijke Voor- 
ouders , tct liefde , en dienft Dfg Vaderlands bctoe5ful / blljhenbr fcp De buigen* 
De AÖen, toaar bp Sijn Hoogheyt 5ÏCt)3Clf£/ : en 3!jne Domeyren , aig Borgc 
fielt / ÜOO? d'Obligatien , ban bate Hoogh-Mog: De Heeren Staten Generaal bet» 
leent / ÜOOJ een fomma ban ioocco Rijksdaalders , of 5 tonnen Goudes. 

JViUem Henrik , by der Gratie Godts Prince van Orangien , en 
Naflau , &c. Gouverneur van Hollandt , Zeelandt , en Weft- 
Vrieflant, Capiteyn en Admiraal Generaal der Vereenighde 
Nederlanden. 

ALzoo hare Hoogh-Mog: de Heeren Staten Generaal der Vereenighde Ne- 
derlanden ten behoeve van zijne KeyzcrlijkeMajefteyt, in vigeur van den 
Contradie laatft met den anderen aangegaan , hebben gepafleert en verleden Ob- 
ligatien ter iomme van tweemaal honden duyzent Rijksdaalders ; verklaren wy 
by dezen , tot nader verzekertheyt , ons zelven voor gemelte Heeren Staten Ge- 
neraal voor de voorfz tweemaal hondert duyzent Rijksdaalders geconftitueert te 
hebben s en te conftkueren by dezen Borge , onder renunciatie van de beneficien 
Ordinis & excuffionis , daar voor verbindende alle onze Domeynen , zoo binnen 
alsbuytens Landts , waar de zelve gelegen zijn ter fubjeclie van allen Heeren 
Hoven , Rechten en Rechteren. En by aldien de zelve Obligatien zouden mo- 
gen werden verhandelt en verkocht > 'tzy in 't geheel of in partyen, in welken 
gevalle deze Acte niet meer als een zoude konnen dienen ; zoo belooven Wy by 
dezen zoodanige die een gedeelte van de voorfz Obligatien , 't zy kleyn of groot 
zoude komen te koopen , en hem eenCopie authentique van deze daar nevens 
werdt overgelevert , de zelve Copien Authenticq , voor zoo veel zijne Obligatie 
aangaat, van zoodanigen kracht, waerde en valeur te zullen houden en doen 
houden , of yder van de zelve deze originele in handen was hebbende , mede on- 
der verbandt en fubjectie als boven. Ten oorkonde en in teken der waarheydt is 
deze by Ons ondertekent op huyden den 27 Maert , 1675. 

G. H. Prince d'Orange. 
Ter Ordonnantie van Sijn Hoogheyt 

C.Huygens. 

dn aïïe Wacbten Obet De wanbetalingh bet Militie , 30a te water alg te lande, 
ÖOOJ tl Bomen / JDrDcn bc Heeren Magiftraten Det Stadt Amfterdam, inrDc hun 
uptctf ie Dccmojjen / en om gereede gek- middelen te futneetcn/ lieten 3p af nou* 
Dfcen en aanplahnen De boïjjenDe 

Notifi- 



-middelen. tegen de Vereende Nederlanden. 167 

Notificatie, wegens 't negotieren van Penningen 
op Maant-gelt. 

BUrgermeefteren en Regeerders der Scadt Amfterdam, notificeren by dezen 
dat by refolutie van de Vroedtfchap der zelver Stede gerefol veert is een goede 
fomme van Penningen te negotieren op Maand-geit tegens een half per cento ter 
Maandt , omme te werden bekeert tot fpoedigh fourniflement van de confenten 
by de Heeren Staten van Hollandten Wefl- vrieflandt gedragen, tot betalinge 
van de M ilitie te Water en te Lande , en dat voor de voorfz. te negotieren Pen- 
ningen verbonden zullen werden de voorfz. geconfenteerde middelen : Dat me- 
de achtervolgens de voorfz. refolutie van haar Ed. Groot- Mogende de Obliga- 
tien die daar voor gepaffeert zullen werden vry en exempt zullen zijn van de 
aoo fte Penning reedts geconfenteert of noch te confenteren , ter tijdt en wijle toe 
dezelve Obligatien uyt de voorfz. confenten zullen zijn voldoen. Zullende zoo 
wel de Houders van de voorfz. Obligatien na 't expireren van de Maandt 't ge- 
fourneerde Capitaal met den verloopen Intreft vermogen te repeteren, als het de 
Heeren Burgermeefteren zal vry ftaan de zelve te reftitueren : En langer blyven- 
de (laan als een Maandt, zal den Intereft gerekent als boven tot de effeótive af- 
joffinge toe betaelt werden. 

A&um Amfterdam , demy April , 1673. Praefentibus <fe Heeren , alle de Hee ren 
"Burgermeefteren. 

In kennifïè van my Secretaris 

C. de VRIES. 

Geldts genoegt) toag'ec/in3onDecbeptonDet De Koopluyden ban Die Stadt jom 
DoojDeje Maandt-gelden tegen 6 ten hondert, in 't 3!aar gereftent/ een f)oogen 
üntceft teftonnen obertoinnen/geïtjft Daar ooft fpocDigujft geldts genoegt) kmerc 
boben gebjacijt : Ifèaac Daar nasijn De3c gelden gcreDuceett tegen 4 ten 
loom't Jaar,boo? Diegene/ Die oe5eïbe Daac boojtoilDen laten/ en 3tjn Obliga 
tien, ten lafïe ban De Stadt , Daac ban berJecnt. 






OorloghsEquipagie ter Zee, in de Vereende Nederlanden. 

"pv€ Heeren Gecommitteerde upt De refpef tibe Collegien ter Admiraliteyt s 
U nu al eenige tep?en met Sijn Hoogheyt d'Heer Prins van Orangien , en De 
Daac toe Gedeputeerde Heeren Commiflariffen , ober De Zee-zaken , in 's Gra~ 
venhage fpfebeifte gebefoigneert /tolerot epnDelp befloten/ Deg Landts Oorlogs 
Vloot fïctftec / en ont3aguUjKer te maften / a\$ Die cpt teag gcfcrjeejï / toaac op 
't 3elbe/ boo$ alle De Zee-Collegien met ougf meenen pbec i§ boojt-geje t. ^otlj 
Obec 't Efquadre Dec Stadt Amfterdam ontbsaft een Luytenant Admiraal, toelftc 
pïaaté/ D002 De Dooöt band'Keer van Gent, (op'tbeDt ban Eer, boojleOen 

Jaar, 



i6$ //• *Deel. Den Franfen Oorlogh Tromp her fielt. 

Jaar, 1671. inbegLandtsdienft gcfncnbelt) toag bacant getoo?Den ; ©enmaa- 
haften cn onvertzaaghden Helt , Cornelis Tromp , hl ben laateen bOO?ïeDen En> 
gclfen Oorlogh, (Doo? ecnifi^ op-geraapte nijüigïjeDcn/ en öatelrjftc m$Uec* 
lïanDen ban 3ommige / bie öoenmaaïö al b?p mat te beeï te seggcn IjaDDen / en 
nu afïgbig!) 5Ün) bansrjuEd: Lieutcnant Admiraalfchapontflagcn/ en5int Me 
tijDt geen empïop ge3ocftt / en $it§ Daar bupten IjebbcnDe geljouben / toierOt nt! 
ban Sijn Hooghcyt , d'Heer Prins van Orangien , (als* een orjcerftf Beminnaar 
ban alle edele en manmoedige Helden , Die §et toel met l)Ct Vaderlanc mee ncn) 
aangemoeDrgljt /om 5ijn bcclaten Dienft , in Dcsc öooglj-bitngenDe nooDt / toe» 
Derom aan te nemen/ 't toelli Hy Dan ooft / met toefïemming ban d'Heer Licu- 
tenant Admiraal Generaal , Michiel de Ruyter , tjeeft aangenomen /' en 5tjn alle 
ouöc en bco?lcDe onlujïen aan een jrjöc gefïclt. 't Sfê ongeloofïijft / sooöanigcn 
genoegen / t)et öerfïeïlen / en aannemen ban Dcsen Heer , niet alleen onDcr fict 
Zee- volk , maar OOR bp De Gemeente ïjeeft betoo&aaïtt» d'Heer Lieutenant 
Admiraal Tromp toierDt aaugetocsen / om m Die quaïitept te commanöccren 
op §et Landts Oorloghs-Schip , De Goude Leeuw , 't tDCÏR aïreeDe bcgeben toag 
aanÖenvailjantenCapiteyn, Thomas Tobiafz. Die 'tjelbe ooh boo? Sijntelic* 
ning bictuaïieeHDc/ bolgei$Deo2D?c bpalle Capiteynen gebmpftelijh / Die Dan 
tocDerom ban 't Landt , De bageujafclje nofï-gcIDen / ban al 't bacenD Volk , bc^ 
taalt lüO?Dt 5 Dit boojDeeï genieten OOfi De Admiraals en Vice- Admiraals , ban 
Die Schepen , Die 3P gebieDen ,• maar Den Heer Admiraal Tromp 3agï) t)i*r niet 
op /en liet Dit p?ofnt3ijnboo?f3.Capiteyn, boo? De3e tep^ genieten •, Doel* 5nn 
Ed: toietDt tot een eecbjK tëlcactement boo? 5ijn iCafeï/ maanbeltjn 3enere fom» 
me toe gelept. 

^B>c5e Vloot hjierbt toegeruft / om te befïaan in ober De yo Capitale Oorlog- 
Schepen , bp Dcao Fregatten , 25 Branders, en Zinkers , ia Advijs-Jachten , en 
5 Galjoots , &c 5£I0 nn fcl)tm öet / Dat alle JBanë tjectcn / Doo? Den branden- 
den Fakkel ban Dien dollen Heydenfchen Krijghs-godt Mars , miecDen ontfle* 
«en/ om booinamefijn los te gaan op d'Engelfe , toieng Cancelier , in 't ïaatfïe 
Parlament 300 gcntöeliju en onc&ifMrjR tegen Nederlandt tjaD upt gebaren/ 
met De meermaal^ f)ier boo? bertjaoïDe tooo?Den / Delenda efi Carthago , toillen* 
De 5eggen / het Vereenight Nederlandt moet uytgeroeyt worden. <&>aar-en-ti* 
gen riep men Doo? 't gantfcOc Vereenight Nederlant ror mruebtigï) / tot lof ban 
Sijn Hoogheyt, Dat De5C ÖecfLIUng ban d'Heer Tromp, (bpaile Ingezetenen 
nu aüang ban herten geüjtnfcöt / entegemoetgefieti') mag een oprectjte en 
onberbaïfcötc p*ocf ban 3(jn 3upberc en aangeboren ItefDe tot Ijet Vaderlant. 

«fèopt teias'rr Oorloghs- Vloot in Nederlandt toegeruft / en nptgeïoopen / Die 
ont5agl)Hji'ierbanGefchut, alDcrlep Krijghs-tuygh , cn met 300 b?aben Zee- 
volk bemant toas / als* De3e : ®m toeloop toa£ 300 obrrülorDigï) / Dat Ijet nau* 
toelpsDemoeptetoaeröigl) toas7 Den Trommel, om Volk te toecben/ Daar 
ober te Doen roeten/ 5ooDat'er3omtijj0ts , eenigc/ Die quamen/ om aangeno^ 
men te toerDcn/ en niet man^ genoegd geoo?Deeït / 3ijntoeerom gejonDen. {|et 
ÏJCliefuc öocnmaaï? Sijn Hoogheyt Den Heer Prins van Orangien , eenige Zee- 
Capiteynan , (Die aïrecöe Schepen , DOOJ De Zec-Raden iöarcn toe-gC3ept) boo| 

De3en 



Equipagie. tegen de Vereende Nederlanden. i £p 

be&n aanfïaanöen Tocht , te epctlfecren : ^eje toaren Jonk-Heer Henrik van 
Toi, Jan Minnes, Balthafar vander Voort,Henrik Brouwer, en C. Kint,öj> Daar 
otiec niet toel bemoealjt fc^öne nfce / bp Requefte beöen bc rjurhen / otn De rebe n 
Daae ban te mogen tutten / maar kregen tot anttasoojr/ bat Sijn Hooghcyt on* 
flefjouöen lvz$ / De rebem n tjier ban te geben / en |>tr c tnebc mofUn Zy , ca öie 
Zee-Raden i)un beraenoegjitljonben : Sn öe boo?f5. W pteaf5*n tuictöen ge* 
fïelt / Barent Hals , Cornelis de Haan , Cornelis Tyloos , J acob van Bergen , en 
Willem vanEwijk. 

SijnHoogh-gemelteHoogheydt, öebe omtrent öe$e ttjbt eenige Placcaten , 
Öe ordres ban 's Landts Oojloghs- Vloot amigaanöc / op sjjnen Naam bernieus 
toen/ öie boo?lebenJaar s i6yi. op'X befïnpt/ en uvt ö?n naam bec Hoogh- 
Mog: Heeren Staten Generaal toaren tipt-rjcaeba 1 ./ in ons" eerfte Deel ban De^ 
3en Oorlogh , op Pag: 107. en berbolgenjë te Ityn : JBaae Sijn Hoogheyt bette 
-öe ttoee ï)jct aan boJgenöc fMiucu / ban nicutog/ Daar ntXuwp untgaan. 

Poindten van Sijn Hoogheyt den Heere^Prhice van Oranten^ &c. 
Dienende tot beter beftant en obfervantie van goede osco- 
nomievan, en in's Landts Vloore. 

ILHEM HENRIK, by der gratie Godts , Prince van Orangien en 
Naffau,GravevanCatzencllebogen, Vyanden, Dietz, Lingen, Meure, 
Buren , Leerdam , &c. Marquis van der Veere en Vliffingen , Heere en Baron 
van Breda , der Siadt Grave en Lande van Kuyk , Dieft , Grimbergen , Herftal , 
Kranendonk , Warnefton , Arlay , Noferoy, St. Vijt, Daesburgb, Polanen, Wil- 
lemftadc , Niervaart , YiTelfteyn , St. Maertens-dijk, Steenbergen, Geertruyden- 
bergh , de Hooge en Lage Swaluwen , Naaltwijk , &c. Erf-Burgh-Grave van 
Antwerpen en Befancon , Erf-Marfchalk van Hollandt, Gouverneur en Stadt- 
houder van Hollandt , Zeelandt, en Weft-Vrieflant,Capiteyn Generaalen Ad- 
miraalder Vereenighde Nederlanden , Allen den genen die dezen zullen zien 
of hooren lezen , Saluyt. Doen te -weten , Dat wy tot obfervantie van goede ceco- 
nomie in 's Landts Vlooten goet gevonden hebben te arrefteeren de navolgende 
poinclen. 

I. 
Dat aan de refpective Capiteynen en Commandeurs van de Oorlogh-fchepen, 
voor 't uytloopen van de Vloot tijdelijk door de Collegien ter Admiraliceyt ge- 
ordonneert zal worden , haar te voorfien van Bier , Water, enBranthout, voor 
fop langen tijdt , als na de gelegencheydt van hare or . ierhebbende Schepen , fon- 
der re groeten belemmeringe, doenlijk fal zijn, immers en in allen gevalle ten 
minften voor den tijdt van 7 weken , en voorts van alle Vi&ualie voor den tijt van 
3 maanden buyten Duyns uyt te houden , op poene , dat t'eenigen tijde daar aan 
gebrek bevonden werdende, de voorfz. Commandeurs en Capiteynen voor 
yder twee dagen , die de felve bevonden fullen werden minder dan den gcordon- 
ncerden tijdt te konnen uythouden , aan wat fpecie 't gebrek ook foude mogen 

Z \?er- 



W 



170 //. *£W. Den Franfen Oorlogh Ordre op- 

werien bevonden , gemul&eert fullen werden in eene amende van 't beloop van 
een dagh koft-penningen over alle hun ophebbende lieters j en by foo verre het 
voorfz, gebrek t k den tijdt van een mam Je -, of diar omtrent foude mogen ko- 
men te excrelïeren , dat in fuiken cas de gebreki^? Capireynen daar-en-boven 
gekaflTeert fullen werden ; En werdt den Krijghs-Raat , midtsgaders ook alle an- 
dere Rechteren , wel expreffelijk gelaft , daar na recht te doen fonder eenige ver- 
fchooninge. 

II. 

Dat door Gecommitteerden uyt de gemeldteColfegien ter Admiraliteyt daar 
toete verkiéfen , noch voor 6 weken Wacer, Bier, en Öranthout verforght, en de 
Vloote naargevoert fal werden , mitsgaders noch daar-en-boven eene goede quan- 
titeyt van alle andere Victualie en noodtdruftigheden,ook Pyen,Hoofen, Schoe- 
nen, Hembden en Combaerfen , als mede noch by gelegentheydt eenige ver- 
verfchinge van Kool , Peen , Rapen , Pruymen , Appelen , Ajuyn , en diergelij- 
ke , d'onkoften daar op loopende te vervallen , en te betalen uyt de extraordma- 
ris confenten by de refpective Provintien tot onderftant van de faken te Water 
gedragen, des dat den voorfz. inkoop foo veel doenlijk gefchiede met refervatie 
van de vryheydt , om 't ingekochte binnen fekeren tijdt te mogen reftitueren , 
midts daar aan een tantum latende vallen. 

III. 

Dat tot de ladinge van dien gebruykt fullen worden kloeke Galjoots , of ander 
kleyn Vaartruyg , d een door d'ander bequaam om 1 jo Pijpen nat te konnen inla- 
den, en vooral mede hecht en furfifant om Zee te bouwen, van Ankers, Cabels, 
ftiande en loopende Wandt wel voorfien , om 'niet met de eerfte harde windt 
üytter Zee gedreven te werden. 

IV. 

Dat het felve Vaa-tuygh behoorlijk fal wefen geballafr. , met een grenierdaar 
over , om alfoo naar 't lichten van de ladinge , of een gedeelte van dien , bequaam 
te blijven om te konnen Zee houden , en op dat men niet genootfaakt werde tot 
merkelijk tijdt-verlies het water over te pompen , en de ledige Vaten weder met 
zout-water te beflaan. 

V. 

Dat het water fal werden geflagen in goet , hecht vaat- werk , met yfere banden, 
om alfoo des te beter geconferveert, en met minder fpillinge overgenomen te 
konnen werden. 

VI. 

Dat forghvuldighlijk geprocureert fal werden , dat het Bier wel gehopt , en wel 
gekookt , gebrouwen zy in Maert en April , of wel in September en O&ober r 
om des te beter te konnen duren , en niet ftinkende te werden. 

VII. 

Dar het voo'-fz.. Bier, Water en Branthout foodanigh fal moeten wefen geftuwt> 
dat ir>rn akijdrs foo van d'eene als van d'ander fpecie fonder belet fal konnen uyt 
lichten , en dat ten dien fine het Bier voor , en het Water achter geleght fal 
worden. 

Dat 



-sLants Vloot, tegen de Vereende Nederlanden. ijl 

VIII. 

Dat aan alle Matrofen en Soldaten opentlijk fal werden verkondight en be- 
kent gemaakt, dat van wegen den Staat foodanige voorfieninge, als Yoorfz. ftaar, 
gedaa^ is , en dat derhalven niemandt fal behoeven eenigh gebrek te lijden. 

1 X, 
Dat alle Commandeurs enCapiteynen die gedurende de reyfe eenigh Bier , 
Wa:er , Branthout, of ook eenigc andere Victualie, of noodtdruftigheden fou- 
den mogen van nooden hebben , uyt de voorfz. verforghde Provifie lullen moe- 
ten werden gerieft , en geaccommodeert , des dat by foo verre , en voor foo veel 
fulks fal dienen tot remplacement van 't gene de felve , volgens de beraamde or- 
dre hadden moeten binnen Boort hebben , fy-lieden daar vooren, boven de poe- 
nen in het eerfte Artikel vermeit , gedebiteert en aangeflagen futlen werden , met 
tweemaal 't beloop van 't gunt het geleverde 't gemeene Landt komt te koften, 
foo over inkoop, als over vracht van de voorlz. Galjoots, en andere onkoften 
daar op vallende , maar by foo verre , en voor foo veel fulks foude mogen dienen 
tot fupplement van 't gerequireerde , boven 't gene degemelte Commandeurs en 
Capiteynen volgens de beraamde ordre, moeten aan Boort hebben , dat fy-luy- 
den in zulken cas daar vooren zullen werden gedebiteert , alleenlijk met den prijs 
van den inkoop verhooght met d'ordinaris onkoften daarop loopende , zoo wan- 
neer de voorfz. Commandeurs enCapiteynen hare Victualie aan de Oorlogh- 
ïchepen in de Zeegaten leggende , moeten doen aan Boort komen , in beyde de 
gevallen de waardye van 't Vaat-werk daar inne mede begrepen, midts dat de Ca- 
piteynen het zelve Vaat-werk wederom reftituerende , daar jegens ook met de 
zelve waardye van dien zullen werden ontlaft. 

X. 

Dat tot exacler enordentelijker onderhoudinge, en nakominge van 't gene 
voorfz. is, gemaakt zullen werden twee Lijften, beyde vervattende den prijs waar 
na yder fpecie fal werden uytgelevert , geproportionneert na 't gene voorfz. is , 
d'eene in'treguard van de Commandeurs enCapiteynen die binnen den geor- 
donneerden tijdt gebrek hebben , en d'andere tenaanfien van foodanige, die niet 
anders van nooden hebben , dan het gene gerequireert werdt boven 't gunt by 
hun volgens de beraamde ordre ftont te beforgen. 

XI. 

Dat mede ten felven eynde op 't Schip van 't Opperhooft over 's Landts Vloo- 
e , geftelt fal werden een habil en vigilant Boekhouder , midtsgaders op yder der 
voorfz. Galjoots bequame Commifen, om van alles te houden perfecte notitie , 
midtfgaders om yder Commandeur of Capiteyn, na 't gene voorfz. ftaat, exacte- 
lijk te debiteren, en 't felve t'fvjnder tijdt pertinentelijk over te fchrijven aan 
't Collcgie ter Adroiraliteyt , waar onder hy refibrteert, om vervolgens by 't felve 
Collegie hem op de Ordonnantie van lijnkoft-penningen 't geannoteerde ge- 
kort , en ook vervolgens gelijke fommevan wegen den Staat in de diftributie 
van defublidien aan 't Collegie voor betalinge gcimputeert te werden. 

XII. 

Dat voorts tijdelijke ordre geftelt fal werden , ten eynde dat na 't verloop van 

Z z de 



171 //• 'Deel. Den Franfen Oorlcgh Ordrecp- 

dc voorfz. 3 Maanden , de Vloote in, of voorde Wieling?, wederom ge'ijke 
provific van alles moge gereedc vinden , voor noch andere 3 Maanden , en dat de 
fclve de gelegentheyt iulcks toelatende, aldaar meteenen op 't fpoedighfte moge 
fchoon maken , en 't Volk eenigerrcnten ververfchen , even en in alles op de fel- 
vewijfeals ten aanfien van de eerfte} Maanden hier boven in 't breede uytge- 
drukt ftaat. 

XIII. 

En werdt aan de refpective Collegien ter Admiraliteyt midts defen geordon- 
neert , in aile de Schepen van haren refforte , boven haar eygen provific van An- 
kers ende Touwen , noch in te fchepencen furhfant Touw , en een goet An- 
ker, om, des noodt zijnde,aan andere Schepen van gelijke Charter ,onder 't zelve 
Collegie reiTorterende , over gedaan , en 't gebrek van de zelve daar mede ge- 
remedieert te mogen werden, 

XIV. 

Werdende dasr en boven ook aan de gemelte Collegien ter Admiraliteyt ge- 
laft, altijts te hebbenen te houden goede voorraat van Ankers, Cabels, Maften > 
Stengen, en diergelijke behoeften , en de Schepen ftaande ter beforginge van een 
ander Collegie , die naar 't ontfangen van eenige rampen , door ftorm of andear- 
ziats , in haarluyder diftrict reddeloos mochten komen in te vallen , ook naar ver- 
mogen van alles wederom naar behooren te voorzien, tot kofte en lafte van 't Col- 
legie waaronder zoodanige ingevallen Schepen zijn reflbrterende , welke Colle- 
gie daar van prompt rembourfement zal hebben te doen, of dat by faute van dien, 
zulks op de fubfidien , zoodanigh Collegie competerende, by den Staat ingehou- 
den, en aan 't andere Collegie uytgekeert zal werden. 

XV. 

Dat ook de refpective Capitainen geordonneert zal werden , altijts eenigh geit 
binnen Scheeps-boort mede te voeren , om by noot, zelfs buyten 'sLandts, 
eenige nootzaakelijkheden in der haaft te konnen doen inkoopen , ten minften 
naar advenant van yeder hondert Koppen van zijn onderhebbende Scheeps-volk, 
twee of drie hondert guldens. 

XVI. 

En op dat de Zieken in de Schepen niet van vuyligheyt en ongemak en ko- 
men te vergaan, ook daar door infeeïie en meerder ziekte gecaufeert te werden, 
dat over zulks van den beginne aan de Matroozen en Soldaten , aan een en de 
zelve Bak te zamen etende , opgcleyt zal werden , eikanderen by ziekte en zuchte 
ten dienfte te ftaan , en dat ook by zoodanige fubdivifie van drie en drie , of vier 
en drie, als naar gelegentheyt zal werden goetgevonden , en dat de refpeclive Ca- 
piteynen geordonneert zal werden fcherpreguird te nemen , dat hetcafus voor- 
vallende, den voorfz. geordonneerden dienft efFeótive geprefteert moge werden ; 
Dat ook de Capiteynen ten zelven eyndc door de refpeótive Collegien ter Admi- 
raliteyt , en Opperhoofden in 's Lants Vloote , wel ftri&elijk daar toe zullen wer- 
den gehouden , dat zy hare onderhebbende Schepen alle dagen, ten minften drie- 
malen ter weeko doen reynigen met fpoden, fchrobben en anderzints, en daar en 
boven ook zom wijlen de Schepen met Azijn doen befprocyen , daar inne eenige 

Genevcx-- 



-'s Lants Vloot, tegen de Vereende Nederlanden. 172 

Genever-bezyen branden, en diergel ijke andere remedien, jegens quade lucht by 
tijdts, endikmaalsadhiberen en in t werk ftellen. 

En op dat niemand eenige ignorantie enkome te pretenderen, Laften en be- 
velen de Raden ter Ad miraliteyt, den Advocaten Fifcaals , midtfgadersden , Ad- 
miralen > Vice-Admiralen,Capitainen , Officieren en Bevelhebberen, deze onze 
Acte te achtervolgen, en doen achtervolgen , procederende , en doende procede- 
ren tegens de Contraventeurs en Overtreders van dien, zonder gratie, oogh- 
luykinge , diffimuktie of verdragh , want Wy zulks bevonden hebben te be- 
hooren. 

Aldus gedaan en geordonneert by Sijn Hoogheyd , In 's Graven-Hage derV 
z4 April 10T73. 

Was get tekent , 

G. H. Prince d'O RANGE. 

Oftderfiondt , 

Ter Ordonnantie van Sijn Hoogheydt, 
Gtcontrafigneert , 

G. H U Y GEN S. 

P L A C C A A T, 

Van Sijne Hoogheyt den Heer e Prince van Oranje , &c. Op het 
verbranden en in de grondt booren van veroverde Sche- 
pen , en dubbele proemium daar voor te verdienen , midtf- 
gaders ftrarTèn en poenen tegens die gene die met hare Prij- 
zen ontijdigh, en flaande het gevecht, uyt'sLandtsVloote 
loopen. 

WILHEM HENRIK, byder gratie Godts , Prince van Oranje en 
Naflau , Grave van Catzenellebogen , Vyanden , Dietz , Lingen , Meurs , 
Buuren , Leerdam , &c. Marquis van der Veere en Vliffingen , Heere en Baron 
van Breda , der Stadt Grave en Lande van Kuyk , Dieft , Grimbergen , Her- 
ftal , Kranendonk , Warnefton , Arlay , Noferoy , St. Vijt , Daasburgh , Po- 
lanen , Willem-ftadt , Niervaart, Yflelfteyn , St. Maertenfdijk , Steenbergen, 
Geertruydenbergh , de Hooge en Lage Swaluwen , Naaltwijk , Sec. Erf-Burgh- 
Grave van Antwerpen en Befancon , Erf-Maarlchalk van Hollandt ; Gouver- 
neur en Stadthoudcr van Hollandt, Zeelandt en Weft-Vrieflandt, Capiteyn 
Generaal en Admiraal der Vereen ighde Nederlanden , Doe» te -weten , datWy 
naar voorgaande rijpe deliberatie goedt gevonden hebben in conformité van haar 

Z 1 Hoogh- 



174 II. 'Deel. Den Franfen Oorlogh Krijghs-ordre, 

Hoogh-Mog: Refolutien van den % September, i66j. en 31 Auguftii , 1666. te 
ordonneeren en ftatueeren als volght. 

Dat de Hooft- en Minder-Officieren , midtfgadersCapiteynen en Comman- 
deurs op de Schepen van Oorloge onder "'s Landcs Vloote reforteerende, zoo 
wanneer men met den Vyandt in Gevecht komt , en door Godes zegen in 't be- 
gin van de Bataille eenige Schepen verovert wierden, gelijk verhoopt werdt > 
't Volk daar op dienende , die haar op belofte van quartier hebben overgegeven , 
zonder het minfte tijdt-verlies > nochtans zoo veel doenlijk, falveerende, zoo- 
danige veroverde Schepen aanftondts zullen hebben aan brandt te fteken op di- 
verfche plaatzen , en inzonderheyt in de Conftapels Kamer , en datze tot dien 
eynde tijdelijk eenige Teer-kranffen , Swavel , Harpuys , Teer-tonnen , en an- 
der Brandt-gëtuygh zullen hebben gereedt te doen maken , en gereedt te houden 
om 'c cafus voorvallende , datelij k gebruykt te werden * alles op dat den Verove- 
raar, of Veroveraars des te bequamer mogen zijn, en blijven, om zonder tijdt- 
verzuym den Vyandt alle verdere afbreuk te doen , endaar door het ooghmerk 
van den Staat te betrachten, ook tebereyken; des dat den Veroveraar of Ver- 
overaars voor 't alzoo in brandt gefteken Schip , zal of zullen genieten noch zoo- 
danigen fomme van Penningen > als Wy tot prcemium in Ons Placcaat huyden 
gearrefteert , hebben geftelt , en midts dien in plaatze van een enkelt een dubbelt 
prcemium j Welverftaande dat zoo wanneer den Vyandt t'eenemaal zoude mo- 
gen verftroyt en in confufie gebracht wezen , de veroverde Schepen als dan zullen 
mogen werden behouden , en in 't Vaderlandt voor prijs opgebracht , en dat in 
zulken gevalle de Veroveraars zullen worden getracteert in conformité van 
'c voorfz. Ons Placcaat voornoemt: Dan in cas t'eenigen tijdt bevonden zoude 
mogen worden , dat de Hooft- Officieren , Capiteynen of andere Commandeurs 
van de Schepen van 's Landts Vloote , conform de bovenftaande difpofitie , hare 
veroverde Prijzen niet zullen hebben in brandt gefteken , of wel in de grondt ge- 
hakt, maar daar met ontijdigh , en het gevecht noch duurende , komen uyt de 
Vloot te loopen , niet alleen verfteken zullen zijn van haar portie in 't prcemium ,, 
en waerdye van 't veroverde Schip, met den gevolge en aankleven van dien, 
volgens Onzen Piaccate meer genoemt, aan de Veroveraars toegcleydt, maar 
dat zy noch daar-en-boven gemulcteert zullen worden in een boete van gelijke 
fomme , als de voorfz. haar portie in 't een en 't ander zal komen te bedragen , 
en dat ook zoodanige andere Officieren, Matroozen, en Soldaten, als bevon- 
den zullen worden aan zoodanige contraventie fchuldigh te zijn , infgelijks mede 
in plaatze van haar aanpart in "'t zelve prcemie in de waerdye van 't Schip , uyt 
haar beurze, ofte goet hebbende gagie , gccondemneert zullen worden in een 
amende van gelijke fomme, als de voorfz. haar aanpart in 't een en 't ander zal 
komen te bedragen. Enditalles onvermindert zoodanige, capitalecorporele of 
arbitrale ftraffe , als zy-luyden over hare ongchoorzaamheyt volgens den Articul- 
brief , en Ordre op Krijghs-difcipline bevonden zullen worden fubjecl: te 
wezen. 

Ordonnerende den Generaal van 's Landts Vloote in der tijdt, van den inhoudt 
dezes alomme in de voornoemde Vloote kenniffe te geven, en daarvan affixiete 

laten 



Voortgang. tegen de Vereende Nederlanden. 175- 

laten doen aen de Stuyr-plecht in yeder van 's Landts Schepen , ten eynde alle en 
een yeder daar van kennifle bekomen , en geene ignorantie pretenderen mogen, 
maar fich daar naar pun&uelijk mogen reguleren. 

Aldus gedaan en geordonneert by Sijn Hoogheydt, In 's Gravenbage den 
14 April 1673. 

Was geteekent , 

G. H. P R I N C E d'O RANGE. 
Onder ftondt , 

Ter Ordonnantie van Sijn Hoogheyt , 
Gecontrajigneert , 

C. HUYGENS. 

«©nDertuffcöen mretbt alom ernftigïj en pberigïj met De toeruftingï) Der Oor- 
logh-fchepen boo?t gebaren/ en berfcljepDen boeren ba ft/ 500 nu en ban/ af/ 
en na De Zee-havens toe; «Sen Scheepje , Dat met Zee-volk, na ^cljeepg- 
boo?t boet / met öun Vrouwen en Kinderen , (Die (jaar beeïtrjDtg / tot op De 
ïaatfte uure/ bontjetuptloopen/ ;oehen bu te bigben) toicrot ban een anDec 
ychip , op De Maas obcrseplt / Daar ban meeft al [jet Volk bcrD?onften \$. <öen 
gort aantal ban 's Landts Schepen maren nu ai boo? Den Briel, Hellevoet-fluys, 
f n in TefTel aangenomen/ 300 Dat men bn Trom mei- flagh DeDe omroepen / dat 
yder zich naScheeps-boort zou vervoegen. d'Heer Luytenant Admiraal de Ruy- 
ter toa£ nu upt 's Gravenhage , albaat hy affctjepDt ban Sijn Hoogheydt geno= 
men I]aD / te Rotterdam genomen / om 's Landts Oorloghs-Vloot baetDigt) te 
Öebbrn / fcuant men berftont upt Engelant , Dat men alDaar aïlc mogeïpe mib* 
beien aaumcuDe/ om Ijunne Oorloghs-fchepen te Doen Zee niesen : ifet fctfêaïe 
mater belette / Dat De 3toaarftc Schepen ban Ijet Collegie ban Amfterdam , niet 
fionDcn ober 't Pampus gerauen. d'Heer Admiraal Tromp magbpna Dageen 

naeï)t btygfy I om 3tjn Schip de Goude Leeuw , ober Die b00?f3- Drooghten te 

öoen nomen; Daar toe bcrfcöepDc 5boare Balken , Dmarg Deo? 't Schip , in De 
Gefchut-pooiten maren grarbept/ Die aan bepDe 3tjDen uptftanen/ gelrjK ooft 
acïjrcr en boo? Vlot-tuygh mierDt aangelcpDt / Daar raeöc %tt boo?f5. Schip al* 
500 Doo? Lichters , onDer De epnDen Der untfteftenbe Balken geftut / toicrD op 
gerjeft / en ober gcraant \$ ; maar 't Schip ban Den Vice- Admiraal Sweers , Den 
Oliphant , en nocfj eenige/ moften boo? Die tijDt / bujben leggen : 't Schip Am- 
fterdam, gecommauDeett Doo? Den Capiteyn , Cornelis van der Zaan , met nocf) 
bier anöere ban De smaarfte / 3ijn fto?tg Daar na meDe btot getoo?Den / en naar 
Texel gebaren / alg OOR nocj) 3 Schepen ban 't Noord-Hollandts Qiiartier. 

(«EertiJijl l)et laege Water, De3? boo?f3- Oorlogh-fchepen ban 't Collegie ban 
Amfterdam, tjetuptloopeualOug belette/ toa£ d'Heer Luytenant Admiraal de 
Ruyter op Den 9 Mey ,167?. met |>Cf Efquadre ban Rotterdam , upt De Maas in 

Zee geftefteu / met De Schepen , oie aioaar baerDio,l) lagen/ Daar 3icl) eenige upt 

TefTel, 



ij6 II.T>eel. Den Franfen Oorlogh Zee-tocht. 

Teflèl, Die ooft gerceDt toaten/ meDe bp boegfoben/ en quamen 0I500 '$ anberen 

Daaoïlé./Ocn 10 dko,op Schoonevelt,ftetft4x Schepen ban Oorloge, 18 Branders, 
en 16 Zinkers; blnbcnbe al$ boen norl) tod 9 ban 's Landts 3tuace Oorlogh-fche- 
pen booj Pampus leggen/ üic nocï) niet obcc be Drooghten ftonben geraften/ al« 
300 beel moepteu aan De fjiec boo^uerljaalDc mairrr öan licljten baft toag : Ce* 
nige Schepen ban Zeelandt , en anbr re Landts Collegien trjaren ooft noc|) niet 
ïtfaar. 

d'Heer Luytenant Admiraal Generaal deRuyter, een aanmrtftenjften Aan- 
flagh , insonCerljept met De Zinkers ,ni ben 3inöebbenbe/i0~ Den 11 Mey,i^7g. 
met snnc 000215. bpïjelbenbe Schepen ban boo?Schoonevek af-ge5eplt/ en De 
fcinöt boojfpotDiglj upt Den Noord-ooften toaepenbe / ftcïöc 3ijn ftoerg / na De 
Rivier ban Londen , Daar 1)0 Den n dito s Deg avonts, atl)te t De Bardfey-zanden, 
De Vloot OeO? anfteren. $icr"banöaan5önöt5nnEd: cenige lie()tc Schepen , De 
toocmoembe R ivier Den Teems Ijooger op/ om te recognotcee ren j De3e quamen 
toel Ijnaft meöcrom / met üfticttf / bat 3p 45 Engelfe Oorlogh-fchepen alöaac 
IjaDDen 3ien leggen/ gereeöt/ om af te ftomen; ©e3e tijöing comraricecbe 
in'cgeljeel/ DcnonDifcljappen/ Diemenebentebooren/ ban De gelegrutijepbt 
Der Engelfe Vloot , fjaD benomen / en !)ter Dooj roag nu tjet boomemen ban De 
Zinkers of Branders berpDeit. <E>mHeerde Ruyter Dan 3ienDe l)ier wet bojDets 
lufcé upt te toetnen/ ftccröe met alle 5ijnc Schepen toeDcrom na Schoonevelt, De 
aarigeftclbeRcndevous, Der Nederlandtie Oorloghs-Vloot , toojbenbe alDaac 
300 upt Zeelandt , alg elDersV bageinftg fterfter / gc!(jft ooft op Den 28 Mey 3 Den 
Heer Luytenant Admiraal Tromp , met De3töaarfte Schepen ban Amfterdam, 
unt Texel,bp 3|jn Ed: i$ geftomen/uptgeuomen ben Vice-Admiraal Sweers, met 
5tjn Schip, DenOliphant, batDoojiuanqucmcnt ban hoogh water , of anberc 
bngelege inljcDcn / ge. niet bcojt ftonbe raften/ en ober 3ulh£ ooft niet/ bp b'eer* 
fte Zee-fhgh i£ geü)refï. 

Sijn Hcogheyt d'Heer Prins van Orangien , rjebbenöe met ftonnen UptbinDen 
Den irjöt / om jclfó 's Landts Vloot te ftomen bc3iei)tigen / 5onDt/ tot aanmoes 
Diging ban alle [jet Zce-volk 3 aan ben Heer Luytenant Admiraal de Ruyter, 
Den bolgcubeu 

Brief van \Sijn Hoogheyt den Heere Trince vw Orangien , aan 
den Heere Luytenant Admiraal de Ruyter. 

Edele , Geftrenge , Lieve , Vrome , Byzondere. 

Wr hadden gercenfekt , dat de zaken van 't Landt ons hadden gelaten defaeulteyt.j 
om ons na 's Landts Vloot te vervoegen , en 't vernoegen te hebhen van daar by 
een te zien zooveel eerlijke PaTrirtten-, die tordat dijk de handt aan 't icerk ft aan j om 
't Vaderlavdt tegevs Vyavdtlyk gewelt te helpen dekken j de aanzienlijke Zee-macht 
•welke ten dien eynde by een werdt gebracht , ü een van de nood/ge en confdtrabele midde- 
len, die tot behoudeniffe van Staat aangewent werden , en U dien volgende te hoepen, 
dat die aanmerk'tvge nieuwe vigeur zal geven aan de Cpuragis van diegene > die de eer 

hebben 



^anmoeding. tegen de Vereende Nederlanden. \yy 

hebben van dat ze aan haar werdt toevertrouwt. De oogen en de harten van alle de Inge. 
Ketenen van 9 t Landt , ja van de Chr ijlen Werelt , zij» daar heeven gewent , en objer- 
veeren met groot e reflexie '/ geen met de zelve voor zicht e lijk en kloekmotdighlijk , of 
anders zal werden ondernomen en uytgevoert. En ware het overzulks van de uyterfte 
infamie } datyemandt aan zijn plicht zoude ontbreken op zoo een doorluchtigh Tonneel; 
wy verwachten zulks met , maar in tegendeel dat door het doorluchtigh en kloek beleyt 
•van uwe , en van die gene die by hem zijn in deze gevaarlijke conjunéiure , en nieuwe 
Juyfter aan de eer by onze Natie ter Zee bevochten onder Godes zegen zal werden toege- 
bracht , en dat zy oorzaak zullen hebben om haar te verblijden , en wy met haar , van 
gezegende lnjlrumenten te zijn geweeft , tot het bewerken van een goede uytkomfte in 
onze goede zake. Wy zullen betrachten dat diegene , die haar loffelijk zullen hebben ge~ 
queten , dankelijk geloont en gevordert werden , en dat gene extraordinaire goede aói ien 
blijven zonder extraordinaire vergeldinge. Monfr. gelieve alle die onder de Vlagge zijn , 
van de meefte tot de min/Ie , des te verzekeren 3 en te gelijk een y der in te fc herpen , dat 
geen hoope van ongeflraftheyt overigh zal zijn aan die gene die buy 'ten vei wacht inge 
haar aan eenige wandevoyren zouden J chuldigh maken , wezende deferieuje int ent ie van 
de Heer en Staten , en de mtjne > dat tegens zoodanige de verdiende jlrajfe , volgens ri- 
geur van den Ari ij kei-brief , en andere Ordres van "'t Landt, zonder eenige de miafte 
conniventie , exacrelijk en prompt elijk te werden ge-executeert ; zoo dat aan de geen die 
zich laf hert igh , en anders als een braaf Soldaat , e?i Zee-man voor den Vyandt zal dr a^ 
gen , niets zoo gevaarlijk als de Havenen van den Staat , daar hy niet zalkonnen ont- 
gaan , noch de ftraffe handt van de Juflitie , noch de vloek en de haat van zijn Mede- 
burgers , die op hem zal vallen en blijven. Wy beloven ons dat niemandt en zal willen 
vallen in zoodanigh een verderft maar dat een y der met loffelijkenyver engemoet in deze 
importante tijden zich extraor dinar is zal evertueren , en dat Godt uyt den Hemel zelve 
zal zegenen ten beften van"* t Vader landt , en tot onflerjfelijke Eere aan die gene y die 
't zelve trouwhertighlijk gedient zullen hebben. Ik bidde Godt U 9 en alle die by hem 
zijn } te houden in zijn heyligeprotetlie. 

Onder ftondt> 

In'aGra/enhageden U E. goedtw. Vriendt , 

tz May, 1673. 

G. PRINCE d'O RANGj. 

®C Schepen ban 's Landts Vloot toïetben tettonï bOO? ben Heer Luytenanc 
Admiraal de Ruyter , met 5tjne bptDejcnÖC Hooft- Officiers, inEfquadres ijtC' 
beelt/ aï cre d'Heer Luytenant Admiraal Tromp nodj Op Schoonevelt Quam/Öie 
ongelooflijk pucröe om 5ijn Schip de Goude Leeuw, in ojojete b?engen/boenbe 
3tjn Volk fcljaffen/ ai£ liet te pag qnam/ om geen trjbt te betsupmen/en boojtg 
bp na/ nacïic m öag!i afbepöen / 500 bat 31)11 Capiteyns , Luytenants , en anoere 
Officieren bf s nachts bc toacïjt toaarnamen / om t Volk tnat te boen tuften : 

Tromp liep Texel upt Den zj Mey,met ben Vice- Admiraal Schram,ban't Noor- 
der Quartier , en bc Capiteynen ,Midlant , Swart, Bont, Na-flau, cnKuylen- 
borgh , en 0»am 'g anderen daagï^ / Op Schoonevelt , bp öe«3 Landts Oorloghs- 

Vloot, ais Ijiecüooten gedept të/ bïegcojöonneert/ en gcrangem fcoaë / u<iH 
ttoïgetfue' %n LYSTE, 



i;8 



II. 'Deel. Den Franfen Oorlogh Officiers ^ en- 



Van de Namen der Officieren, Schepen, Fregatten en Bran- 
ders , Ad vijs-Jachten en Galjoots , compoferende de Vloote 
van den Staat. Verdeelt in drie Efquadres, geformeert in 
't Schip de 7 Provintien , ten Anker leggende opSchoone- 
velt, den 23 May, 1673. 

Onder 't Efquadre van de Luytenant Admiraal Gen: de Ruyter, 
de Vloot en Chefcommandeerende , zijn befcheyden deze on- 
der ft aande, voerende alle de Wimpel van de groot e Steng. 



Officieren. Schepen. 

Luytenant Admiraal Generaal , 

de Ruyter , Dej Provintien. 
Luytenant Admiraal 

van Nes , De Eendracht. 
Ftce- Admiraal ds Liefde, De Vryheyt. 
Schout by Nacht 

van Nes , De Maaghtven Dort. 
Cotnmand. van Meeuwen , De Spiegel. 
Capiteyn Corn. de Liefde , Gelderlandt. 
Jan van Brakel , de Voorzkhtigheyt. 
Engel de Ruyter , Waafdorp. 
van Gelder, Steendorp. 
JanBondt, StadtUytrecht. 
Symon van Panhuyzen, het Lam. 

Jan Krook , V Wapen van Alkmaar. 
Cuylenborgh, Deventer. 
Sweers , Bejchermer. 
Frans van Nidek , Dort. 

de Munnik , Effen. 
Klaas Valdekker , de Prtnce. 
Klaas Wijnbergh , de Kabel. 
Hend. Viffcher,V Wapen van Medenblik. 

Fregatten. 

Jan Snellen, Uytrecht. 
Ewik, Edam. 



Megang, Damiaten. 
Cornclis van der Kou wen, Schiedam. 

Branders. 

Jan Danielfz. van Rhijn , de Louize. 
Abram van de Coperen , de Blakmoer. 
Dirk de Munnik , de Mari*. 
Lence Harmenfz. de Jifper Kerk. 
Gerrit Half kaagh , 't Buis St. Pieter. 
Willem Oude , de Eenhoorn. 
Jan Janfz. Boome , de Zalmander. 
Wybrant Barentfz. , de Zayer. 

Adv ij s~J acht en. 

Abraham Taalman , de Kater. 

Gerrit Koot , den Eenhoorn. 
Aernout Lennilz, , de'pnge Maria. 
Pieter de Moor , 

Drie Galjoots. 

TeunisJacobfz., St.Mary. 
Jan Cornelifz. , Lootzer. 
JelleAlbcrtfz., deKfcher, 



0*ü? 



-Scheepen. tegen de Vereende Nederlanden. 

Onder 't Efquadre van de Luytenant Admiraal Tromp , 

zijn befcheyden , deze onder ft aande , voerende alle de 

Wimpel van de Kmys-Jieng. 



*79 



Officieren. Schepen. 
Luyt. Admir. Tromp, de G oude Leeuw. 
Vue- Admiraal Sweers , de Olifant. 
Vtce- Admir aal 'Schram , de Pacificatie. 
Schout by Nacht de Haan , Rollandia. 
Capiteyn Volkert Swart , Calans Ooge, 
Philip Almonde , Delft. 
Adriaan Port , Schielandt. 
Cornelis van der Zaan , Amflerdam, 
Tyloos, "'t Geloof. 
Naflou i Provintie van Utrecht. 
van Bergen, Prins te Paert. 
Dekker, de Wakende Kraan. 
Elzevier, Zeelandia. 
de Zitter , de Agata. 
Uyterwijk , 't Zuyderhuys. 
Corn. de Boek , 't Wapen van Hollandt. 
Pieter Bakker , de Jupiter. 
Fregatten. 

Span, Middelburgh. 
de Jonge, Out-Cafpel. 
Hard wijk, de Haas. 



Jan Noirot , Popkensburgh. 
Bogaart, Bommel. 

Branders. 

Willem Willemfz. , de Draak. 
Hendrik Rozens, Velzen. 
\ Cor. Jelmerfz.Kok, de Zalm. 
i Pierer van Grootvelt , de Leyt-fier. 
I J. van Kampen , '/ Wapen van Emmerik. 
Cornelis Boermans , de vergulde Pos. 
Jan Boomgaart , Jacob en Anna. 
Dirk Klaafz. Harmen , de Vrede. 

Advijs-Jachten. 

Klaas Portugaal , de Triton. 
Jan Kramer, Egmont. 
Tobias Adriaanfz. , de Uazewint. 
Huybcrt Geel , Mercurius. 

Galjoots. 

Dirk Turk , de jonge Prins. 

JVater-Schip. 
Dirk Pieterfz. van de Velde, St. Pieter. 



Onder 't Efquadre van de Luytenant Admir -aal 'Bankert, 

zijn be/cbeyden deze onderftaande , voerende alle 

de Wimpel van de Voor-Jleng. 



Officieren. Schepen. 

Luyt. Admir. Bankert , Walcheren. 
Vtce- Admiraal 'Evertfz. , Zirik-zee. 
Vice- Admiraal Starre , Groeningen. 
Sch. by Nacht Vlugh,V Wapen van Enkh. 
Capiteyn]zn Hek, Weft-Vr ie/landt. 
Jan Dik , Eenhoorn. 
Jacob Berkhout , Akerboom. 
Middellant, Comeet. 
EJant du Boife , de Ridderfchap. 



Jan Muys , Juflina van Naflou. 
Jacob Voos , '/ Noorder-quart. 
Marten de Boer, Gelder landt. 
Barent Hals , de Gideon. 
Jan van Lier , de Leeuwin. 
Pieter Karfeboom/* Wapen van Na£ou. 

Gillis Sokeyn , Tydtverdrijf. 
Karel van Putten , Demburgh. 
DirkKiehj Veere. 



na 



Fregat- 



Pieter Rokefz ,ChrifiinaLeonora. 
Karel de Brune , de Bergb Mtna. 
Pieter Hendr. Pop, '/ Kafteelvan Look. 



i 80 II. 'Deel. Den Franfen Oorlogh Ordre <uan~ 

Fregatten. 
Adriaan Bankert , Delft. 
Barenc M menfz. , Goes. 
Moyfes Wichous , Harderwijk 
JacobSwart, Rotterdam. 
Roemer Valk , de Braak. 

Branders. 

Huybert Wolfers , deBurgh 



Advijs-Jachten. 

Daniel Scheure, de Lopman. 
David van Geersdalen , Goes. 
Teunis Poft , de Ferei. 

Be'rne Zacharey , de Samjo*. j acob K ^^ S f ~ de W ' at ' e rhondt . 

tredenkCoenraat, S. Cathanna. * 
Reynier Dirkfz. , de Dadelboom. GaljOOtS. 

Hendrik Munt , de Witte Mol. Gouder Pieterfz. 

3£e Oorlogh-fchepcn bet Vereende Nederlanden alöltéillZee getaaftt/ fil 
op Schoonevek gerangcett / in jooöanigen o?bje aïj» tooocen / 3iiHen vup tijbt 
gebcn / om poer Bevelhebber binnen Scheeps-boordt 500baniae Krijghs-ordre 
te oocn flellen/alg noobig mocljt 5tjn/ tectonl 3P be Vyantlijke Vlooten gaan op* 
3oehcn; en onbertufTcïjen / tncöcc te lanbe (lappen / en oertalen/ \)oe men 
alöaac 0?ö?e tot defenfie fïeïbe/ tegen be aankomfte öeé Konings van Vrank- 
rijk Die nu aï omtcent BrufTel genauctt töag / Sijn Hoogheyt , d'Heer Prins 

van Orangien beöe Dan uptgaan/ tot onbecbonbing üan goebe ordre, in ben op- 
tocht Dec Burgeren en Ingezetenen, Deüolgenoe 

W A A R S C H O U W I N G E. 

WI L H E M HENRIK, by der gratie Godts , Prince van Orange en 
Naflau, &c. Erf-Mirfohalk van Hollandti Gouverneur en Stadthoudcr 
vanHollandt, Zeelandt en Weft-Vrieflandt ,• Capiteyn en Admiraal Generaal 
der Vereenighde Nederlanden ; allen den genen die dezen zullen zien of hoo- 
ren lezen , Sa'uyt. Doen te weten , 

Alzoo Ons in den optocht van de Landtfaten dezer Provintie , t'elkens als de 
zelve by onfe opene Brieven van Patenten is uytgefchreven geweeft , veele diffi- 
culceyten en difputen zijn voor gekomen , daar door den vooi fz. optocht verhin- 
dert , immers met de gerequireerde fpoedigheyt niet ge-executeert is geworden ; 
en dat de fecuritey t van den Lande daar aan ten hooghften gelegen is , dat de oc- 
cafie van defe difficulteyten tijdelijk wechgenomen , en een goede en eenparige 
voet by alle de Officieren en Landtfaten dezer Provintie geobferveert moge wer- 
den: Zoo hebben Wy goedt gevonden engeordonneert, gelijk Wy als noch 
goed: vinden en ordonneeren midts de7.en , dat alle de Landtfaten , Opgefetcnen 
of Inwoonderen van het platte Landt (Vlacrdingen en Nieupoort voor deCe tijdt 
daar onder begrepen) het opbodt fubject, en tot den uyttocht gehouden fullen 
zijn, uytgenomen alleen de Menno-gefinden , die daar van volgens haar Ed: 
Groot-Mog: Refolutie van den r 1 Jan-uarii voorleden , om haar gemoedts wille 

ver- 



Myttrekken. tegen de Vereende Nederlanden. 181 

verfchoont , en in plaatfe van dien tot het oeffenen van eenige werken van chari- 
taten aangeraaant, en ge-encourageert z.ullen werden, ook die gene die noch 
geen 1 8 J aren en meer als 6<> Jaren bereykt fullen hebber; , die , na dat zy daar van 
aan den Colonel behoorlijk zuilen hebben gedoccert , van de optocht zullen wer- 
den verfchoont , zonder dat het in de macht zal zijn van Schout en Gerechten 
van de Dorpen , nochte van den Colonel len van de refpe&ive Regimenten , veel 
min van eenige Subalterne Officieren , of yemandt anders, wie hy ook foude 
mogen zijn , om buyten de voorfz, oorfaken , van den optocht , of het lot , daar 
over te doen , by conniventie , of anderfints te difpenfeeren , behoudens noch- 
tans, dat alleen de Colonellen om merkelijke indiipolitie , yemandc voor een 
korten tijdt fullen vermogen te verfchoonen. 

Dat de Colonellen fullen werden geconjungeert in foodanige Cïaflèn, «Is 
breeder ge-exprefleert flaan in de Miflive by Onfe Gedeputeerden de voor- 
noemde Colonellen op den i^defer toegefonden, en dat in de voorfz. Ckfïen 
fullen werden vaft geftelt , of by het lot gedetermineert de beurten van optocht, 
die yder Colonel in de felve Clafle fal hebben te verwachten , fonder aan - 
fchouw te nemen , dat d'eene ClafTe uyt meer Regimenten als wel d'andere is ge- 
compofeert» 

Dat de Capiteynen , Officieren en gemeene Landtfaten alomme mede defe 
forma van loot inge fullen moeten obfeivieeren. 

Die Schout en Gerechten van de Dorpen , daar eenige Landtfaten zijn , die in 
de voorgaande expeditien hare Wapenen hebben verlooren , zullen moeten in- 
koopen foodanigh een aantal van Wapenen > als van nooden fullen zijn , om de 
alfoo ontwjpenae Landtfaten te herftelien , op dat het lot op de felve komende 
te vallen , fy-luyden bequaam mogen zijn den dierjft van 't Landt te betrachten j 
met dien verilande nochtans , dat de genen die by 't lot tot den optocht fiolen 
werden genecefliteert, alleen van Wapenen fullen werden voorfien , maargeen- 
fints die gene , die den optocht by fubftitutie fullen komen waar te nemen j wil- 
lende dat de felve met hare eygene Wapenen uyt trekken, of de felve van die 
gene , in welkers plaats fy fullen komen te fuccedeeren , fullen ontfangen ; des 
foo fullen de voorfz. Wapenen , den optocht ge-eyndight zijnde , weder behoor- 
lijk geconditioneert , aan Schout en Gerechten moeten werden overgdevert , om 
in een Dorp-huys , of elders bewaart te konnen werden. 

Dat het lot gevallen wefende op een Perfoon , die in het eerfte opteykenen 
van de Landtfaten op een Piek geftelt fal zijn, en fich op de felve foortevan 
Wapen tot defen tijdt toe gehouden fal hebben, den Colonel van 't Regiment, 
midtfgaders, Schout en Gerechten van de Dorpen, daar uyt het felve Regi- 
ment is gecompofeert, van de t'huys- blijvende Landtfaten, 'tzy by induótiev 
lootinge, of welookby interpofitie van hare authoriteyt, zoo veel Mufquetten 
Snaphanen of Vuur-roers , midtfgaders Bandeliers en ander Gereetfchap daar toe 
gehoorigh , fullen foeken , en ook moeten bekomen , als van nooden lal wefen r 
om de voorfz. uyttrekkende Piekeniers te voorfien , ten ware den Colonel van 
't Regiment notoirlijk quame te blijken , dat foodanigh een Piekenier door oner- 
vareatheydt, of anderfints tot het gebruyk van een Mufquet, Vuur-roer of 

^ta; : Snap- 



182 77. 2)**/. Den Franfen Oorlogh Or dr e der* 

Snaphaan geheel , en al zoude wezen onbequaam , in welken gevalle zoodanigh 
een Landtfaat zijn ordinaris Wapen zal mogen blijven behouden. 

Dat de Colonellen , Capiteynen , Officieren en Landtfaten malkanderen zul- 
len afloflcn , zoo wanneer de uytgetogene volle drie weken in optocht geweeffc 
zullen zijn, en dat na die ordre en voet, midtfgaders met aifulke beurten , als 
ten refpecte van de Colonellen by de voorfz. Miffive van den 14 defes isgefta- 
tueertj des dat het opgetogene Volk haar Poften niet eer verlaten , of haar we- 
der komften ondernemen zal , voor en aleer de andere aangekomen , en zy daar 
door ordendijk afgeloft zullen zijn, en dat de onkoften van deze aflofSnge ge- 
dragen fullen moeten werden by de Gerechten van die Dorpen , daar uyt de Re- 
gimenten refpectivelij k zijn gecompofeert. \ 

En indien het zoude mogen komen te gebeuren , ckt yemandt om andere re- 
den , als die wegens indifpofitie, defect en oudtheyt van Jaren , midtfgaden; die 
van de Menno-gefinden , hier vooren zijn geailegeert, zich van den voorfz. op- 
tocht zoude willen excufeeren , dat hy 't felve zal vermogen te doen , des dat ny 
alvoorens met kennifle van den Capiteyn , een bequaam Perfoon, wefende van 
de felve rang, en militeerende onder 't felve Regiment, fal moeten in zijn plaatfe 
ftellen ; wel expreflelijk verbiedende , dat niemant buyten óefe voet fijne Toch- 
ten aan andere fal mogen befteden , op poene van 100 guldens , te verbeuren , foo 
wel by die gene, die een ander onwettelijk gefubftitueert, als die de voorfz. 
fubftitutie of furrogatie aangenomen fal hebben •, en indien albereydts andere 
fubftitutie of furrogatie gedaan zoude mogen zijn , verklaren de zelve nul , 
krachteloos en van onwaerde. 

Dat voorts de Colonellen , Capiteynen , en andere Officieren behoorlijk zul- 
len moeten werden gerefpecteert , en in alle hare beveelen en ordres punclruelijk 
gehoorfaamt, zonder dat de felve tegen gefproken , of met woorden of werken 
irreverentelijk bejegent fullen mogen werden. 

Willende.en begeerende dat yder een fich hier na pun&uelijk fal hebben te re- 
guleeren , op pcene , dat die gene die daar jegens fullen komen te doen , of met 
t'famenrottinge , comploi&erye , aanftotelijke difcourfen , of door eenige andere 
wegen en middelen de voorfz. optochten , voor zoo veel in haar is , foeken in- 
fructueus te maken , of andere daar van af te manen , of ook de beveelen en ordres 
van de Colonellen en andere Officieren niet ftrictelijk en refpectueufelijk komen 
te achtervolgen , als onnutte en fchadelijke Ingefetenen van den Lande ten eeu- 
wigen dage uyt defe Provintie verbannen , en ook aan Lijf en Goederen na exi- 
gentie van faken geftraft fullen werden. Gelaftende die van den Krijghs-Raadt 
van de voorfz. Landtfaten , haar in 't judiceeren over der fclver ongchoorfaara- 
heytof wederfpannigheyt daar napunóluelijk te reguleeren. 

Aldus gedaan in 's Gravcnhage , den 1 5 May , 167 3. 
Was geteekent , 

G. H. PRINCE d'O RANGE. 
Onder flondt , 

Ter Ordonnantie van Sijn Hoogheyt , 

Gecontrafigneert , C. HuïGENS. 



JDagh -gelden, tegen de Vereende Nederlanden. 1 83 

3£e Burgers en Landtzaten upt be Hollandtfe Steden en Dorpen, (bit [jet W 
ïotinge / of te beurt gebalïen inag I of ook ajeï ü&toin?{& beöen / aljoo sommi» 
ge niet beeï te berjupmen ïjaDbe n) toaren nu al tanig?» tijöt upt getrohhen ge* 
fcacefï j 55e onkoften en dagh-gelden baar toi' üoaöiy'!) / biereen tot Amfter- 
dam booj öare upt getroftften Burgers geoj&onneert te binbea / boïgeng Ijet nc= 
bengaanbe 

Extraft uyt de Refolutien van den Ed: Manhaften Krijghs-Raadt 
der Stadt Amiterdam , genomen den 30 Mcy , 1673. 

IN propofitie gebracht zijnde hoe dat men op de commodieufte voet, en to c 
foo min belaftingh van de goede Gemeente als doenlijk is , fal uyt vinden de 
gelden nodigh tot betalinge van de uytgetrokkene Burgers ; is naar gehoudene 
deliberatie goet gevonden en verftaan , dat de hooge Officieren , als Capiteyns , 
Luytenants en Vaandrighs , fullen werden gelaten op de Tax als voorleden Jaar: 
te weten, 6 gulden 6 ftuyvers voor een Capiteyn om de 8 dagen , een Luy tenant 
5 gulden , en een Vaandrigh 4. gulden , foo die in actuele dienft lijn , als die buy- 
ten employ zijn ; de minder Officieren die betaalt hebben 4 ftuyvers daaghs , nu 
maar fullen betalen z ftuyvers ; de flechte Maats in plaats van z ftuyv. een ftuyver. 
En fullen wijders daar toe mede moeten contribueren alle de gene die onder de 
Krijghs-Raadt reforteren , foo Weduwen als andere , die over fiekte , ouderdom; 
of ten refpecte van hun gefintheydt ofte anderfins onder de voorfz. Krijghs-Raadt 
zijn gebracht , te weten, de minftevanhun een ftuyver daaghs, en diehooger 
geftelt , of van meerder vermogen zijn , ook meerder na advenant , 't welk werdt 
gelaten ter difpofitie en difcretie van de Capiteynen , onder wiens Wijken de fel- 
ve refpecüvehjk zijn woonende, en fal defe Collecte moeten gedaan worden 
door de voorfz» Capiteynen of hare ordre , en te gelijk gefchieden voor 31 dagen. 

Aiïu m als hoven, 

In kenniflè van my Secretaris , 

D. SCHAAP. 

Zfrt Heeren ban ben Gerechte tot Amfterdam , &abben OOR te feooren ïate» 
afftonbigm/ en aanpïaufeen be bolgenbe 



NOTIFI- 



184 II. Deel. Den Franfen Oorlogh, &c. Fortificatien. 

NOTIFICATIE, 

Gepubliceert den 2 5 April , 1675. Trafentibus de Heeren Cor- 
nelü Bakker, presiderende Schepen , als Stedehouder van 
den Heer Hooft-OfTicier : Mr.Joan Huydekooper , Ridder 5 
Heer van Maarfeveen , en Neerdijk, &c. Burgermeefter : 
Mr. Jan Corver en Jacob van Nek Jacobfz. Schepenen. 

ALfoo mijn Heeren vanden E. Gerechte in ervaringe komen , datby wijlen 
eenige ongeregeltheden en desordres werden gepleegt aan defer Stede Wer- 
ken en Fortificatien , die met groote koften werden op-gemaakt. ZOO I ST: 
dat haar Ed: Achtb. tot voorkominge van 't fclve hebben goedt gevonden te ver- 
bieden en te imerdiceren, gelijck als haar Ed: Achtb. allen en een yegelijck imer- 
diceren en verbieden by dezen , dat zy fich niet zullen hebben te vervoegen op 
de Ravelijnsj Borflweeringen en Fortificatien foo binnen als buyten defe Stadt, 
op de verbeurte , 'van 'topperfte Kleedt , of het felve te redimeeren met 6 gulden, 
ten behoeve van die gene die de bekeuringe fal;komen te doen ; daar toe midts 
defen werden geauthorifeert de Officieren en Burgerye omtrent de Poorten 
ce Wacht hebbende j middgaders de Soldaten, Konftapels en Boflchieters. 

In kennijfe van my Secretaris , 

D. S C H A A P. 

<£5p May-avondt , in öe^en Jare, \6-%. fjaDDen De Burgers ban 't groene 
Vaendel m 's Gravenhage na OUDcr getooonte / toeDec Mey-boomen geplant/ 
aïêmiÖOO? Sijn Hoogheyt , met Dit aÖbljS/ Tu Princeps Belgit , Belg* te Prin- 
cipe digm , Dat té/ ghy zijt een Prins , waerdigh om de Nederlanders te regeeren , 
en de Nederlanders ook niet onwaerdigh zoodanigen Prins. ©002 De Staten Ge- 
neraal een met Dit aöüns/ Caufa confid'tte & armis, öat i$/ betrouwt u op de 
goede zaak en Wapenen. ©002 Dr Staten van Hollandt een met Dit aöüifé/ 
guid mirum , fi regna lahor mort aha vexat , Dat \$ / is 't wonder zoo tijdelijke 
Regeeringen veel moeyten onderworpen zijn. ©002 Mevrouwe De PrinceiTe 
Douagiere een tllf t Dit aDbijé / Omnis i?i unam car.tulit Laudes Deus , Dat té / al 
wat een Vrouw begaaft, en prijfwaerdigh maakt, heeft Godt alleen in uge- 
voeght. ©002 d'Heer Prins Maurics van NafTau een met Dlt|aDt>T$/ Magnorum 
haitd unquam indigr.ut avor U m , Dat té/ niet minder als mijn groote Voor-ouders. 
©00! Den Heer Grave van Waldek een met Dit aDrjlJS / Virtutis eft domare quos 
c un el 1 pavent , Dat$/ rechte dapperheyt, die gene t'overwinnen, daar alle an- 
dere voor fchrikken. ©002 Den Colonel Pieterfons een met Dit autujg / Amor ci- 
vium optima mercis , Dat té/ de liefde van de Burgers is de befte vergelding. 

4©p t gullen npt Hollandt m\$ in Vrieflandt OÜecftCUen / en De Binnelandtfe 

Be: oerren tföaacttoojoeteineii/ in 't R0?t tjer^anDe Jen / Ü002 300 beei Die seltoe/ 
tot oasefccmufir geRomm sijn. 

BEROER- 




} 8 f 

BEROERTEN, en ONEENIGHEDEN 

VRIESLANDT, 

Uytgeborften indenjare, 1672. 
Weder herftelt in 't Jaar 3 1673. 

^£SS§£*SF <£ Provintie ban Vrieslandt mag niet minbcc Ü2p ban Binne- 
lantfe Beroerten, aïgS Die ban Holïant, toant 000? ben 3[nb|cufe 
bet Franfen,Keulfen, en Munfterfen,gccaafttcn ïjet baaralle£ 

Öoï obcc bol / aï3oo men b?ceg'Dc Dat men bp fcljieli}&c n obec= 
bal/ ban be boomocmbe Vyanden, niet bcfrant 50H jijn/om bc 
5elüete nonnen tegen ftaan: en gelijn fjetgcmecnlnu gaat / m 
5oobanigc ongeïegentfjebeu / Dat be Gemeente be fcljuïöt ban 
aï3nïhe en bietgeltjïte ongcbaïïen / be quabe Regeeringe , (geitje 3n Ijct ban noe- 
men) ber Regenten , te ïaft Icpiit I alsoo ginglj Ijct ^jiec mebc. m lichter raan* 
te bit buur. aan 't fyanben / boo? bicn 't scïbc al een tjjöt lang / al? in b'afTcljen/ 
|)ab leggen fmeuïen/ met tnojten en hnoütcn / op be befnering ban De Regenten 
in beo* Landts 5ancn ,' be fcueluc 3p tui colt begonben te migttoutocn / 300 bat'cc 
geen hïeuuc oneenigl)cpt on Sec be 3elUe quam t'ontfc aan : «ïBcn Dab oou nn al 

een geciipmcn tijbt / by-een-komften iu bc Doelen te Leeuwarden geljouben/ 
voorflagen op 't papier gcfïcït / om o-jec be Regenten te blagen (öaac beeï öaac 
epgen Intreften onbcrïiepet:) nemenbe/ be Reformatie in be Regeering boo? 
fiet Subjedt. <£n in bec baat maren baac/ tseöcct eenigc Jaren (Kcioaartg/ 
buple Factien, ban kuyperyen , ingevoerde Tour-beurten, en verkoopingen 
ban Officien en Eer-ampten , 500 ban be Policie al£ Militaire , fcp fetjice be 
mee- te Regeerders, ban Vrieslandt, ban tijbt tot tipt/ mcerfcer enmefrbcc 
tn gericopen : Ibit alleg en nocö anbece corruptien 5(m [jaar ooh / böo? d'Heer 
Moolenfchot, in 3tjne Oratie (bie t)ict na bolgcn 5al) niet bupftcrïyh boo^gc- 
Öonben en hermeten. 

%l$ nu be 5ahen bui berre quamen te beeïoopen/ bat men in bc$cn fioogbjur 
genben noobt/5elf bc noobige oib?c£ tot bc bcfclicrmingc ban Vrieslant bienfligjj 
bafl beC5upmbe/en Sijn Vorftelijke Genade d'Heer Stadthouder ban bit Provin- 
tie, (rjoctocï tot geen booge 3[aren genomen 3ijnbc/ maac ebenmeï 0et Stadthou- 
derfchap, eenigc Maanden geïeben/ ccnflemnnalnn aan 5?jn Ed: naber op$cb?as 
gen' en bp ben 3eïbcn aangenomen en met Eede behcacljttsrjt töagj ) noclj öp 
noclj 3tju Vrouw Moeder, be3e defordres niet nonben oercellen/ 300 fyebben 
eenigc Gecommitteerde lint be refpe&ive, en gezamen'tlijke Steden in Vries- 

23 b landt, 



186 Beroerten, en Oneenigheden Begin der- 

landt, tJOOJ Of MigUlmt ötc Su df Leeuwarden aïOö« fcerfllfcetWH/ Jfftctf 
pointen üatl Reformatie, op Den ii September, 1*71. Oude ftijl, aan d'Ed: 
Mog: Heeren Staten öec jeïöec Provintie , op Den Landisdage ie Leeuwarden 

fcecflaoect/ QUergcgeüen / OenebenS De bolgcirte 

Requefle aan de Ed: Mog: Heeren Staten van Vrieslandt. 

ALhoewel cFEd: Mog: Heeren Staten van Vrieflandt op den 17 April 1671. 
hebben ge irrefteert, en genomen een zeer heylza-me ea&lutaire refolutie 
ftrekkende to: redres en Reformatie inde- ver vallen Staat v*n Regeer inge : Zoo 
heeft echter de er/arentheyt geleert , (fat de Zelve refcrlucie , ten deeleby faute 
van genoeghzame precautien , ten deeleook door de quade practijken en machi- 
natien van eerzuchtige , en ambitieufe Perfoonen, de welke ter zijde ftellende 
het dierbaar welvaart der Provincie , en alleenlijk op haar eygeti profijt en groot- 
heytvigileerende, niet alleen , nr:c nagekomen , maar ook t'eenemial 'mdefttefu- 
ctbttm gegaan is. Tot redres van welkers , en te gelijk, out voor te komen , dat 
het gebouw van den Staat, by gebrek van goede Wetten , en ftrikte obfervantie 
der zelver , niet en geraakt ter neder te ftorten , zijn' d'ondergefchreven Gecom- 
mitteerden, uyt de Magjftraat, Vroedtfchap, Bévemcbberen , en Breeie Ge- 
meente der refpedtive Steden dezer Provintie , genoo.it zaakt geworden , de 
meer geroerde refolutie reforrmtoir wederom - ter handt te nemen', en t'exami- 
neeren , voorts met het gene daar aan depen leert , en op de tegenwoordige co 1- 
flitutie van tijden en zaken appücabel is , te amplieeren'; in alle gedienftigheyt 
verzoekende , dat haa^ Ei: Mbg: gelieven de navolgenie pointen van reforma- 
tie , tot groot nut en als het e:nig.h behou It van de Staat , te arrefteeren , en re- 
10I veeren , op dar alzoo een v aal de mis-ufen géweert zijnde , de Staat des Lan fts 
in haar oude luyfter en glans herftelt , en het rechtvaerdig '1 misnoegen der Ge- 
meente wechgenomen , en der zelver gemoederen geruft geftslt mogen werden 
Zulks verwachtende op het fpoe Jighfte , &c. 

$iec tor üriecomDrozfiaar E i: Mog: trr Heeren Staten van ■Vriesland: , Den 
18 September, 1671. nfpfeerei q[cccnn mitreertr / om bc instcgprtJrtt Remon» 
.trantien en Poin&en te epaiin' utren ' Öieop ÖttUÏ September öaor tfan'öttï' 
penScV Ijniracrjarftm / aflW'lfrtt Ed: Mog: fjcittjm ode? gecyeöcn Ufcpoin- 
6ten uefronDwfn 73 Remonftrantien , ecnfgc üanöt seftjffcötceöcn in 'tcfr'ftct 
aangenomen' eenfgebntbrfnoeui:/ anDecencté ocampliecct/fc. ^jcIj ïjirr 
OP'/ ciltrgni^iUirrïlfnaan^a'.itd cenige Reformatien, Requeften enRemai- 
ques , op JCil i+cn i') September , 500 0tlü?:Öt Gecommitteerde Ir.tn De Breede 
Gemeente Occ Stalt Leeuwarden , afé fcfe VcfpecfttJe Steden in Vrieslandt aan 
iMac Ed: Mog: mgclc'-icrt: !T2rai* op Den üoïgerröc 11 dagh , oen 2-? Seprertï- 
ber,i6-i. mo.icn Ijaat Ed: Mog: Qr Heeren Staten Viau Vrieslandt (genoegt)* 
Jtjmn fj?5 Bonjol > pa ^^JflJHTJ crort ïiiiOcil' ' Ö> 3dvjr Remonïïrai.tien 
cnP.ernarques ttjvt / en Bm effen d ÖC confiderarien ban De Heeren tjaai' Ed : 
MogvGecommitteerden , &03? 53 j öcTf alö De $efae / in Öï tioo?^ Remarquos 

niet 



-Twiften. in VRIESLANDT, II. Deel. 187 

niet nomen te ftrrjDen / te «ggrcërrn 1 300 afê Ut tcïfce refpr f tifee ïp fr ggen / £r, 
<©otfj al eer Det Dier toe quom / rje raante ctfcrcl De Stadt Letuwarccn bp na/ 
op öe been / 300 Dat ailcg aibaar groot gelaat liep j en ip ï-it tip ter gr taan. 



O 



Beroerte tot Leeuwarden. 

$ Den 17. September , 1671. Oude ftijl , $ijn Dp Den Heere Loo>a$ Prefix 
dent ban 't Minder-getal i inoeHoppezak tot Leeuwarden, gefcomenoe 
Heeren Burgermeefter Blauw, en Vroedtfchap Hagius, al«j Volmachten Der 
Stadt Leeuwarden , tof r3oe6e nDc Dat De 0?binar$ Vergaderinge , gclcp t Op 3 uu- 
ren , mocl}te toerden gr anticipeert op * uuren , aÏ3CO De Gecommitteerde npt De 
refptciibe Steden , ten bc rsoefte üan De Magiftraat ban Leeuwarden berfe ö?cben/ 
gece folnecrt maren/ Dei» natr.iDDogf# gcetg ujtg binnen te ftaan/ met begeeft/ 
Dit niet te toittcn Dccïineren \ en berftlariuge / Dat De 5dbe Magiftraat maren te 
rabc qebonDen / ttoee Compagnien Burgers in De wapenen te bjftigcn/ tot ber* 
Seftctinge ban Dct Heeren Staten ijare Perfoonen bOO^aHe Otlfjfpl/ Die Öetge? 
meenc Volk mocfjte ouDernemen. 

3£e Vergaderinge Dan/ ban De ttel-gemelDte Heeren Staten , \$ 500 öaaft nic t 
lil De kamer ban Ooftergoo Getuft ft / of [jet Lsndtfchaps Huys , \$ Duo? De 3flbC 
rjetoapenbe Burgers fae5et / meDe fïepenDc eenontaHpemenigïKcban allerlen 
3oo:te ban B)c nfriien / Die Doo? De Antichambre , aan De Deuren ban De Verga- 
der-plaats inrjf Drongen/ 5Ün gcbofglit De Heeren Gecommitteerden ban De re* 
fpectibe Steden , Die in De boUe Vergaderinge auDiemie fjaDDcn,- borrtnDeljet 
tooojDt De Heere Blauw , gefeconDeert bp intcrmifTïen Doo? Den Heere Hagius, 
beróïarenbe De groote impatieutie Der Gecommitteerden , rn iteratibeirjh J)arö 
aanDnngcnDe / Dat De inecticnDcpoin&enreformatoir bon ftaac Achtbaarhe- 
den , met De remonftramie en remarques , moclite 11 af-gcDaan toerDen / met Dc^ 
5e C]CP?eflïen : De Heeren gelieven te refolveren op alles , zonder yets te veran- 
deren , of anders zal men 't u doen doen ; toclne tooo^Dcn met alteratie ban 
cenige Leden ban Den Staat gel)oo?t 3ijn. 
3©aar op De Heeren Volmachten ban pDer Goo , 3irï) geretireert ïjc bbenDe 

lia bare re fpectibe kamers , en De Heeren Gecommitteerden ban De Steden naac 
De kamer ban Weftergoo, trrttllDtg De kamer ban |)et Minder-getal > Doo?Dec 
jeïbee groot aantal / Die niet ftonDe baten : ©nDcrtuffcöen toie rDr n De Heeren 
Staten bic tijDt niet toegelaten / om ban De Leden , gecommitteert tot tramt* 
natie ban De naDere iugcDientc remonftrsmtie , rappojt te nonnen innemen ban 
't geuocigncftDc / noct) gelegentbepbt Ijetselberengtelesen; of miereen/ 300 
Doo? De Gecommitteerde cjefcuuriglj/ fn 3onDcr cp[)ouDen gefemmeerty om een 
epnbcte manen ; aï? Doo? De gewapende Burgerye en mgefïoopen Oemeeure/ 
aan de deur kloppende, en onftuymigh roepende, refolveert, en maakt een 
eynde , of wy maken een eynde. 

iDji.it Dooi rjaar Ed: Mog: Iaat in Den avondt geD^ongen 3tjn gemogen/ 
toeöetomiuDè kamer ban Ooftergoo, geltjheujjn tecompatferen/ cnajbaar/ 
3onö?c eeuige confiDeratien / aücg m te toiHigm / l^ac Ijaar af aeboiom totïcöe. 

23 b i t fêaac 



188 Beroerten, en Oneenigheden Tï'jïang der- 

jHaar totlfte geconcipicf rDe Refolutie, te Secretaris Schepper na De Gecom- 
rnitreerde ban De Steden ge3onoen 3fjnöc / om (jaar Achtbaarheden teb?agen/ 
of 5» Daar in contentrment namen* Rebben Die fïouttgfjcyt nocï) rjcliaö / ban 

tt antteooJÖCll ban Neen, maar dat daar in moefteinflueren, dat de poinóten 
reformatoir , remonftrantie , en remarques daar op genomen , ((jGttDCl ill bcclen 
tftjcnftCijDiij!)) 200 do zelve de ver bo ad 'verbum ingedient waren , vaft moeften 
blijven, met de cocfideratien van de Gecommitteerde Heeren, voor 200 veel 
die de hare niet contradiceerden : SuUté iteratibeïtjR DoenDe aan3eggen en 

boojtDjingen ; lofFenöe onDrrtufTdjcn DiirbjiïéeenijebanDcBurgeryefomDct 

Landtshuys , f}are Mufquetten , met fcherp QClaDetl. 

<ïz\\ al? noch. gebjaagtjt 5ijnDc * of (}aar Achtbaarheden alsoan te b?eDen toa- 
ren i Rebben geantlüOOJDt ban Ja , by zoo verre zoodanigen Refolutie , hooft 
voorhooft, vandeaanwezende Volmachten getey kent wierde, dat ookreëlijk 
zonder uytftel moefte gefchieden , geïijft Dan 00H gefcï)ieDt / en 3Ulli£ Den Staat 
afgeperfr$; rontiiwerrnDe onöDctufTcDen Ijet gemeenevolk nocfjal metroc= 
pfll b00? De deur btin De Vergaderplaats; Voort, voort, allanggenoegh , re- 
folveert, ofwy moeten refolveeren. 

sDe HeereBauw op Den 3elucn 17 September fiomenDe op De boo?trapban 
't Landtfchaps-huys , om of te gaan / toierDe geb?aagl)t ïjee De paften 3icU ï)ab= 
Den toeftcDiancn / en toat tiptflagt) Die ïiaDDen genomen ï anttooojDc ban Wel , 
en dat zy contenremenc zouden hebben, en daarom wel mochten vertrekken, 
en een yder na zijn huys gaan. «ÖemeiDe Heere 5clfê tl)ll\}$ ïiomcnDf / ÜJierDC 
betiel)t '■> Dat, by zoo verre hy.andere antwoordt, aan de Gemeente, aldaar ver- 
gadert , hadde gegeven , of dat 'er niets was gedaan , of dat het qualijk uytgeval- 
lcn was , dat alsdan het gepeupel op de Staten van 't Landt zoude hebben aange- 
vallen , om de zelve den hds te breken. 

vjQ)c bcjegeninge geplcegljt aan De Heere Heemftra , onDer De Vergaderinge , 
terbjrjïc De Heeren Volmachten, op f)tmne refpertirje kamers , om te Delibereren/ 
tsaren bcrtroUIten / ié oersectf / Dat De 5cïbe Heer, toancelenfcc met twee of drie 
ban De Volmachten Dec Steden , ober De kamer , De Heeren Blauw en Hagius [)eeï 
impojtupn op Ijem 3tju aangeböllen metbJcoiDen / fegrjenDe; Du bifte dit en 
dat, du falfte ons bewijzen , dat wy dy , of eenige andere Heeren , gedreyght heb- 
ben ; en dat zy-lieden, 1 hem nu zulks zouden wijsmaken. iDaar op bp gemelte 
Heere gcantbJOOH 5ïjllDc ; Dat zulks de gclegentheyt nu niet toedroegh , maar 
zoo zy eenigh. mifnoegen op zijn Perzoon hadden , dat hy haar des aangaande ge- 
noeghzaam contentement zoude geven, op een ander tijdten plaats, en dathy 
verzochte dat de poincten mochten worden gelezen : Dieö niet tegenfïaanDe ié De 
Hc.-re Hagius uptgebojften met allerïjanDe quabe bejegeningen / en / Ijcm aau* 
D?ingenDe/ 3CpDe gemelte Heere Heemftra, Nu geen tijde te zijn , zulke on- 
waarheden te beantwoorden, beï5oefcruDc ar? noclj Daar toe anDere tijDt en geïe= 
gciiiljcnt. 

2>aar op gemeite Heere Hagius metbecïeDjepgementenopDc3clbe Heere 
Heemftra untoallenDe/ £em gcb?aag[)t Ijeeft / Öfhy wel wifte wat onlangs in 

den Hagc gepaffeert was ? q*n i$ 300 naar bcneDen geloopen / en ïjceft fiepoogfje 

De Ge- 



Volmachten, iti V R I E S LAND T ' IL T>eel. 189 
De Gemeente tegens fjem op te boeten / Die / gelijn tweemalen i$ gejept / flonDe 

bergaoert op ÖC Vöbrzale ban'tLandtfchaps-huys, ()ct toeïfte De 5elt)e Heere 
Heemftra, beneDcn in 't Mindergetals kamer ontboden 3pnDe/ om te mogen 
toeten ÖOC betre De Heeren ban De Steden De reformatoire Poindten maten 

ïjoo?geïoopcn / bernam meet aï£ al te toaaj te 3ijn. 

3&ant / Daar na toe gaanDe / riepen be jelbe op De beneden- zaal , Dit is de 
principaalfte belhamer, dit is de man die 't zooquaat heeft, en cnDertuffcftf n 
DoojraïtenDe / enljebbenbeccn lettertje gefeï)?eben aan Mevrouw de Princeffe 
Douagiere van NaiTauw , en ï)aat Hoogheyt 't 3elbC Doe? een Bode toiilenDe tOC= 
3enDen/ toerDe Dao? De ?fïbe Bode, ge melte lettertjen terftonDt te rugl) gebjacöt ; 
jeggeiiDe/ Dat ïjet Gemeen (jem niet toilDen Doojïaten/ toaatop De anDere 
Heeren ban De Steden 3qiDrn / !)U Heere Heemftra 3QltDe l\Ct lettertjen in 't fc= 

itt et fmfjtert / of aanfhmftenfc|}cuten/ ftrilUaaftegeöaan toictDe: ï@aar na 

: trtfionDt de Heere Hagius weder in de Stede- kamer is gekomen , zeggende , de 
brief (300 noemDe *fjn E: De gefcfjencDe letteren) te willen hebben ,"en daar op 

feantwoort zijnde, dat de zelve aan ftukken was gefcheurt , is gezeyde Heere 
Jagius weder na de aanwezende Burgerye gegaan, die daar op refolveerden en 
zeyden , dat de brief daar weder mcefte wezen , of men zoude hem Heere Heem- 
ftra den hals breken. 

<0elp Dan ooft baan gemeïte Heere Heemftra , ban eenige Boden gebiaar- 
felpntat miecDe om niet beneDcn te milten nomen. 

<Dit 300 gepafffcrt jjjnD'è/ nomt meergeDacljtc Heere Hagius tseDerotn in 
De Stede-kamer , graccampagneert Doo? bc Gecommitteerde ttnn De cefpectibc 
Magiftraten en breede Gemeente , aï&aar Doo? De Heere Heemftra , met ccm= 
mimicatie ban De 5amcntïgke Volmachten ban öe Steden, De gefcheurde lette- 
•ren vucDccom bp een mecDen gcu?acj)t / om 31300 Dc3etbe De Heeren Gecom- 
mitteerden boo? te lf3en / De raeuïe Daar in contentement lebben genomen / en 
berMaart Daar in nict£qnaatg teoen£f)aar tt \x> e $ Ctt gf fcïjjeben / boos Dien De 
3eïbe gefcheurde letteren niet anöcr£ continnectDen / aïgs een behoeft aanfjaac 
♦Hoogheyt, om De Remarques, Die aan Hooghgemelte !)aar Hoogheyt, boï= 

gensflftoconte/ ban öc Heeren ban De Steden maren geeommmucectt/ me- 
Derom te mogen benomen. 

ijkt op bo!gl)De / Dat De Magiftraat Der Stadt Leeuwarden , Doe? IjütC getoc^ 
-penOe Burgerye y De Poorten omtrent 3 weken gefloten en be'tuaarc jjeeft '■/- 3on- 
Det Dat ueiuanDi ban De Heeren Staten ban 't Landt , (De Souverainiteyt rep?e= 
fenterenbe) öeeft mogen bnnten öc 5eïbc gaan ; bifitcrenöe tot DiencpnDege= 
mapenDec tjant aïïc nptgaanDe Schepen en Wagens , maar Doo? 3p ban De rujj- 
fpjaaft met naar Principalen belet mierDen / ja 3ooöanigï) / Dat sefcer geqnaufi- 
ceertHeer, (Volmacht ban 'c Landt mc5enDe.) op pzefentatie ban feljn'fteïrifie 
Ade , om Deg anDeren Daagïj^ tocDecom te compareren / niet bunten na 3ijn 
-bjaonpiaat^ïjeeft mogen bcrtccMten/ om alDaar met De Gemsente te gaan 
aan öeg Heeren Tafel , en te communiceren. 

^nn"e öeje en Diergelpe infefentien boo? 300 berre uptgebo^ften / Dat &lf$ 
Heereu ban regeeringe (itKommiffie bJCSCnöe) pubïijcqop DeftCtUlt 3ljnaana 

S5b t> geranft/ 



ipo Beroerten j en Oneenigheden Scheyding- 

öecanfe/ en onDrt groote Djeorjenienten / in perpeïban [jaac Ieben geniet ft/ 
3onöe: Dat baar ober opt De muitte informatie i$ genomen / of ftraffe gjeDaan. 

SllDus fprelöen De Heeren Gevolmachtighde Der eefpeciibe Vriefle Steden 
(ïefnifcöoo? ÖcMagiftraatOan Leeuwarden, en geljanDtïioaft &p De Burgers 
Schutteren) aïfjicr/ DCll Mfffcff; ti&nig? Heeren upt Weftergoo , bjclen Ijaac 
toe/ en ö'anDere tegen; men hen ooft ober De obergegebene PoinftenRefor- 
mitoir ntrteené bJ92Dfn; en of fcljoon SijnVorftelijkeDoorluchdgheydt Den 
Sradtbouder bau Vrieslandr. , en 3tjn Vrouw Moeder , DePrinces van Orangien , 
naar/ al£ Mediateure , om tiiltp in Der minne te geinen opleggen fjaööen aan= 
geboDen/ 500 ttmg 5nM$tcüeraeeftf ueweeft. 32c ouDe Heeren 300 nu en Dau 
unt Leeuwarden 'bettronhen/ befcljjebrn malftanDer tot Sneek re compareren/ 
om aiöaartjarc Vergadering te bouten/ en Den Staat ban Vrieslandt te pjefcip 
tfcrrn/ bolgcn? hunne commiflïe : ^ocï) op Den 16 November, 1671. befloo? 
teH $u een De Juftie npt tegebcn/ beheljenDc De redenen cnmotiven Die tvuu 
tiaDCeu bC'U-'ecglK / om boojtaan tot Sneek ijare Staats- vergadering teljoaöru/ 
Detadftc tuni)ier ftuUsüJrté met eenigc Brieven Daarobec/ öeen entoeer ge* 
fdjjeben/ 3itilen laten bolgeu/ DicncnDe tot mcerDcr Henntg ban Dc5e jahen. 

DEDUCTIE, 

Van de Heeren Staten van Vrieslant , tot Sneek vergadert. 

NAdemaal de gemoederen van de Ingezetenen dezer Provintie , en byzon- 
derlijk van die van de Stadt Leeuwarden, hoe langer hoe meerder, door 
cenigequaatwüligeenamptzuchtige menfehen, onderden fchijn en dekmantel 
vaai reformatie , tegens hare wettige Overheydt , (die van hare refpedlive Inge- 
zetenen voor een geheel Jaar op den Landts-dagh , en in de andere Collegien , 
gecommitteert zijn , en , zonder rechtmatige redenen, binnens tijdts daar uyt niet 
en konnen , noch mogen af-gezet of gedifpenfeert worden,) op- en aangehitft 
worden , waar door niet alleene groote confufie in de regeennge aireede is ont- 
itaan , maarte bevreezen ftaat , (dat Godt nochtans genadighlijk wil verhoeden) 
dat daar uyt kom e te rcfukeren en te volgen, by deze conjunóture van tyden, een 
totale ruïne van deze Provintie. 

Zoo hebben de Wel-geintcntioneerde, en Wettelijke vooreen geheel Jaar ge- 
korene Heeren Gedeputeerden , of hetmeerendeel van dien , om zulke en ver- 
dere inconvanienten in tijdts te praevcnieren, en voor te komen , uyt een natuur- 
lijke liefde tot het Vaderlandt , en de gemeene rufte , en het welvaren van dien, 
amptshalven verplicht, en tot fecuriteyt van de Ed: Mog: Heeren Staten dezer 
Provintie , en hire eygene Perfoonen , haar genoodtzaakt gevonden , ons in de 
Stadt Sneek te doen verfchrijven en vergaderen , op dat , op een behoorlijke ma- 
nier j en goede harmonie , de wettige regeeringe, conform de fundamentele wet- 
ten van 't Lam , herftelt , de Militie betaalt , de Finantien geredreflèert, en voorts 
in 't reformeren van deabulen , inde Politie en Militie ingellopen , en in fpecie 
van de Almanakken , Tour-beurten , en Ampt-verkooperyen , midtsgaders wat 

van 



-derStaten. 'm VRIESLAND T. ILfDeel. |ff 

Van- dïergeKjke natuur meer- zoude mogen zijn , zoodanige, zonder de minfte 
uytftel , moge worden geprocedeert , als toe méeften dienlte vanden Lande ? en 
geruö-fteUinge van de goede Ingezetenen' en Gemeente van dien , gerequireert 
Zal worden. 

Waar tóe Wy eeripaarlijkprotefïerenoprechtelijk en van goeder herten Dé- 
i:eyt en genegen te zijn , gel ij k" zulks- binnen korten tij't voor' at dé Wérélt Zd blij- 
Ï£éf*, tfyt riet gérreréde gedaan rs, en noch'verder gedaan zal-WOrdén. 

En opdat deze oft-Zé hey^Zaf&e by-eén-komfte' totSseeky rfcets- aanftootelijk 
ffloebte: zijn , of oftèufie geven aande Stadt Leeuwarden j door dien aldaar o,e* 
meenlijk de Vergadenage- van de Staten van 't Landt is geweeft s hebben Wy , in 
Zeer beleefde termen , doof eén MirTive , de Magiftraat der voorfz. Stadt aange- 
prefenteert, van Óns derwaarts wederom te wrllen begeven én vérVöé'géiï , zoo 
en wanneer haar Achtbaarhédén' génoeghzarrre vêtzékeringé wilden geven no- 
pens vryedelibératién , en fecuriteyt vóór oflZê Fé*foöft«W , fn$Ê etffifvrééd-he- 
v'endc töêzegg ; mge-, vaW alle hetgepsffeerde rne& een? eeuwige am-nefttaew verge* 
tefeeydfc te wiJien bedekkeri, gelijk uyt> de' volgende onze Miffive r aan wel-ge- 
meldte Magiüraac- > zal kónnen worden gezien ; wezende de fuperfcriptie aldus: 

Achtbare , Wijze , Vó^rzteiiige Heerei*B»rg-ef-nïeeft@jen , Ra- 
den, Vf öedtfehap, en Betel'rrebbeÈérï der Stede Leewa'fd'ew. 

Èn icH ivtoudt : 

Achtbare Heeren $ 

WAt dez,e Zomer , door t zaMerfroïtirfge', tegens de fundamentele Wetten 
van 't Landt , en be^onfdtrttjk op' den- 27 September dexAS ja ars , isgepap 
[eert , z,uttenU E. nsfcbtbaarhedcn , door een lange Dedttclte , niet beter bekent 
honnen maken i ais X) E. Acht ba ir heden bewujt ü , z-i; nde alles ictratleert onder 
cenfchiyn van de bevorder ir.ge des'gérfoexenbéftw , dbch heeft de uyikomjle getoont , 
wat en hoe verre het nclve daar door geholpen of ontholpen is , ten geval van qua"' 
den gevolgh , daar d? S onver erin gedwongen wordt, nar t humeur van den onder- 
daan , de fundamentele Wetten van 'r Landt te veranderen , en daar tegens te intro- 
ditceeren een f r/me van Regeer f nge ? 9 die z,£'lfs'ïri den aanvang reede van een j 'der 
niet pratlicabtl wordt bétonden , eiï d'aaf deoY 'drfgelrfk^? cafa-Agtën eh correïlien 
onderworpen , z.ulkl dat daar d&ér dïes-iyf eericonftfpé noodt^aakitjk z,oude moeten 
homen te vervallen , te/f ware tri thdhs op < heylz-am'e rernkdten'wey-de gedacht , om 
het z,che cjuaat te breien : Dit, en de natuurlijke Itej : de tot ons Vader landt , heeft 
Ons binnen de-Stadt Sneek,. doere vergaderen } en na rijpe deliberatie refolveeren 
{al^oo Wy voor een jaar , velgen s onz,eprocuratien , wettetylze Volmachten z>ifn, 
en die niet , ronder particuliere defauten , konnen Worden ingetrokken) 'aan^Ay 

Achtbaar* 



ip2 Beroerten, en Oneenigheden Brieven vén- 

Achtbaarheden te verzoeke» , dat de zelve gelteven , tot genoeghzamefecuritejt 
van onze beraatfagingcn over 't Gemeene- befte , tn ZJ £. Stadt zoodanige er dr e te 
ftellen, en dit voor ■zieninge doen , datWy , door publucaue aile , vanV E, Acht- 
baarbeden , de Vroedtfchap , en 'Bevelhebber en uwer Stadt , onder t erkent , op de 
alderkrachtigh(le\wi)ze mogen worden verzekert : Zullende zulks ge'fchiedt , Ons 
van hier na V E. ^Achtbaarheden Stadt tranfporteeren , en aldaar , na herflel- 
linge van alle de Collegien Hn vcergaande (laat en ordre , procedeer en tot reformatie 
van alle ingefloopene abuzen in de politie , redres van militie , beneficien van de 
fnantien , en mefnage van de zelve : Jl<fet toezegginge , om , alle het geene eemge 
tijdt herwaarts mach'wezen gepajfeert , in een generale en volkomene amnejlta en 
vergetemffe te begraven ; ookjnede alles , 't gene dien- aangaande in eenige publicaue 
regifteren en notulen mach wezen geregiflreert , daar uyt te doen lichten en rojce- 
ren , tot weghnemtnge van aHe memorie en geheugeniffe , waar door Wy verhoopen , 
en contentement aan 't gemeen , en het herleven aan den Staat , gegeven zal wor- 
den* Willen dan niet twijfelen, cfV E. Achtbaarheden zullen ons billijk ver- 
doek toejiaan , en daar aften fpoedtghjlen refolntie laten toekomen , doch by onver- 
hoopter weygehnge , van dit onze billijke verzoeken vreedlievende pro/ent atie , moe- 
ten *U E. Achtbaarheden verklaren, daarom niet te zullen nalaten , het zelve heyl- 
zame werkjtlhier te vervorderen ; waar toe Wy in zulken gevalle V E. zsfeht- 
baarheden oude Volmachten mede zullen verwachten ; blijvende, na toewen- 
fchinge van alle heyl , 

Achtbare Hceren, 
V E. ^Achtbaarheden Goede Vrienden , 

De Staten van Vrieslandt, 
En was geteykent , 

Wegens Ooflergoo , 
A. van LOO, en D. van ÜNÏA. 

Wegens Weflernoo , 
J. van GOSLINGA, en M. van WYNG AARDEN. 

Wegens de Zevenwolden , 
M.FOKKENS, en G. W. van JONGSTA L. 

Wegens de Steden, 
S. HEEMSTRA, en TH, STANSIUS. 



' 



In S:i(k, 
y^v.iiï*.* 

En 



-enan de Staten, in V R I E S LA N D T. II Deel i$$ 

En ofwy wel een dankbare .acceptatie en dvil antwoort, daar op van wei-ge- 
dachte Magiftraat hadden te gemoet gezien , 7.00 is't echter 200 verre van daar 
geweeit, dat haar Achtbaarheden inzeer aanftootelijke en zeer injurieufe ter- 
mes , met een obftinaat gemoedt , alle de goede ingrediënten , van onze Miiïivc 
misduyt, en tegens de ex preiTe letteren , en tegens onze intentie, tenarghften 
hebben geinterpreteert , gelijk uyt der zelver nevensgaande antwoort kan worden 
gezien ,cn met wat bitter gemoedt de zelve gefchreven is 5 luydende de Opfchrifc 
jaar van aldus : 

Aan den Edelen, Erentfeflen HtzrJr.ArentvanLoO) byab- 
fencie aan de andere Heeren , haar qualificeerende als Ge- 
committeerde Staten van Vrieslandt, refideerende binnen 
Sneek. 

En den Inhoudt : 

Edele, Erentfefle Heeren 5 

1 Her Ed. Miffive van den 7 dezes, is onzen Trdjident op den 8 dez.es, 's avonts 
^J ter handt gekomen , en des daaghs daar aan volgende , in onze Fergaderinqe 
gelezen, wy vinden daar in , huyten alle verwachtinge , veele exorbitante fiellin~ 
gen, injuricuze invetttvejt, onware prófuppooften , en, om alles met eenwoordt 
te f preken , degantfehe Mtjjlve in alle %i/ne deelen zoo impertinent aangande de ma- 
terie , als nejfens deforme. Want , voor eerfi , wat menfeh van gezande herzenen , 
zoude konnen inbeelden, dat acht Perfoonen , die alle naaf} eenige jaren, de Re-r 
geeringe van deze Provtntte hadden bygewcont , en voor 't meerendeel door rijpheyt 
van jaren , en ondervindinge van zaken van ftactt geoeffent , doch tegenwoordtgh 
geen Volmachten zijnde , exempt de Heere Loo , haar zonden derven aanmatigen 
de aualtteyt van Gecommitteerde Staten van Vrieslandt, en als zoodanige ufurperen 
en mhbrtqkcn het wapen en' t zegel van 't Landt , welkers gelijk , noch onder de 
Secretaris van d'Ed. Mog. Heeren Staten van 't Landt^ noch onder die van hare 
Gedeputeerden, wordt bevonden , zulks met weynigkmoeyte af te nemen ü , op wat 
manier V Ed. daar aan wogen geraakt zijn , waar over wy de rekeninge enjudt- 
caturé^de hooge machten dezer Provintie wülen beveolen laten. 

Het zelve dan houdende voor genoeghzaam bewijs , aangaande hetgebrekjn de 
forma des brief s , vinden wy in de matei ie , voor eerfi , niet zonder de hooghfie 
vervreemdinge , dat aldaar in limine , voor z amen rottingen tegens de funda- 
mentele Wetten van 't Landt, worden gehouden de poinclenreformatotr , byde 
ffezamentlijke Gecommitteerde» uyt de rèfpeüwe Magifiraten en Proedtfc happen , 



ip4 Betoerteiij en OneenigheJea Schryvms- 

**yt de Steden dez'.r Provintie , egene uytgezondert , met alle refpecl aan de Ed: 
Afjt: Heren Staten van 't Landt ingedient. 

Wy wdUn Aan het oordeelvan alle onpartijdige Perfoomn , en die kennijfe hebben 
van de godlooze a-npt verkooperyen , o v:rtredingsn dtr Witten , ongeftrafte f o nies 
tn roveryen op d? goeds Ingezetenen van de Landen , door om eygen Aiditie ge- 
plee-tht , dt indracbt aan den Hj ve van Jxftitie , en andere grove moetwilUge f an- 
ten en maleverfatien , jiellen , ofzy verft aan , dit de Gzcom nuleerde uyt de Steden , 
tot verzoekjvan reformatie , niet ander s , dan tiyt een onvermijdelijke necefftteyt , 
en tot vowkominge van een totale ruïne desLtndts , gedrongen zijn geweeft. 

Deze voorgeroerde en vuyle abuzen , worden m de oogen van al de werelt , zoo 
af fchouwelijk gevonden , dat de goede Gemeente , ttyt grotte reden , en de hoogbfle 
noodt , hare toevluchten tot deMigiftraten hebben genomen, en der weiver by» 
ftant , in *t bevorderen van een goede en heylztme reformatie, verzocht ; en 
geenzints onder een fchijn van bevordering des Gem^enen-beftes, gelijk V Ed: 
t' onrechte in hare Aiiffive voorgeven. 

Dat by de Regeeringe van de Stadt Leeuwarden op den 27 September twee Com- 
pagnien gewapende Burgers , voor het Landtfchaps-htiys zijn gebracht , is niet an- 
ders gefchiedt als tot voorkommge van alle onheyl, 't geen door eenige van de Ge- 
meente geterght , door al te lang vertragen van een goede refolutie, de Ed: Mog: 
Heeren Staten van' t Landt mochte wedervaren , zulks wel ondankbaar lijk^in 
Vwer Ed. Mijfive ter nedtr geflelt wordt ; dat de Souvenin van 't Linde daar 
door gedwongen zy, de fundamentele Wetten van 't Landt, na 't humeur 
van Onderdanen, te veranderen. 

En of de Wet , op den 27 September laaft leden gemaakt , niet pratlicabel zy , ge» 
lijk V Ed. derven vaft flellen, zoo de ondervindt nge moet leer en , wanneer de 
zelve in trAy* gebracht vallijn ; en de mefures va-n zaken , voor zoo veel daar op 
applicabel, genomen worden. 

Dies verwonderen wy ons ten alderhooghflen , dat V Ed. zonder de minfle 
fchijn van wettige aanfeh^jvinge , ja regelrecht tegens d'uytfchrij vinge , by de ge- 
wtzene Heeren Gedeputeerden , volgens ordre van hare principalen , onder welke 
V £d. doen een gedeelte maakten , gefchiedt » haar na Sneekhebben begeven , om 
aldaar afzonderlijkje refolveeren , .uyt krachte van V Ed. procuratten , die reedts 
door 'tpajjeeren van contrarie , op ordre van 't Landt , ut ante didum ygepajfeert , 
waren vervallen engeaboleert. 

folgens welke procuratie , ook^ de Heer e Loo , niet tot Sneekj maar binnen 
Leeuwarden, op V Landt fchaps-httys , was befchreven, zulks de %elve Heer 9 
zeden den 27 September geen vrye uyt» en ingang , en volkomen veyltgheyt , binnen 
Leeuwarden , ontbroken heeft. De 



»an de Staten, in VRIESLAND! II Deel x$$ 

De zelve veyligheyt en verzekeringe , zal V Ed. en alle andere Terfoonen , die> 
cf voor haar particulier , of ter oerzake van haar publijcque funBien , binnen deKs 
Stadt , of der zelv er territoir , nu of 'ter eenigertijdt te doen hebben, nimmer ont- 
breken , over zulks is dan geen nadere alle vanjecuriteyt van nooden. 

t^Hogen ondertufjehen van herten lijdennat V Ed.en een y der, die y ets nader tot 
reformatie van abu zen heeft over te brengen , iryelijk alhier verj chyne , en zijne 
z-aken aan de Staten van 't Landt bekent make. 

En kpnnen wy , onzes ver dunken s > ons licht elijkexcufeer en van "jemandt te ver- 
zekeren , die buyten zijn beroep en funtlie , ut het re/olveeren in 's Landt zaken , 
alhier publijcq jeffie zouden zoeken te nemen, alzoo wy aan de hooge Juftitie niet 
konnen beletten, tegens alle ufurpatcursvan sLandts authoriteytteprocedeeren t 
zoo na rechte , en de claufule, in fine van de reformatoire refolutte, vereyfehi 
wordt. 

De aanbiedinge van amneflie , die V Ed. als particuliere Ingezetenen van 
't Landt , en met als Volmachten , veel minder eenigh geheel lidt , van de Regee- 
ringe, behoudens een y der zijn refpett in zijn funtlie , aan ons, die een Collegie 
z.yn , dat ft cm in Staat heeft , doet , raadt ons te twijfelen , ofV Ed. de eygentlijke 
betekeningen van 't woordt amneftia te rechte begrijpen. 

Wy weten wel, dat , als tuffchen hooge Collcgien , en Leden van de [laat van 
9 1 Landt , eenige contentien en hevigheden gepajfeert zijn, dat als dan , tnvereeni- 
gen der zelver , weleen amneflie en eeuwige vergetelheyt , van alle het gepaleerde t 
opger echt wordt', maarkonnenin 't minfte nictbezeffen , hoe zulks by particuliere 
Terfoonen , aan een Collegie , datfiem in Staat heeft , fangeoffereert worden , veel 
minder geaccepteert. 

En willen wy verhopen , dat V Ed. om redenen voormaalsgezeght , niet zul- 
len trachten , in dien ftaat (te weten , als particulieren) eenigh herleven aan den 
Staat, dieGodt zy lof , noch niet doodt is, te geven', maar veel eer der, als ge- 
hoorzame Onderdanen , haar , beneffens ons , onder de Wetten van 't Landt, en 
de beveelen van de hooge machten , fubmitteeren , om welkers vergaderinge , met 
goede raadt by te woonen, wy onze nieuwe Volmachten , dagelijh ten dienfte van 
't Landt, ter gewoontlijker plaatze , doen befoigneeren. 

Hier mede hebben wy V Ed. brief, en de ingrediënten van dien, wel willen 
beantwoorden , niet cm dat wy de zelve zoo important vinden , maar alleenlijkop 
hoope van V £d. van haar quade opinie te difabufeeren , en tot haardevoyr te ver' 
manen : By gebreke van welkj* wy niet nalaten zullen > tegens zulke feparate ver' 
gaderingen, tot fmaat en hoon van onze Stadt aangeftelt , tmploreeren zoodanige 
remedien , ais daar tegens na rechte gefchapen zijn. 

CC 2 Blijven 



ï-ptf Beroerten, en O neenigheden Staat >en~ 

Blijven ondertfiffchen naar toewenfchinge van beter gedachten , XJ-wer Ed. 
goede t r rtenden ,- de Magiftraat , Proedfchap , en Bevelhebber en der Stadt Leen- 
•warden. 

Ter Ordonnantie der zelver , 

icr, i«7t, -' J 

Welke Brief* door een Burger van Leeuwarden , aan Ons tot Sneek gebracht 
zijnde, en Ons niet ftootendeaan het chocquant Opfehrift , hebben dezelve, op 
hope , om daar in te vinden eenige billijke redenen van bejegenen , geopenr , en 
met eikanderen gerefol veert , om hetrefped van onze Vergadering niet te pro- 
ftitueren 9i dezelve open en onbeantwoordt ïe rugge te zenden , dewijle Wy be- 
vonden de zelve niet minder dan bilüjkheyt te contineeren , en in ruwer termen 
ingedekte zijn, als beantwoordt behoorde te worden , &c. 

$J!Du3bIcbcn De Heeren, Die men De Oude Regeering nocmöc / tot Sneek, 
en D'anDete/üc Nieuwe genaamt/ tot Leeuwarden ucrgaoecc/ pöec fuflmetetiDe 
ÖCrectjtrenAlJettigc Staats- vergadering bailVrieslandt te 5t>n en bolgcn£ Dien Dt r 
Souverainiteytof Opperhooftfchap ban Die Provintie te repjcfentr CtcWmmc nÖC 

en gebenDe refolutien en ordres tegeu matttanDeten ft rrjDigb ' en elft 50a fetp on 
3nne pointilles ftaanDe / Dat niet een pumjen ban Sc 5doe bJi'.Den af-tDfj&en / nï 
3ou (jet gantfetje Lant, Daarom fielibenbcrtotcn gegaan/ Dat ooft 5eer liclitcln'ft 
inöc3cn gcbaartijnen tijöc tjaö nonnen gcfeöicDen / DoojDien Den Muniter/en 
Biflchop, Dien kn$en Vos, (nu ban Groeningen af getcoftnen) Daac omtrent 
bleef leggen jengelen: Doel) onaaage$ien De5c Binnelandtfe onkiften , 300 bles 
bén De Vriefche Poften, Dooi gacDe 50?gc en 3!0je3bau Sijn Vorftelijke Door- 
kchtigheydt , Den Heer Stadthouder , toel betseuerc en benjaatt. 3£e becOcrc 
Redenen , in De5c boo?f5. Deductie begrepen / gaan bj;; noaibn / om niet te lang 
te baïlni / en 3'illen tjet flot uan öc jetoe / fl?cl)td laten bolgen/ op Dat men Oen 
pericnlcufentoefcant ban oeje Provintie 3a" ftonncn befpeuten : De Heeren tot 
Sneek gaan Dan alDnd boort : 

Hier uytkonnen de goedelngezetenen en onpartijdige Lezers zien, dat deze 
getenteerdcreformatie, nergens anders om is aangeftelt, als om en door dit mom- 
aanzicht zich zelven inde regeerin^e in te dringen, en daar van Meefter tema- 
ken , waar toe veele met eerlijke en wettige middelen , geen raadt hebben weten 
te vinden, nemende tot haar behulp een tijdt van ellende , in de welke Hannïbal 
<?/? ante portas , (de Vyandt voor de Poort is T ) en de gantfche Regeeringe verbaaft' 
ftaat over het generale verlies van al te veel Provinciën en Steden , zoo dier met 
goedt en bloedt der Oranje enNaiïoufe Helden, en onzer Voor-ouderen , ge- 
kocht; alzoo, tot bsreykinge van haar oogemerk, gaande makende, diegene, 
die haar qualifkeren te zijn, de Brcede Gemeente der Stede Leeuwarden, mtt 
een roeht Chaos van reformatoire Artikulen , zonder cenige ordre by een gelapt, 
me~r om de Regeneen ten toon te ftellen , als mst waarheyt te befchuldigen , uyt- 
icade de zelve voor Verraders en Landc-dicven , daar doch, tot op dezen huy- 

digen 



"Finantien. in VRIESLAND! //. T>eel. t 97 

digcn dagh en uur , niemandt aangewezen is , de alderminfte ontrouw , neffens 
het dier-gekochte en waarde Vaderlandt begaan te hebben, gelijk ook niet van 
eenige Landtfchaps-penningen by haar uyt de Provintiale caiïa geiicht te zijn : 
want de Finantien van deze onze Provintie , zijn zoodanigh geconftitueert , dat 
daar toe niemandt acces heeft , of het minfte daar uyt kan trekken , als op volko- 
mene getekende en geregiftreerde ordonnantien ; nodigen daaromme alle Lief- 
hebbers van YVadériandt , de rekeningen na te zien , of' erwel een ftuyver , in 
veelejaren herwaarts , by de Regenten onwettelijk getrokken of vervrecmt is, en 
Zulks vindende , voor de oogen van al de Wcreit bekent te maken , dat Wy we- 
ten dat niet gevonden zal worden » maar wel , dat veele van deze baatzockende 
Reformateurs , om haar eygen vervallen Boedels te redreflèren , zich indringen- 
dedoor hoop van genot in de regeeringe , om Weduwen en Weezen te konnen 
betalen , het gene zy , of haar ontleent , of 'door verkoopinge der zelver goede- 
ren, onder geflagen hebben , de verftelde Ingezetenen blintdöeken mét reforma- 
tie der Regenten , en niet eens aanraken het zweer , daar deze Provintie zoo qua- 
lijk van geftelt is , zijnde de Finantien,. waaraf geen de alderminfte mende ge- 
maakt wordt , buytentwijflfelophope , dat de by haar uytgeflotene Heeren , de 
regeeringe weder by de handt nemende , daardoor by de onervarene en onver- 
ftandige gemeene Man,verhaat zullen worden: zijnde de Finantien tegenwoordig 
beftelt en belaft met z\ Compagnien Ruyteren,en 107 Compagnien te Voet, wel- 
kers Tractementen , met der Hooft- Officieren en Appoindlèerden , alle 6 weken 
bcloopen over de tweemaal 1600 co guldens, volgens de jongfte ftaat van Oor- 
logh j buyten en benalven de laften van de Equipagie ter Zee , Leger-laften , in- 
koop.van Ammunitie van Oorlogh , Subndien aan de Geallieerde Koningen en 
Vonten , met een geileep van domefticque Provintiale laften , zoo dat men in 't 
Jaar, tot voldoeninge van geroerde laften van deze Provrntie-,meerderals4.o ton- 
nen goudts van nooden heeft, vermidrs tegenwoordigh de Provintie, door het 
overgaan van drie andere , in plaats van elf, ongeveer 14. van 't hondert moet con- 
tribueren ; boven dat , zijn bereedrs ai , en worden noch dagelijks eenige quartie- 
rendoor des Vyandts müttie t'eenemaal opgegeten , bedorven en geinfefteert , 
met perijkel van af-gebrant te worden , ten zy 't zelve met geit niet af en -komen 
tekoopen ; en andere quartieren , door het inloopen van ? t zout water, onBe- 
quaam gemaakt om eenige laften te hoeden. 

Zoodat wy, noch meerder onheyl vreezende voor ons algëmeehe lieve Va- 
derlandt , en der zelver goede Ingezetenen , dit by proviiie hebben willen laten 
voor afgaan , om de Liefhebbers van 't Gemeene-befte van onze intentie te ver- 
zekeren , en aan te wijzen hoe ongerijmt , in deze conjuncture van tijde , men de 
oude Regenten , van jonghsop als tot de regeeringe opgequeekt, opeen onge- 
hoorde onwettige maniere ,-buyten tijdts , over boort werpt , en weder aan 't roer 
brengt onervarene Stuurluyden , luyden ,-die voor 't meerendcel , noyt eenige 
Collegien hebben gezien , en veel tot Volmachten , die geen-Eygen-erfdezijnj 
enhetLandtfchaps-huysqualijk konnen vinden. 

Hoewel de Provintie en Collegien daar mede beftekzyn , zal de Cydt moetea 
keren , en gevea Wy aan' het oordeel van onpartydige Lezers. 

Cc 1 Wy; 



ïpS Beroerten , en Oneenigheden Tweederley. 

Wy willen ondertuflchen Godt Almachtigh van gantfcher herten bidden, dat 
hy uyt deze verwarringe goede wetten wil laten voortkomen , en ztgenen onze 
aangevangenebefbignes, tot redres van alle ingeflopene abufen , en fubfiftenrie 
van de Finantien der Provintie , waar toe Wy alles naar ons vermogen zullen 
aanwenden. 

Aldus geconcerteert , gerefolveert , en uytgegeven, bydeEd : 

Mog: Heeren Staten van Vrieslandt , tegenwoordigh tot 

Sneek vergadert, den 16 November, 1672. 

Was verteykent, 

Wegens OoflergoOy 
A. van L O O , en D. C. van U N I A. 

Wegens Weftergoo, 
A. vanSIXMA, en R. H A A R S M A. 

Wegens de Zevenwolden , 
T. van A N D R I N G A , en G. W.vanJONGESTAL 

Wegens de Steden , 
■P. D. LOMARS, en A. IDSINGA. 

^oöanfrj jngö men in Vrieflandt, op ten ttjbt/ ttoee Staats- vergaderingen (efl* 
boo? anöcröcSoaverainiteyt,al^gc5cpttó/ p?etenbeerenbe) tegeïnn/ befoig=» 
neeren/ enbatbepoe/ (boïgeirêpberéboo&eben) tenbefle ban 't Vaderlandt, 
baac3pnocbtanö"3amtijöté/ rêcDt tegen malftanbec aangingen : Sijn Vorme- 
lijke Doorluchtigheyt , d'Heer Stadthouder, en Ijace Hoogheydt, 3ijn Vrouw 
Moeder, tjabben bare mediatie of bemiddeling, om öe3C t\3KC ttotfïen&e Par- 
ty en , te bereenigen / aï aangeboden / maar Die ban Leeuwarden ftabben Die nets 
too?pcn i cbentnd toildcn öeje genoemde hoogh-vorftelijke Perlbonen , jicö in 
bcse quefïie / neutraal Ijouöen / boel) fetjeenen meed be Partye ban Sneek te bes 
gunfïigen; <£n boo? be ttoceb2ae[)t be5er bubbelbe Öegeering jouben 5ulne ttoee 
groote maften op bit een Schip van Staat , 3eplenbe bp be3en tnbt ban ftorm en 
onweer, in een gebaarln&e Zee bol «lippen en sanbén / fjet 3elbe toel baafc te 
gronbe Rebben boen gaan / bp albien geen anbere Schippers , Lootzen , ; en 
Stuurluyden aan boozbt toaren gehomen / afê tyez na bolgen 5a!. 

©e Heeren tot Sneek bergabert / en be Oude Regeering genoemt / ï)öb* 
ben/ met hennté/ (50a 3p jepben) ban bare Hoogheyt be PrincefTe Doua- 
riere van Naflbu , nicutoe "Brieven ban uytfchrij ving aan d'oude Volmachten 

laten afgaan / om albaar be Staats Vergadering te nomen öouben / op pene ban 
hondert goude Vriefche Rijders, boo? be nalatige te berbeuren/ enftelbenmet 
eenen een geoote boete bOOJ Die gene / bic a\$ nieuwe Volmachten , op be Verga- 
dering tot Leeuwarder*5ouben mogen berfcfjtjnen : toant 3p berftonben / geiijtt 

in [jnre 



.Regeering. in VRIESLAND! 77. Deel. i 99 

in ijatt Dedu&ie te \C5CII i$ I bat be Magiftmt , ber Stadt Leeuwarden , (Die 
maar CCU vier-en-veertighfte part ban be Regeering ban Vrieflandt upt maaflt) 
Doo? ecu f ourecljt aangenomene autljocitept/ Gecommitteerdens upt be aubcre 
refpectibe Vriefche Steden , (aïg öare minbete / eu €taröancn/ onöer een fpc* 
cicufen fcljijn) [jeeft burben berfcï)?ijben / en öat quanfup£ onber boojgeben 
Xtmnonprajudiiio, Zonder prejudicie, op |)Ct Raadt-huys , alöaar boen bccga=> 
Deren / en bit oojbeelben 3P/ boojcen 3aucban quaabt/ en gcbaarltju gebolglj j 
tjet toeift be Heeren te Leewarden 500 bapprt fpeet / afê ooh [jet (tellen ber gelc- 
bocten , Ijice boor en berljaalt/ bat 3p toe lepben / orn eenige ban be Sneekfe 
Heeren , öoenmaalg te Leeuwarden 3nnöe / in becsefteuug te nemen / boel) [jet 
mtélubte. 

O^e Heeren tot Leeuwarden bergabert / en be Nieuwe Regeeringh ge^ 
noemt / tjabben al in 't cetfte / een heel ban be£ Landts militie binnen tik Stadt 
Doen nomen / 3onoer nennig ban d'Heer Stadthouder , 't tnclu geen bjirntfeïjap 
en baarbe ; gclij& öoh op ben 6 November , 16 72. meöec baec aan [jaar Hoog-, 
heydt Mevrouwe de Princefle van Orangie , boo? be Magiftraat en Breede-Ge- 
meente ban Leeuwarden , op 't bedoelt ban be Nieuwe (Ijaar 300 quallficeej 
tenöe) Heeren Gedeputeerden , [jaar hoogh-gemeldte Hoogheydt belcttcnbe/ 
met toefïuptinge banbe Stadts Poorten en Boomen ,[jet berbojbeeen banmeec 

hoogh-gedachte haar Hoogheyts rep3e naar 's Gravenhage , tot [jaren ïftranften 
Vrouw-moeder de Princeiiè Doüagiere de Orangie. , baar nocljtaiuS aan haar 
en hare hooge Bloedt- verwanten en Geallieerden be tegentDOOjbige beïjOUbe^ 3 

nifle en töcïftant^ban bet liebe Vaderlandt (naaft Godt) 1$ bepenbeerenbe. 

5^oo? be3e/ enbieegelpe ftribbige bejegeningen nam begunft ban d'Heer 
Stadthouder, öcKrijghs-officieren, en al bc Militie, tot be3e Heeren , bappec 
af/ en öe Haat en Jalouzye ban d'Heeren ber nieuwe Vergadering , tegen d'Heer 
Stadthouder gemelöigl) toe: mant onöer be5eïbc /en öaren aanljangïj/ bonbt* 
mer bie op [jaren bp3onbercn Intreft ,eu bojöeeing / tot Eer-ampten loerben/ 
mepimiöe upt bit troebel-mater een goebcbangft te [jalen; maar Dit 300 niet 
toilleuue gcluïmen / jjaben be fcfjult gier ban aan d'Heer Stadthouder , 3eggem 
De / öat hy alle£ tegen tjieït/ en baar ober / 3ocfcenbe fiict en baar in / 3pn macijt 
te befnoenen. #nöcrtuftc[jcn onttroïiïtensieö be Militairen , ban tnöt tot tijtit/ 
500 beci 3p eenigösinsJ fatsoenlijn ftonöcn / ban be getjoo?5aamljept beser nieu- 
we Heeren , tot Leeuwarden bergaöert / af: gelrjn'er ooli onjuften resen / ober 
't geben ber Patenten , en 't berïeggcn ber Militie, fuftineerenbe d'Heer Stadt- 
houder , bat ïjem 3ulhg toe quam > tn 5 00 öcoen ooft öe boojgenoembe Heeren : 
mebe ontfront'er berfebiï oöct 't monfteren ban 't Krijghs-volk , en anbere bin* 
gen meer / <£c. maar ban Ijtet na meerber bolgen jol. 

3&C Koerlandtfe Troepen, beftaanbe in Ruyters en Dragonders , ten bienft 
ban Öen Staat gemojben / bie Op Patent ban d'Heeren Staten Generaal , Vries- 

landt 'maren in getroftnen/ oaaebanmp inon^ eerfteDeel, pag^S^. eenigb 
getoagb öebben gemaakt / quamen5ecc0nbermacl)t tot Uoo?be Poorten ban 
Leeuwarden: 3£e albaar mc^enbc Heeren gauen aanftpnbt^ een fcljjifteïijfte 
Ade, aanbenSargeant Majoor, Fcyo van Burrnanja, omDeje milbeTroupes 

alboojt 



2oo Beroerten, en Oneenigheden Deputatie an- 

ti, booit Ü002 Vries! andt , na Harlingen tegeïepDcn/ M ban Daar/ naet Hol- 
landt ,' baarse tocscn moften / te Doen ober fctjepen; maarBurmania barnet 
toillend?/ et öerüenoe Doen / jonörr hennié ban ben Hoer Stadrhouaer , ging/ 
tr.tt toeten / en ConfeilC 5er nieuwe Heeren, Deje ordre , aai: Sijn Vorfteiijke 
Doorluchcigheyt bereconen / Die Öe 3elbc bntjeni Dieft / en Den Ssrgeant Majoor 
moetjt/ noclj 'üiIöc5onöerDe3eïrje/ en'tconfent band'Heer Stadhouder met 
Urrtreftften / toaar Doo? De 000^5. Troupes op-get)ouDen 3ijn geboorten / en 
Fto?ts Daar na Doo? De ftrenge Vorft , belet / om m Holiandt te baren / 300 Dat 
5» De Vriefche Landmaten brei fcijaDe Ijebben toe geb?acï)t. 
H <0)e Meeren ban De nieuwe Regeering tot Leeuwarden , begonöen nu toeï te 
5ien / Dat 3P / met l\et bouDcn ban De3c (treeft / Den ïjocfe niet 3ouDen te boben 
hemen j n»erbm befïoten 3p / ban ftoerg te becanDeren/ en <toaar 't mogelijk) 
oen Heer Stadthouder op ïjunne 3tjDe te trehhen : ^ver Doo?totetDen Commif- 
farifen geo#3tmeert / om ober te leggen / op toat manier Dit geborgblrjuft 3011 
ftonnen too?DenuptfletoerKt.©e3ebetfcf)cenen op Den 6 December, 1672. ouden 
ftijl, inDeVergaderingh, gebenDc openïngfjban fjate befcigne£ toegen£ öeje 
3aa«/ Daar ober Dan befïoten té /Hqcik bolg£t : 

E X T R A C T, 

Uyt de Notulen en Refolutien, &c. te Leeuwarden, &c. 
Vrydaghy den 6 December^ \6ji. voor Noen. 

P het geprefenteerde ter Verga3eringe gedaan , is na deliberatie goet gevon* 
den. een aanzienlijke deputatie uyt het midden van den Staat aan haar Hoog- 
heyt de Princefle Douanere van Naftbu,en de Heere Stadthouder haren Sone te 
doen j en tot dien eynde te committeren de Heeren Eringa , Hobbema , Ockmga , 
Idfinga , Hagiuf en Hiilebrants , om neffens vier uyt het Collegie der Heeren Ge- 
deputeerde by haar Ed. zelfs te nomineren, Hoogbgemelte hare Hoogheyt en 
zijne Furfteiijke, Doorluchtigheyt met alle civile en convenable redenen en mo« 
tiven te induceren , ten eynde by dezelve aan alle de Steden, die haar tot noch toe 
de Staatfchc Vergaderingen alhier hebben ontrokken, mitsgaders aan de twee 
abfente Heeren Gedeputeerde mach werden gefchreven , haar in de aan ftaande 
■wecke tot Leeuwaarden op het Landtfchaps-huys en Collegie refpeclivelijk te 
vervoegen , onder verklaringe , dat de tegenwoordige Regeeringe in 't minfte 
geen intentie of defiein heeft , om de Heere Stadthouder of hare Hoogheyt in 
«enige deelen het Stadihouderfchap betreffende te beledigen of na te gaan , maar 
zich ter contrarie t'eenemaal geporteert en geinclineert vindt aan hare illuftre 
Pcrfonen en Huyzcn te betoonen alle eere , refpeel en deferentie , die de Hoog- 
heyt van den -Staat , en de Wetten van 't Landt eenigzins konnen lijden. En vil- 
len haar Ed. Mog. dan ook van haar Hoogheyts en zijne Furfteiijke Doorlüchrig- 
heyfs goede conduite en diferctie vertrouwen en verwachten , dat zy zullen gelie- 
ven te continueren in dezelve yver en genegentheyt by haar , na 'c exempel van 

de 



O 



-deSadthouder. in VRIESLANDT. IL T>eel. 201 

de voorige Heeren Stadthouders hooghloflijker memorie, vcorhaarEd:Mog: 
hooge en wettige Vergaderinge altoos betoont, én mitsdien niet in gebreeke 
wezen , om 2.00 veel in haar is, te disfolveren , immers volkcmentlijk te aban- 
donneren de afzonderlijke en fchadelijke Vergaderingen , naaft eenige tijdttot 
Sneek aar.geftelt ,metbetuyginge, dat het Landt daar door zonderlinge dienft, 
en : haar Ed: Mog: g-rootc vriendtfehap zal gefchieden. 

uildus gere/o/veert op 7 Landtfekaps Huys , den 6 December , 1672. 

Getekent voor Ooftergoo, N. Doenga, C. Reealfi Voor Weftergo, Sixtus Julius 
èDekamü) A. Wijngaarden : Voor de Se ven wolden, 
Voor de Steden, Rienk Hendriks , A. Offerman. 

3£e Heeren Gedeputeerde £)!>« Jribrn Dagft nareCommHnebfrrictjtfjeHjen* 
öc/ quamni Drg narmööagfcgfcaaUjan/ aan öe Vergadering ïjun tocDcrbarcn 
bctijalfii /in De tooïgenOe manier. 

Vrydagh den 6 December, 1672. naar noen. 

*7 'Yn de Heeren Gecommitteerde tot de deputatie na hare Hoogheyt , en die 
*-^ Heere Stadthouder , benefrèns de Heeren Brcerjma-, Groiefi'tns t trxTeyens^ 
wegens't Collegie der Heeren Gedeputeerde in 't binder-getal gecompareert , 
en hebben na piseallabel verzoeken affignatie van tijdt., haar op drie uuren na 
noen ten Hove getranfporteert, alwaar de aanfprake door den Heere Hobbema aan 
hoogh-gemeldte hare Hoogheyt en de Heere Stadthouder gedaan zijnde, en daar 
by verklaart , dat haar Ed: Mog: by de jegenwoordige gelegentheydt van tijden 
en zaken nader willende betuygen hare goede afFeöie tot haar Hoogheyts en zijn 
Vorftelijke Doorluchtigheyts Perfconen enFamilien, haar gezamentlijk had- 
den gelieven te committeren , om aan dezelve volkomen bewijs en verzekerin- 
ge daar van te geven , en met een te verzoeken , dat zy mede van hare kant wil- 
den gelieven te continueren indegoedegenegentheydt, die zy altoos aan den 
Staat hadden getoont , en tot bewijs van zulks , zoo veel in haar was , disfolveren 
en abandonneren de Vergaderinge van de Heeren althans tot Snetk vergadert, 
breeder vermeit by de*efolutie commifJoriaal. Dewelke daar op gelezen zijnde, 
heeft haar Hoogheyt in limine van dien geremarqueert, dat'er ftont , Op hetgepra - 
fenteerde ter Vergaderinge gedaan , en verklaart, dat zy wel wenfehten te weten, 
wat reprsefentatie dat zelve mochte wezen, als niet konnende af-nemen, wat 
men daar mede meende, voortshaarEd: Mog: bedankende vcor de goede gene- 
gentheydt tot haar en haren Sone. Waar op by de Heere Hog'ius gerepliceert zijn- 
de, dat by eenige Gecommitteerde uyt den Staat ter Vergaderinge rapporten 
openinge was gedaan , dat zy gemeynt hadden , van zeer goede deught en opera- 
tie mogelijk te zullen zijn , indien haar Hoogheyt en de Heer Stadthouder haren 
Soon by wege vaneen aanzienlijke deputatie rader wierden verzekert van haar 
Ed: Mog: conftante genegentheydtitot der zelver illuftre Perfoonen en Familie, 
en dat het zelve daar op reflecteerde, met byvoeginge, dat de Heeren Gecom- 

Dd mit- 



202 Beroerten, en Oneenigheden Bezending-* 

-mitteerde wilden hopen en vertrouwen , dat de Staat in deze hare goede mey- 
ninge en intentie niet mocht werden gefruftreert. I > daar op by hare Hoogheydt 
geantwoort ,dac haar Ed: Mog: mede van hare genegentheyt tot den Staat verze- 
kert konden zijn , dan wat aanging het diffblveren en abandonneren van de ver- 
gadering tot Sneek, dit het zelve niet in haar macht was, en dat zy haar zoo 
doende partye zoude verklaren, dat tegens hare intentie en de plicht van een 
Stadthouder was, die onpartijdigh de ontftane verfchillen behoorde te accom- 
modeeren , maar dat zy roet verwonderinge verflaan hadden , dat de Heeren oor- 
deelden , dat'er geen verfchillen waren. Waar op eenige debatten gevallen , en 
vervolgens gerepliceert zijnde , dat haar Ed: Mog: niet konden zien , dat'er zon- 
derlinge difcrepantien onder de wettelijke Regenten van 't Landt waren , als niet 
konnende de vergaderde Heeren tot Sneek neffens haar in een graad fteilen , en 
als Collateralen erkennen , heeft haarHoogheyt daar op geantwoort , dat zydat 
poincteygentlijkniet wilde bedifputeren , als ftrijdig met hare aangebodene me- 
diatie.die zy geernjgezien hadde,dat aangenomen ware geweeft,maar de zelve af- 
geflagen zijnde , zoo verklaarde zy 't hare daar toe te hebben gedaan. Voorts ge- 
vallen zijnde op eenigafeytelijkheJen , die men aan eenige Heeren vamde Ver- 
gaderingetot Sneek getenteert had Je te doen , is daar op geantwoort, dat de Staat 
daar toe niet was gekomen , als na dat zy befpeurt hadde , dat die van Sneek nieu- 
we befchrijvinge van de oude Volmachten hadden gedaan , om aldaar te compa- 
reren , op pcene van ioogoude Vrieflche Rijders, en eengroote boete op 't ver- 
fchijnen van de nieuwe en wettelijke Volmachten ter Vergader in ge alhier ge- 
ftelt , zulks dat haar Ed: Mog: meyndenzeer goede reden gehadt te hebben , om 
haar van die Heeren alhier 'm loco wezen Je , te verzekeren. Waarop haar Hoog- 
heyt antwoorde , dat het eene de beurze alleen , en het ander de Peribonen zelfs 
raakte. En zijn hier na eenige difcourfen over de inquartieringe van de jonghfl 
aangekomene Courlanltfche en andere Volkeren gevallen , fuftmerende hare 
Hbogheydt , dat men Troapes i f weken gemarcheert hebbende , en tot hulp en 
dienft van den Staat 7.00 verren we*h komende, beter behoorden te trafleren, en 
na gebruyk van andere Landen , in de Stadt te nemen ; waar op by de Heeren 
Gecommitteerde geantwoort zijn Je , dat men alle mogelijke voorzicninge tot 
der zelver inquartieringe hadde geftelt, edoch dat zy des niet tegenftaande al 
eenige foules ten platten Lande hadden gepleegt , heeft haar Hooghey t verklaart, 
dit zy daar gelijk aan hidden , vermidtszy alhier zoo Hecht wierden ontfangen, 
enbejegent , met by voeginge, dat men voor een Prins zoo na verwast aan Keur- 
Brandenburgh , die met twee aparte Legers voor het redres en confervatie van der 
te Landen ageerde, beter genegentheydt behoorde te toonen, is daar opbyde~ 
Heeren Gecommitteerdegerepliceert, dat zoo de Heer Prins van Kourlandt niet 
na zijne merite en verwachtinge was bejegent, het zelve niet uyt defect van ge- 
negentheydt, muruytwankunde wasgefchiedt, alziototdes zelfs behoorlijke 
receptie goede ordre was geftelt, voorts dat de voorfz. Troupes uyt vreeze en ap- 
prehenfie, dat de Gemeente het zelve niet al tewelmochte nemen , buyren de 
Stadt waren gelaten ; Is daar op by haar Hoogheyt de Hoeren te gemoet gevoert, 
«at deGems-ntc mst reden geen qiudï bedenkingen op de voorfzjÉTroupes 

kondc 



-ten Hove. in VRIESLANDT. IL T>eel. 203 

konde hebben, als van verre komende , en met de Regeeringe in 't minfte niet 
te doen hebbende; en op het ontfangen antwoordt ven de Heeren Gecommit- 
teerde j zulks wel waar te wezen , maar dat het zelve de gemeene Man zoo niet 
ware wijs te maken , heeft daar bygevoeght , dat het goet ware, dat mende Ge- 
meente niet al te veel wijs en maakte. W ijders geproponeert zijnde , of de Heere 
Stadthouder zich niet gedifponeert konde vinden , om de Heeren Gedeputeerde 
op 't Collegie te affifteren , heeft haar Hocgbeyt daar op verklaart , het zelve niet 
te zullen gefchieden , zoo lange als de Regeeringe- dus ftonde. Zulks dat na ceni- 
ge redenen gevallen over de commiffie by de Heeren van het Collegie op de Sar- 
-geant Majoor Feyo vanBurmaitia gedecerneert, om met affiftentie vaneenige 
Onder-officieren meer-gemeldteTroupesna Harlingen te conduiferen en voort 
te helpen , genoeghzaam gebleken is, dat hare Hoogheyt geen grootefmaak en 
welgevallen in deze haar iid: Mog: bezendinge en propofitie heeft gelieven te 
toonen. Waar op affcheyt genomen , rapport gedaan , en voorts gedelibereert 
zijnde, is hetzelve voor eer ft voor Notificatie aangenomen , enzijndeHeexen 
voorde genomene moey te bedankt. 

Jfocöanigï) ÖCJC vcrhandelingh,en antwoort, aan fce Heeren ban öie Regoe- 
ring i$ bcbalïcn/ laat ih Daar; maarZy brfïootcn '£anöfrfnöaanï}£/ Deg 
Landts Secretaris bp Mevrouwe de Princeflè tCSCnöctl/ nif t Inftructie > om te 
neme men / of Ijare Hoogheyt fjaar ook cp 't rrn of 't anocr / gificre 11 berpan* 
belt / naöec jou ïjclbcn bebcclit / ff. cie berncfuing / en b'anttooojt ioag alg 
bolgöt : 

Saturdagh den /December, 1672. naar noen. 

IN deliberatie geleydt zijnde, .of op 't gerapporteerde van gifteren , mitdsga- 
ders't ff uk van de monfteringe niet yets naders diende gedaan te worden , is 
goet gevonden 's Landts Secretaris te committeren, om uyt de naam van den 
Staat by haar Hoogheyt te vernemen , of de zelve hare gedachten ook nader had- 
de laten gaan over de propofitie en refolutie haar op gifteren door de Heeren Ge- 
committeerde gedaan en toegevoeght , en by exiftentie van zulks , daar afcom- 
municatie aan haar Ed: Mog: Vergaderinge wilde gelieven te geven , ten eynde 
de zelve hare confideratien en mefures daar na mochten nemen. En voorts haar 
Hoogheyt meteen inbedenken te geven, of zy ter contemplatie vandehoogé 
noodtzakelijkheydtvan'tmonfterenvan 's Landts Militie, en het groot intrefr. 
dat de Provintiedaar by hadde , niet zoude komen goet vinden, dat de Heere 
Stadthouder in perfoon, of yemandt uyt des zelfs name de Heeren Gecommit- 
teerde tot de monfteringe quamen te aflifteren. Waar op 's Lants Secretaris zich 
ten Hove begeven , en zijn ontfangen ordres by hoogh-gemeldtehare Hoogheyt 
af-geleyt hebbende , heeft de zelve op het eerfte , rakende de propofitie op gifte- 
ren by monde gedaan , en meteen bygefchrifte overgelevert, verklaart, datzy 
meynde die vanden beginne af wel te hebben gevat en beantwoort, als beftaande 
ineen betuyginge van goede genegentheydt van den Staat voor hare Perfoon en 
Familie ,daar zy noyt aan hadde getwijfïelt , en voorts houdende recommandatie 

Dd z tot 



204. Beroerten, en Oneenigheden ' t Voorgefteldv . 

tot het diflol veren van de Vergaderinge tot Snee'*, ditbuyten haar macht wa*, 
gelijk zy haar dien te neffens gifteren breeder en ampeler aan de Heeren Gecom- 
mitteerde zelfs hadde gecxpliceert , waar toe zy haar refereerde. En wat belangde 
het vaceren van haren Soone de Heere Stadhouder tot de monfteringe in perfoon, 
dat de zelve daar toe tegenwoordig te zwak was,als die zedert zijn jongfte indifpo- 
firie altoos zijn kamer hadde gehouden , en om yemandt uyt zijnen name daartoe 
te committeren, verklaarde te twijffelen , of zulks oyt alhier gepractifeert ware 
eeweeft, met byvoeginge.dat , nademaalde Heeren Gecommitteerde het mon- 
ïlerenbuyten haren Soone hadden begonnen, zy'tzelve ook buyten hem wel 
koften eyndigen. Waar op eenige redenen over het refus de Heeren Gecom- 
mitteerde jongft op 't Heerenveen omtrent de monfteringe bejegent , gevallen 
zijnde , geliefde haar Hoogheyt te fuftineren, dat de Heere Lieutenant Gene- 
raal zich daar omtrent , terwijl de zaken dusftonden, niet quali ik zoude hebben 
gecomporteert. Waar mede 's Landts Secretaris zijn affcheyt genomen , en van 
'tgepaiïèerde ter Vergaderinge rapport gedaan hebbende , is het zelve gehouden 
voor. genotifkeert. 

Accordeert met de principale Notulen , in kennijfe van my , 

J. de Schepper; 

<©£$e Antwoort \Bü$ öe Heeren ban öc Nieuwe Regeeringh , al ttieöe niet 
fmaftelijft / öeg Zy ;cnecc Notificatie bo ace Ij.iaDc namen / omöaat in / haren 
!janM / aan al De lö:celc üeftcat te maliën : © jcïj al cec Zy öc 3clac in c ïicljt 
üjüöen laten nomen / rumen nocl) cec}l öc bolgcnöc Refokitie. 

prafentende Heer e » t Extract uyt hcc Refoiutie-boek der Ed: Mojt: 
w^sW 1 ^' 1 ^' Heeren Gedeputeerde Staten van 

BROE *c S ^, A «c Vrieslandc. 

6ROVESTINS, 
THïSSEN, 

T E ï E N S , Woensdagh den 1 r December , 1671. voor Noen. 

DE Refolutien op gifteren genomen zijn gerefumeert en gearrefteert , gelijk 
mede de depefches daar uyt gerefulteert ; doch is goet gevonden alvoorens 
de Notificatie aldaar gemelc , in 't licht zal werden gegeven , den Secretaris Vierf- 
fen by dezen te committeren , om uyt de naam van dit Collegie haar Hoogheyt 
de Princcffe Doïuriere van Naffau bekent te miken , du hetzelve zoo uyt het 
fchrijven van de Migiitraat van Hirlingen , als door andere wegen , met groot 
herten-leedt verftaan heeft de moetwil en infolentie , by de KouFiandtfe volkeren 
in de befte Quartieren dezer Provintie, tegens de goede Ingezetenen bedreven, 
ea dat het zelve, terwijle de voorfz. Volkeren door de tegenwoordige harde Vorft 
en continuerende Oofte-windt verhindert werden , om haar reys naar Hollandt, 
werwaares haar Patent houdt , te vervorderen , na gehouden dekberatie vermeent 
•oedegelegentheydtuytgevonden te hebben, om niet alleen de zelve Volkeren 
by proviüe alhier te betalen , ter tijdtde Provincie van Hollandt , waar op zy zijn 

gere- 



-beantwoordt. In VRIESLANDT. II Deel. 207 

gerepartitieertde gages voor de zelve herwaarts zal komen over té fchikken, maar 
ook om die o^degrenfcn dezer Provintie , tot afbreuk van den Vyandt , en be- 
fchermingevandelngefetenen teemployeren, indien de Patenten en beveelen 
van'tfelvebydenHeereStadthouder impoflerum niet meer mochten tegen ga*- 
gaan en gecontracarreert worden , maar fijn Vorftelijke-Doorluchtigheyt ter con- 
trarie de befoignes van dit Collegie weer qüame by te woonen ,en benefFens het 
felve eendrachtelijk goede ordre te ftellen , foo op 't employ van de voorfz. Vol- 
keren , als van de andere Landts Militie , en haar Hoogheyt diensvolgens op het 
ferieufte te verfoeken , dat het de felve mach gelieven hoogh-gemeldte Heere 
Stadthouder haren Sone wederom alhier op hetCoLlegie by de befoignes te laten 
verfchijnen* 

e fèa Dat d' Heer Secretaris Vierffen $tjn commiffie fjab tintgebocrt / té Hy öeil 
5eïUen namiöüagl) in De Vergadering ftomen tappojc öocri / ü\$ üolgïjt ": 

^refenten als boven. Dito, naar noen. 

DEn Secretaris Vierffen heeft gerapporteert , hoe dat hy achtefvolgens refolutie 
Commifforiaal op voor Noen genomen, aan haar Hoogheyt de Princeffè 
Douariere van Naffauw heeft voorgedragen 't gene hem daar byin laft is gege- 
ven , en dat hooghgemelte hare Hoogheyt daar op hadde geantwoort wel te kon- 
nen 'begrijpen, dat de goede Ingezetenen geen kleyne overlaft van devoorfs. 
troupes rede hadde geleden , en noch buyten twijffel ftonden te lijden , by aldien 
de zelve Troupes leggen bleven ter plaatze daarze nu waren , en dat haar Hoog- 
heyt derhalven gedrne zoude zien , dat dit Collegie ordre tot betahnge van de 
voorfz. Troupes geliefde te ftellen , en de Heere Stadthouder haren Soone te ken- 
nen voor de gene, die het verleenen van de Patenten toekomt , in welkengevalle 
haar Hoogheyt niet in gebreke zoude blijven , om door hooghgemelte Heere 
Stadthouder de voorfz. Troupes na 't quartier te doen vertrekken, en tegensde 
Vyandt te doen ageeren,- doch dat haar Hoogheyt niet en zoude refolveeren 5 
om meer-hooghgemelte Heere Stadthouder alhier op het Collegie te laten ver-- 
fchijnen, voor en aleer deRegeeringe op een goeden voet zoude wezen ge- 
bracht, om haar niet onbequaam te maken tot de medktie by haar aangeboden , 
tot beflilïnge van de oneenigheden tuffchen de Regenten dezer Provintie ont- 
ftaan ; Waar op by gemelte Secretaris gerepliceert zijnde , dat hy niet en geloofde 
dat dit Collegie foudekonnen aangewefen worden, dat het recht van *t verleenen 
der Patenten in defe Provintie de Heere Stadthouder alleen competeerde , maar- 
dathemter contrary wel bewuft was , dat in conformtó van de inftructie van dit 
Collegie , het verleenen van de voorfz. Patenten ftonde aan de Heere Stadthou- 
der en dit Collegie geKamentlijk , en in abfentie van de Heere Stadthouder alleen 
aan het Collegie ; Waar op haar Hoogheyt , alvdorens meldende het groot dif- 
refpe& aan de Heeren Stadthouder haren Soon gedaan , zoo door 't roeren van 
de Trom , en invoeren van Militie in deze Stadt zonder zijn kenniffê , als door 
veele anderezaken, die ter gelegener tijdt wel zouden te pas komen, weder hadde 

Dd 3 geant- 



2o6 Beroerten , en Oneenigheden Verhandeling. 

geamwoordt , dat zulks wel waar was , en de Heere Stadthouder haren Sooo ook 
geen zwarigheyt zoude maken, om daar over met het Collegie in communicatie 
te komen , zoo ras de Regeeringezoodanigh beftelt zoude wezen , dat zijn Vor* 
ftelijke Doorluchtigheyt zoude konnen refolveren, om de befoignes van het zel- 
ve weder byte woonen, maar dat ondertufïchen haar Hoogheyt verftonde, datHe 
■Patenten by de Heere Stadthouder behoorden verleent te worden, te meer terwij- 
lede voorige leden van dit Collegie zijn Vorftelijke Doorluchtigheydt hetzelve 
by Refolurie hadden opgedragen , waaraf hy Secretaris, als daar by gezeten heb- 
bende, wel behoorde kennifle te dragen; Waarop meergemelte Secretaris ver- 
klaarde , dat zoodinigen refolutie althans in zijn geheugeniffe niet gefchreven 
itonde, en dat hy voorts geen ander laft hadde,als om haar Hoogheyt gemelte No- 
tificatie en refpevftive verzoek te doen, en in cas van ontzegginge, zoo nu gebeur- 
de, te verklaren dat het Collegie niet zoude konnen ledigh ftaan , om den yver 
en goede meeninge van 't zelve tot welftant van den Lande aan de goede Ingeze- 
tenen publij keiijk bekent te maken, en daar te neffens tot deffelfs ontlaftinge alle 
't gene aan 't zelve in de uytyoeringe van dien dagelij ks werdt in de wegh geleghr; 
Waar op haar Hoogheyt zeyde, deHeeren mogen fchrijven en drukken laten 
wat haar gelieft; Voorts geliefde 't haar Hoogheyt te zeggen, dat hy Secretaris al- 
lefints wel betoonde , hoe dat hy van fentiment was, waarop by den zelven geant- 
woort zijnde , dat hy bekende niet zeer achterhoudende te wezen, om zulks in de 
reden te pas komende, zijn gevoelen te uyten, over zaken 's Landts welvaren aan- 
gaande, repliceerde haar Hoogheyt dattet beter ware dat zulks wat minder by hem 
gefchiede ; Waar mede meergemelte Secretaris zijn affcheyt van haar Hoogheyt 
nam, die het Collegie dede bedanken voor de voorfz. Communicatie aan haar ge- 
geven. Waar op gedelibereert zijnde , heeft zich het Collegie het geene by meer- 
gemelte Secretaris als vooren gezeyt is , wel laten gevallen, en voorts goet gevon- 
den, dat de Notificatie op voor Noen gearrefteert, zal worden gedrukt en gepubli- 
ceert , zullende daar achteraan worden gevoegtden inhoudt zoo van den voorfz. 
Refolutie Commiflbriaal op voor Noen genomen, als van dit rapport daar op ge- 
volght ; ten eyndeeen yegelijk kennelijk zy, dat dit Collegie alles heeft getenteert 
wat mogelijk is, om hoogh-gemelte haar Hoogheyt te bewegen , om de Heere 
Stadchouder haren Soon 's Landts befoignes te laten bywoonen. 

Accordeert met het voorfz. Boek , in kennifle van my , 

G. KUTSCH. 

3ïfÖ nu mecn&enbe Heeren ban De Nieuwe Regeering,Sijn Vorftelijke Door- 
luchtigheyt , Den Heer Stadthouder, en Zijn Vrouw-Moeder De Princefiè Doua- 

riere van Naüouw, genoegzaam aangeboden/ en in alleg te l)e bben boIDaan / 
lieten Daar ober uptgaan/ De uolgcnbe 

NOTIFICATIE. 

E Gedeputeerde Staten van Vrieslandt : Allen den genen die dezen zul- 
len zien of hooren lezen, Salut, Alzoo wv tot onze groote ontftelteniflc 

vjn 



D 



Notificatie, in VRIESLA N P.T. //• "Deel 207 

Van verfcheyden wegen bericht hebben ontfangen 3 van de groöte möetwilie 
eninfolcntiedie een groot getal Kourlandtfche Dragonders en de befte quar- 
• tieren dezer Provintie hebben gepleeght, en als noch zijn pligende, waar 
door de goede Ingezetenen , tot welkers afiïftentie en befcherminge deze 
Troupes behoorden te zijn, t'eenemaal werden geruineert, en onbequaam 
gemaakt om zelfs te konnen fubfirteerenofharegewoonelaften, totonder- 
hondinge van de Militie, ordentlijker wijze te konnen betalen, en in be- 
denken zijn , alzoo het de plicht is van de hooge Overighey t , om de gene 
waar over zy geftelt zijn , van zoodanige overlaft en exa&ie , indien moge- 
lijk , te bevrijden ; of yemant ons in dien deele van nalatigheyt zonde mogen 
befchuldigcn ; Z O O I S T , dat wy allen en een yegelijk , die zulks mach 
aangaan , by dezen willen onderricht hebben , dat de voorfz. Volkeren ver- 
deelt zijnde in verfcheyden troupes , op Patent van de Heeren Staten Gene- 
raal, zelfs geparapheert by de Heere Klaas Kan, Gecommitterde van deze 
Provintie, in de zelve zijn ingetrokken, zonder de Heeren onze Principa- 
len , of ons dienaangaande eenighzins te kennen , of der zelver of onzer At- 
taché op het voorfz. Patent af te wachten , gelijk evenwel haddebehooren te 
gefchreden, volgens de ordreop de groote Zale in den Jare 165 1. by de za- 
mentlijke Bondtgenooten beraamt ; en dat by aldien de voorfz. Volkeren van 
de Wetten dezer Landen onkundigh door een behoorlijke claufule in 
't voorfz. Patent van haar deVoir dies aangaande waren onderrecht geweeft , 
wy de zelve niet eerder in deze Provintie te mareheeren zouden hebben ge- 
confenteert , voor en aleer wy tot der zelvei\inquartieringe alles ordentlijker 
wijze hadden beftelt, te meer dewijle de zelve ter plaatze daar zy te vooren 
lagen, goede dienft aan den Lande koften doen , en veel licht, volgens haar 
eygen verklaringe, uyt 's Vyandts Landen haar fubfiftentie zouden gehaalt 
hebben, en dat wy de zaken nu anders leggende, en een groot gedeelte van 
de zelve Volkeren zeer onverwacht alhier Voor de Poorten van Leeuwarden 
by avondten by ontijdearriveerende , evenwel van de noodt een deught heb- 
ben willen maken , en alzoo de Regeeringe van de zelve Stadt niet kofte ver- 
ftaan om zooveel vreemde Volkeren , voornamentlijk by de tegenwoordige 
conjunóture van tijden , in de welke de Militie zich onze gehoorzaamheyt 
aliezins onttrekt, daar binnen te laten, door de Majoor van 't Guarnizoen 
alhier rontom de Stade de zelve Volkeren zoo orden tlijk , als by die ontijdt 
eenighzins mogelijk hebben doenjBiljetteeren; en 's anderen daaghsden Ser- 
geant Majoor Feyo van Burmania , zijnde een oudt en geëxperimenteert Offi- 
cier, by fchriftelijke A&e geauthorifeerc , om de marfchder zelver Trou- 
pes 



2o8 Beroerten , en Oneenigheden Notificatie, 

pes te bevorderen , endezelvein'tmarcheercn mar Harlingenby te blijven , 
om door zijn authotiteyt alle foules en difordres in 't marcheeren , zooveel 
mogelijk, te beletten , ook om 't Volk en Paerden fpoedigh te doen embar- 
queeren om naar Hollandt , wetwaarts iviar Patent hielde , overgefcheept te 
worden : Doch dat gemelte Sergeant Majoor met onze kennifle van de 
voorfz. fchriftelijke laft , communicatie en vifie gevende san de Heere Stadt- 
houder dezer Provintie, Sijn Vorftelijke Doorluchtighe) t dezelve Acte een 
wijle tijdt by.zich heeft gehouden , en meergemelte Sergeant Majoor daar 
door onbequaam gemaakt omzijn aanbevoolen laft uyt'te voeren, waar 
deur de zelve Volkeren zonder eenigh beleydt van een Officier in deze Pro- 
vintie bekent, hebben moeten heen marcheeren , en ongetwijfclt veele fou- 
les zijn bedreven , die door meergemelte Sergeant Majoor naar alle apparen- 
tie wel zouden hebben konnen worden belet, gelijk wv mede niet in gebreke 
zouden hebben gebleven, om de vordereTroupes»der zelver Volkeren e>k 
dooreen bequaam Hooft- Officier, in deze Provintie bekent , te doen geley- 
den , ten zy wv verz?kert waren geweeft , dat onze ordres dies aangaande in 
gelijker wijze by hooghgemelte Heere Stadthouder zouden ten toon geftelt 
zijn geweeft * gelijk de meenighvuldige preuves ons zulks genoeghzaam heb- 
ben gelecrt , trekkende meer- hooghgemelte Heere Stadthouder zelfs in deze 
zijnjonge Jaren , en in deszelfs abfèntie den 'Baron van jlyltta, Lu\ tenant Ge- 
neraal van de Infantery , zich alleen en buyten kennifle van de Heeren Staten 
dezer Provintie, of van ons, aan het verkenen van de Patenten , het welke 
zoolangdeRepublijcq de Republijcq geweeft is, heeft geftaan (gelijk het 
zelve volgens onze inllru&ie noch ftaat) aan ons, zonder dat de voorige 
Heeren Stadthoudersoyt of ovt eenige macht in 't verleggen van de Militie in 
deze Provintiehebben gebruykt , als voor zoo veel zy mede fefïïe in onsCol- 
legie hebben gehadt , niet tegenftaande meer-hooghgemclte Heere Stadthou- 
der hoewel iterativelijk zoo by de Heeren onze Principalen als by ons daar toe 
verzocht zijnde , wevgerigh blijft , om in onze Vergaderinge te verfchijnen , 
't welk ons grootelijks doet prgefumeren dat by de zelve of by des zelfsVrouw 
Moeder niet weynigh werdt gefoveert de onwettelijke Vergaderinge tot 
Sneek , by eenige voorige gefterkt met twee tegenwoordige Leden van onze 
Collegie, by een geleyt , te meer, dewijle haar Hooghcyt geen het minfte re- 
fêntiment toont tegens de gene die in hare Brieven van befchrijvinge opent- 
lijk hebben durven zeggen , dat alles dies aangaande met kennifle van haar 
Hooghey t gefchiede. Ook zoo moeten wy de goede Gemeente by dezen be- 
kent.maken , dat wy goede gelegentheyt Z3gen om de voorfz. Volkeren , die 

door 



Mediateurs. ?n VR I ESLANDT. II. T>eel. roc> 

door de tegenwoordige fterkeVorfl en geduurigen Ooften Wint niec ken- 
nen ingefcheepr worden, alhier aan hare betalinge te helpen, enopde gren- 
zen dezer Provintie tot af breuk van de Yyandtteemployeeren , indien orvze 
bcveelen op vcorvcrhaalde manieren niet wierden overdwarft, en wy daar 
door onbequaam gemaakt, om volgens onzen fchuldigen plicht, Ingezete- 
nen haar goedt , bloedt , vryheyt enGodts- d ; enft na vereyfeh voor te öaan , 
en de'Militie hare Soldycn. zoo des behoort te laten verdienen, by dewelke 
tegenwoordigh niet veel anders tot ons groot leetwezen weidt uytgerechr als 
'sLardis Geldt te verteeren, en onze bcveelen te difrefpedeeren , zonder 
een'ge Monfteringe te wilJen gedoogen , waar door veele Capiteyns zoo wel 
voor de Schaduwen als voor de Mannen Soldycn zouden komen te trekken , 
indien wy zco gereet warep met het paffeeren van de Ordonnantien als^zy 
wel btgeeren. 

tAldus gedaan op V Collegie den 1 z December , 1 6yz. 

F. W I G E R I. ▼ito.* 
Ter Ordonnantie van haar Ed: Aioo\ 
G. van Vier ss en. 

%&C$C Oneenigheden aïbugtot Den IjOCöfifïCötcp opgEfrxfjgftt/ 30ubenniet 
lang iiebben nonnen fïanttjouoen/ toanteen Ijarbentform-windt, toaarmebc 

Vrieslandt boenmaaïg ban Den Munfterfen Biflchop gebjepgïjt böietö / 3011 bie 

Provintie nebben boen neberfïojte n in nn poeï ban jammer en elïenbe / tnaac 

boo? Groen ingerlandt gantfrt) afgefnebe n / beZee-gaten onbepïigf) / beZuy- 
der-Zee belemmert/ en aï3oo Hollandt tot ben Jtai£ toe benauwt 3011 Ijebben 
getocjben. ©ira ton?' kt tjeegt trjbt / bat l)ier in toierbe bootten / enbaac 
obr r hebben tjare Hoogh-Mog: be Heeren Staten Generaal , en Sijn Hoogheyt 
d'Heer Prins van Orangien , baat fcrncn gebeputf ert be Heeren, Molenfchot, 
Kromom, en Eek. <ï£r^cberttcRftenbrn iojanuarij , 1673. na Vrieflandt , om 
buieb(li£ 5ijn VorftelijkeDooriuchtigheydt, ben Stadrhouc'er De3CC Provintie , 
Q]p Mediateurs of Bemiddelaars, bestoebenbe oneenigheden aloaer tP befïecb/ 1 
trii / in bcr minne bp ie legden / en bi tttifienbe Partyen te berrcniyen. <£)uber* 
tufïctjeu quam be PrirjceffeDoüariere van NaiTau , op ben 18 Januarii., 1673. ta 
'sGravenhage, f)aoc Vrouw-moeder, be Princefie Doüanere van Orangie 8 
bie booj ten 3toare 3iebf e'aangetafï toitrbt ) behoeften / trttDt)! be Gedeputeerde 
Heeren Mediateurs , Ijier booren grnormt/ be ttoer tegen malhanber fïreben* 
be Vergaderingen , tot Sneek en Leeuwarden , boo? onbermoepbenpbrr / en Dg 
naberbnetigenarbept/ 3otcrreb*to«gl)ben/bat'eropben i7Februarii, 1673. 
em generalen Landt-dagh , tegen ben 19 dito, binnen be Stadt Leeuwarden te 

Öonben / toierbt uptgelcïjjeben j om albaar alleen / en in 't geheel be Souverai- 

<Ö e niteyt 



2io Beroerten, en Oneenigheden* Landudagh. 

niteytbecProvintieban Vrieflandt te repjefcntecten ' &C tn-gefïopen abuyzen te 
refo?meeren / en De gefctjcutöe Regeering tsebcc te beden en bcree nigen : vier 
Compagniente Paerde, fil 4. dito tC Voet , ban be Garde ban 5ijn Vorftelijke 
Djorluchtigheyt quamen Doen Upt 's Heerenveen, binnen Leeuwarden, altpaac 
De3en Landt-dagh met onrjcmcciie mjgnificentiersierbt in-geboert / op öe bol= 
genbe toijse : .föa Dat be Predicatien en publnque Gebedei , boo? en na öe miö* 
öagl)/ opbeseconfututicbantnben/ennabe plicfoten bec Overheden en On- 
derdanen , elft op 5tjn beboic tijacen gebirigeect / Ijebbcn jtjne Vorftelijke Door- 
luchtigheyt ben Stadthouder , en ÖC gC5arnentïijriC Heeren Mediateurs , t)iin bet- 
tWfglJt na Det Landtfchaps-huys , to Ut ÖOOJ ÖC Compignien ban bf Garde , en 

anbere gcrcngcect flonben : cerfï ging be Majoor ban 't Guamizoen uooj upt/ 

baat na be Compagnien te Paert ban 5ijne Vorftelijke Doorluchtigheyt : op öe 
3dbC boïgböen een groot aantal Militaire , en hooge en laege Officieren : Wet 
Staten Boden en Deurwaarders gingen U002 faen ^ Karos, baar JljUC Vorftelij- 
ke Doorluchtigheyt, enbe Heeren IjatCC Ëd: Mog: Gedeputeerden in jaten/aail 
U3eöec-3ljben be Hellebardiers gaanUe : baac op gingen 's Hok Boden en Deur- 
waarders boo? be tyic Karotten , baar be Raadts-heeren in ptrn / en in be ïaatfïe 
öe tefpectibe SecretariflTen. Op 's Landts-huys tsaren bc Ed: Mog. Heeren Vol- 
machten npt be bier Kameren getteoen in bie ban Ooftergoo , almaar be Heere 
Molenfchot , na jtjne geujoonclnftc conduite / en gcoote ecbarentljcpt / een ocf= 
tige aanfpraak beeD / batangucrenbe met up5onbecc berteritept / eri 30 Jbanijc 
applicatie op ben toefïant bec jaftrn/ Datljet een goebeinfïueiKie op bc gemoed 
Deren gaf / bc|taanbeiu be bolgenöe 

PROPOSITIE, 
By Sijn Vorftelijke Doorluchtigheyt den Heere Hendrik Cafi- 

nrjr , Prtnce van JVaJftftw , Stadthouder, en Capitevn Generaal , &c. de 
Ed: Mog: Heeren Gedeputeerden van de Hoogh-Mög: Heeren Sraten 
Generaal der Verecnigh.de Nederlanden, en S;j;-i Hopcheyt den Heere 
'Pnnce van Oranje, midtfgaiers by de Ed: Mog: Heeren Kaden van den 
Hove van Vriislandr , ?ds Mediiteurs over de hooge difFei enten , tn ge- 
fclii len in hooghgemelte Provintie van Vrieshn it gerezen , gedaan voor 
de Ed: Mog: Hoeren Staten van Vriesland:, op 't Landrs'iu ,s binnen 
Leeuwardeo befchreven , en vergadert op den ^Febrmrii, 1673. (Oude 
flijl,^ zijn ie 'sWoetT-daghs namiddags ten 4 uuren, doir monde van 
den Heere v.m Molenfchot , haar Hoogh -Mog: Gedeputeerde. 

Edele Mogende Heeren. 

DEn AlmachtigenGodtzy eeuwighlijk gelooft en gedankt , dat deze Staats- 
gewijze Vergadering mach werden gehouden in de zelve plaatze daarvoor 
deien zoo veele heerlijke Refolutiea zijn genomen , tot vaftftellinge van de 

Unie t 



Oratie. m VRIESLANDT. II *DeeL 2 1 1 

Unie, Vryheyt , en Religie , de eerighfte gronden , fondamenten > en pylaren > 
daar op het gebouw van den Staat komt te ruften. 

Sijn VorftelijkeDoorluchtigheyt en de verdere Heeren Mediateuren, gekoo- 
ren en geftelt tot weghneminge van de hcoge gefchillen en difFerenten in deze 
Provintie gerezen , hebben op de overgif te van weder2ijdts dilTentierende par- 
tyen UEd:Mog: Staats- gevv ij ze geconvoceert , om gezamentlijk onder Godis 
genadigen zegen , in volle vryheyt en liberteytte mogen overleggen , en beraadt- 
flagen , middelen dienende tot redres van de vervallene zaken van de Geü- 
nieerde Pro vintien, en tot afweeringe van der zelver groote en machtige Vyan- 
dsn. 

Hooghgemeldte Heeren Mediateuren jegenwoordigh op hare befchrijvinge 
deze aanzienelijke Vergaderinge by den anderen ziende, zijn op ? t hooghfte ver- 
heught, datU Ed: Mog: in alzulkcn grooten getal alhier zijn verfcheenen , ver- 
klarende daar in te nemen een zonderling contentement en vergenoegen , als 
houdende 'c zelve voor een klaar en ongetvvijffelt teken vanUEd: Mog: goede 
harmonie, eendracht, en liefde tot de gemeene zake. 

Niet tuijffelende of U Ed: Mog: zijn hier gelukkelijk by een gekomen door 
een byzonriere genade en befchikkinge van den grooten Godt ., die daar over 
harrgrondigh moet zijn gelooft en gedankt. 

Gelijk ook hooghgemelte Heeren Mediateuren U Ed: Mog: te zamen, en 
yder in het byzonder gantfeh vriendelijk verwellekomen en bedanken , van dat 
het U Ed: Mog: belieft heeft op der zelver befchrijvinge zich hier terplaatze te 
laten vinden. 

Edele Mogende Heeren : Die na ons komende , in de Hiftorien zullen lezen , 
dat de wijdtberoemde en redoutable Republijcque van het Vereenighde Neder- 
landt , die van gekroonde Hoofden placht ontzien te werden , in den Jare 1672. 
door de rechtvaerdige handt van Godt Almachtigh, om de zonden des Volks, 
zoodan igh is vernedert, dat in weynige dagen drie van des zelfs Provintien door 
de Vyanden afgefcheurt , en de overige vier van hare Frontieren en Militie zijnde 
ontbloot 7 en tegen den Vyandt open leggende, niet anders te verwachten.ftonde, 
als dat den geheelen Staat als in een moment van den Vyandt verheert en vermee- 
ftert zoude zijn ; 

En die daar beneffens zullen confidereeren , dat op dien zelven tijdt , als alle 
menfchelijke hulpeen aflïftei tie ontbrak, die Almachtige handt die zoo deer- 
lijk geflagen hadden, haar tuflehen ons en onze Vyanden in het vlakke Veldt, 
gelijk een muur heeft ter neder geftelt, en als den Vyandt aangefeght, tot hier toe j 
en verder niet. 

Zullen met verbaaftheyt moeten uytroepen , f> grooten Godt ! hoe ondoor- 
grondelijk zijn uwe oordeelen , hoe onnafpeurlijk zijn uwe wegen. 

En fullen haar noch meer moeten verwonderen , die hare gedachten laten gaan 
over den toeftandt van de Provintie van Vrieslandt in het particulier , 

Alwaar in plaatze van op die onbegrijpelijke en onverdiende genade GodtSj 
de handen u yt te fteken , en allen krachten in te fpannen om de Vyanden te ver- 
drijven , en de vervallene zaken te herftellen , de Regenten van hooghftgemelte 

C x Provin- 



212 Beroerten, en Oneenigheden- Oratie van- 

Provintie, abandonneerende voor zoo veel inhiar is het befhiur der zaken van 
de hooge Regeeringe, en de defenfie van 't lieve VadeHandt, door mutuele 
en onderlinge diffentien en tweefpaken , in foodanige faftien zijngediftraheeit 
geweeft, dat tot het houden van twee feparate Staats- Vergaderingen zijnuytge- 
borften. . I 

Daar van fommige , die de felve Vergaderingen hebben gecompofeert , op 
het waarnemen van hare particuliere intreden, en van hare vuyle kuyperyen, 
foo verre zijn verhit geworden , dat eer daar van een flip te wijken , liever defe 
gezegende Provintie ten proye ain den Vyandtfoudcn hebben willen overgeven, 
en alfoo de totale ruine van den Staat veroorfaken. 

Een fchrikkelijke en noyt gehoorde fake, want ofwel in voorige tijden, 
fware onluften en diffentien in de Provintie van Vrieslandt zijn vernomen , die 
door de loffelijke conduyte en beleyit van wijfeverftandige Heeren zijn geaffb- 
pieert en bygeleyt , foo fal men nochtans niet bevinden , dat oyt die difordres ert 
confufien foo hoogh zijn gercfên , dat 'er twee feparate Staats- Vergaderingen in 
twee diftincle Steden van de zelve Provintie zijn gehouden , beyde ce gelijk pra> 
tendeerende de Souverainiteyt te reproe fenteeren ; 

Daar op dan niet anders konde volgen als een totale fubverfie van den Staat ; 

Ten ware de Hoogh-Mbg: Hêeren Staten Generaal der Vereenighde Neder- 
landen, en Sijn Hoofiheyt den Heere Prince van Orange, onfe Heeren Com- 
mittenten , beweeghrdoor een hartelijke en noyt genoegh beroemde affectie 
en genegentheyt over den bekommerlijken toeftandt van de gemeene fake , ons 
hadden herwaarts believen af tefenden, om dien feilen brandt en vlam vin dif- 
cordieenonecnigheyt, die aan allen kanten in het dak van 't gebouw van defe 
Provintie hadden beginnen te fpeelen, in een tijdt als ons den Vyandttotia 
't hart was ingeboort , met alle bedenkelijke en mogelijke middelen te helpen 
bluffen en extingueeren. 

Wyfullen geen verhaal doen van alle de vigilante de voyren , en officien, by 
ons van de uure van onfe aanko.mfte alhier aan»ewcnt, om ons getrouwelijk 
ce acquiteeren van onfe bovengemelten laft en commifHe, die ons hoogh, en 
dier was aanbevoolen, en die wy met een onuytfprekelijkeafFedietot herftei- 
iinge van de vrede en rufte in defe Provintie , hadden aan en op ons genomen. 

Zullende de Stadt Leeuwarden , en alle die daar in zijn konnen getuygen , hoe 
wy ons daar inne hebben gedragen , en dat wy geen moeyten , tijdt noch ftondt, 
dagh noch nacht > en hebben omzien of vruchteloos , fonder aan de goede fake 
ie arbeyden , hebben laten paffeeren , of voor by gaan. 

Wy danken ook den goeden Godt uytgront van onze herten , dat dien onver- 
drietigen arbeydt, door zijn Goddelijke Majefteyt zoodanigh is gezegent, dat 
eyndclijknafoo veelremonftrantien , propofrtien , bidden en fmeken , dediffen- 
tierende herten en gemoederen haar de mediatie en interceffie van de hier jegen-- 
woordige Heeren Mediareuren hebben onderworpen , en wy alfoo de eerfte en 
principaalftedifficulteyr zijn gefurmonteert. 

Sijn Vorfteli|keDoorluchtigheydt, den Hèere Sr/adthouder defer Provintie „ 
*;a de verdere Heeren Médiateuren hebben met geen minder y ver hare befoig- 

ae$- 



êH'XMaknfchou in VRIESLANDT.77. T>eel 213 

nes in de vreefe Godts aangevangen, en ernftelijk , in fpijt en weerwil van die 
lèlve hebben getracht te contramineren , en contrecarreren , in weynigh dagen 
geperfecteert , en ten eynde gebracht. 

£n ionder eenige prejuditie te leggen aan de Hoogheyt , Vryheyt , Gerechtig- 
heden, Praeeminentien, en Privilegiën van defe Provintie, de oude en fondamen- 
tele wetten van hooghft-gemelte Provintie , die door veele quade pradtijquen in 
ongebruyk en in obfervantien waren geraakt , gerenoveert en vernieuwt , de in- 
gedrongen abuyfen wech genomen , en infonderheyt goede ordre geftelt. 

Zoo tegen dat vervloekte quaat van het Ampt-verkoopen , (dat als een fchade- 
lijke peft , by maniere van een gewoonte in defe Provintie de harten ook van 
de beften en gequalificeerde Familien en Perfoonen heeft bekropen en ingeno- 
men gehadt. 

Als op de executie van de Ordonnantie en Reglement reformatoir by hoogh- 
gemeldte Heeren Mediateuren geformeert en ter neder geftelt , fonder de welke 
alle Wetten , Statuten , en Ordonnantien zijn als zielloos , en fonder werkingc. 
In alle 't welke hoogh-gemelte Heeren Mediateuren hebben betracht , en voor 
oogen gehadt de eere Godts , met aanroepinge , van wiens alderheylighften Na- 
me , hare befoignes waren by der handt genomen, de rüfte van Godts Kerke, 
de confervatie van de Vryheydt , enwelftant van de goede en getrouwe Ingefe- 
renen van den Lande. 

De felve Heeren Mediateuren om de memorie en geheugenis van de voorge- 
roerde diffentien , en murmuratien onder de Gemeente tegen der felver Overig- 
heydt reenemaalweeh te nemen , hebben ook geconcipieert een Placcaat van 
Amneftie,.om, bênefFens de approbatie, aggreatie en ratificatie van'tvoorfz. 
Reglement en Ordonnantie Reformatoir by Ü Ed: Mog:gearrefteerterige"éma- 
neert re werden. 

Ik leggc U £d: Mog: dieby de Heeren Mediateuren op de expreffè overgifte 
Van beyde de diffentierende hooge Partyen befchreven zijnde, by gevolge buy- 
:en alledifpuyt en contradictie de hooge , fouveraine en wettige Regeeringe van 
de hooghft-getfieldte Provintie reprelenteren. 

En werden derhalven U Ed: Mog: ferieufelijk en ernftigh verfocht en geré- 
commandeert , dat , tér zijde ftellende alle particuliere intreften en inrichten , fon-' 
der eenige difficulteyt te makerMnde effentieelfte poindten, de voorfz. Ordon- 
nantie en Reglement Rerbrmajoir. 

Met foo grooten en rijpen overlegh, en deliberatie , trouwe en forghvuldig- 
heyt geconcipieert enopgeftelt , als van de hooge Perfoonen daar aan de mediatië 
isgedefereert , heeft konnen verwacht , en by de felve gedaan werden. 

Terftondt na het vifiteren van de Procuratien believen te approbeeren , agreë- 
/en en ratificeeren , daar toe dan onder anderen U Ed: Mog: mede fpecialijk : 
zijn befchreven , en fonder welke approbatie , aggreatie en ratificatie de Provin- 
tie vanVrieslandtontwijftèlijk vervallen foude in grooter fwarigheden , miferien 
enelenden, als waar inne die tot noch toe, Godtbetert, isgeweeft; in welken" 
gevalle het laatfte arger als het eerfte foude zijn.' 
Maar Ed: Mog: Heeren , nis nu voorgemeltë Ordonnantie in behoorlijke' 

Ce 3 forme 



214 Beroerten , en Oneenigheden Oratie van- 

forme fal zijn geapprobeert , en daar door fullen wefen gekroont de groote 
moeyten, en onverdrietigen arbeyt van meer-hooghgemelte Mediateuren, ea 
by gevolge de rufte onder de Regenten en Onderdanen hier binnen herftelt en 
geftabileert fal wefen. 

Zoo is ons noch in het byfonder by vooren hooghftgemeke onfe Heeren Com- 
mittenten , mede op het ferieufte aanbevolen U Ed: Mog: op het alderernftighfte 
te recommandeeren de defentie van het lieve Vaderlandt , om me het welke wel 
te behartigen., wy U Ed: Mog: kortelij k hebben voor te houden de Poiacten 
daar op U Ed: Mog: befchreven zijn, en promptelijk fullen dienen te refol- 
veeren. 

Alhier is gedaan een pertinent verhaal van de ToincJen , waar op 
in dezen Landts-dagh dient te werden gerefolveert. 

Wy moeten bekennen, dat de fommen van Penningen by den Raadt van 
State gepetitioneert tot verval van de laften van den Oorlogh in dezen Jare 1 673. 
en tot verval van de voorgenoemde verdere Laften zijn zeer groot en exceflijf, 
en dat noch meer Penningen tot de Equipagie ter Zee zullen moeten werden 
gecontribueert. 

Maar als men daar tegens confidereert , dat dezen Staat , van den beginne af, 
zedert des zelfs gelukkige en gezegende herftellinge , noyt zoo fwaren en lu- 
ctaeufen Oorlogh , zoo te Water als te Lande , heeft gevoert , of heeft moeten 
uytftaan. 

En dat wy jegenwoordigh tot Vyanden hebben twee de machtighfte Konin- 
gen van Europa , en der zelver Geallieerde Vorften , onze aangrenzende Na- 
buuren, door welkers gebiedt ons den Oorlogh te Lande, en aan de andere 
zijde te Water werdt aangedaan. 

Niet om ons af te winnen d'een of d'andere Fortreflè , Stadt of Veftinge , 

Maar daarop uyt zijn , en die meeninge en intentie hebben , om onzen Staat 
in'tgeheelmet gewelt te vermeefteren, onze goede en getrouwe Ingezetenen 
zonder oude Luydcn of Kinderen in de Wiege te fparen of te verfchoonen , te 
worgen en vermoorden , onze Vrouwen en Dochters te fchoffieren , onze Ste- 
den , Dorpen , Huyzen , en Wooningen te verbranden , en in deaflTche te leg- 
gen , Dijken en Dammen door te (leken , en 'tgantfche Landt te inundeeren , en 
ons lieve Vaderlandt t'eenemaal en totaliter te verdelgen , en zoodan igh te exftir- 
peeren , dat 'er geen memorie noch geheugenis meer wezen zouden van het 
Vcreenight Nederlandt , dat zoo wonderlijk is opgekomen , zoo heerlijk heeft 
gefloreert, en van Godt Almachtigh op zulken ongelooflijken maniere is geze- 
gent geweeft. 

Wie , fegge ik , defe faken herdenkende , en wel ter herten nemende , fal niet 
refolveren naar uytterfte vermogen te contribueren , om fulke Vyanden coura- 
gieufelijk af te weeren, mannelijk te verdrijven, en alfoo eendrachtighlijk met 
alle macht de vervallene faken te herftellen. 

Daar in navolgende het exempel van voorfichtige Schippers , die al* hare Sche- 
pen 



-ctH:Molenfchot. in VRIESLA NDT. IL T>eel. 2 1 S 

Pen in Zee van furieufe ftormen en woedende en rafende golven en baren wer- 
den aangetaft , liever als het Schip , Goedt, en haar Leven door het onweder te 
aten vergaan, een gedeelte van de ingeladen goederen buyten boort fetten, en 
hare Schepen lichten , om alfoo haar Leven , Schepen , en overige Goederen te 
behouden. 

Zoude het voor Godt , voor de Werelt , en voor onze pofteriteyt wel verant- 
woort konnen worden , dat men hier wederom de Paapfche fuperftitien quam te 
laten invoeren, wie fchriktniet als men nadenkt dat onze Kinderen en Nako- 
melingen zouden moeten vervallen tot de zelve Superftitien, daar wy van Godt 
Almachtigh , door de cordaathey t ,en 't goedt en bloedt van onze loffelijke Voor- 
ouders zoo wonderbaarlijk uyt zijn verloft. 

Wie zal niet refolveren om Godes eere , confervatie van onze Vryheydt en 
Religie alles te tenteeren. 

\\' y konnen van de Heeren Staten van Vrieflandt zulke lache gedachten niet 
hebben , hare Voorouderen zijn te belliceus, te manhaftigh , en te trouwe Patriot- 
ten , en Liefhebbers van 't Vaderlandt , en den Godts-dienfl altijdt geweeft , om 
zulke verbitterde en ontaarde Kinderen en Nakomelingen na te laten , die ftilJe 
zouden willen zitten , en haar van de Vyanden laten verheeren en vermeefteren, 
têrwijle men in de andere geünieerde Provintien van Hollant, Zeelant , en Stadt 
en Lande gerefolveert is , den uytterften quadrant-penning by een te brengen, 
en den laatften droppel bloedts tegens de Vyanden optezetien, om de Gerefor- 
meerde Religie , 's Landts dier-gekochte Vryheydt , en den bandrvan eenigheyt, 
en (fUnie van eenigheydt te deferderen. 

Wy moeten tereeren van deze Natie Zeggen, datwy zelfs met degrootfte ver- 
genoeginge van de meefte van de goede en trouwe Gemeente alhier hebben ge- 
hoon en verftaan , dat yder van hun-luyden wel weet en confidereert den jegen- 
woordigennoodt van 't Vaderlandt, en dat'er geldt tot ftuur van den Oorlogh 
moet wezen , en ook bereytwillighzijn met een onverwinnelijke ftantvaftigheyt 
alles met het lieve Vaderlandt te wagen , en alzoo voor de geheele werelt en haar 
getrouwe Bondtgenooten klaarlij k te betoonen, immers den naam van vroome 
Vriezen zoo wel te meriteeren , als hare Voorouderen , die met grooten lof door 
hare manhafre Oorloghs-actien hebben verkrtgen , en verdragen. 

Refteert dan niet anders Ed: Mog: Heeren, als dat U Ed: Mog: prompte en 
fpoedige Refolutien nemen tot fourniilenlent vangelt-middelen ; daar is door 
de voorledenen diffentien, tweefpalten en oneenigheden zeer veel tijdts ennut- 
telijk verquift ; het is meer als twee Maanden geleden , dat in deBrovintie van 
Hollandt de Refolutien totfourniffement van extraordinaris laften tot veele mil- 
lioeaen guldens zijn gekomen , den eerften termijn is daar al van verfchenen en 
gegaart. 

De Provintie van Zeelandt heeft in den hare mede groote en zware laften op- 
geftelt. 

Stadt en Landen blijven niet in gebreke , en hebben in de belegeringe van die 
Stad: in den voorleden Jare getoont hare mannelijke dapperheyt , in het af-wee- 
xen van den Vyandt. 

Het 



ii6 Beroerten, en Oneenigheden Begin der- 

Het fayfoen van den Campagne begint te naderen , en dezen Landts-dagh die 
eerder haddeuyt-gefchreven benooren te werden , heeft door de voorfz. onluften 
14. dagen later als ordin^risde gewoonte is , moeten werden uyt-gefch reven , daar 
dient geen dagh , geen uur, geen moment by UEd: Mog: verzuymt, zonderde 
vrucht van voorgemeldte mediatie , en deze Provintie te gelijk in hafard van ruï- 
ne en overgaan van den Vyandt te pericliteren. 

Den Almachtigen Godt wil U Ed: Mog: fpoedige , falutaire en heylzame Re- 
folutien in dezen extremen noodt infpireren , om welken van onzen goeden 
Godt en barmhertigen Vader af te bidden , de Heeren Mediateuren alhier na ou- 
der gewoonte nebben doen komen Dam: Lafidragerum , die verzocht wierdt tot 
dien eynde het gebedt te willen doen. 

$ieropeeupbcrigD<*3ebcbt tot Godt gebaan 3nnbe/om $tjn genabigen $c* 
een ober öc aanfïaanbe Ijoogtjtoichrige befoigncg af te bftben / 3tjn be Heeren 
«Examinateurs ban be Procuratien op genoemt / bkoeê anbecen Daag'ip/ baar 
ober 3oubcn 3ittcu / en bat geöaan / bf gearretf eerbe poin&en mo?oen gcouent : 
<Ön baar meöc i$ be3c f)oog!j-aan5ienInne Vergadering gefcljcpbcn / en Cc tnel- 
gcmelötc Heeren in geltj&e liatie / atë jn op genomen maren / tocöcrom af ge* 
reben / naar 't Hof ban Sijn Hoogh-Vorftelijke Doorluchtigheydt , ben 
HeereStadthouder ban Vrieslandt. <&cn Vrieflen Heer Hairen , map omtrent 
Dejentijöt/ oohalbaar nptSweden, (baar hy al£ Ambafladeur , megeng ben 
Vereenden Staat j^getoceftmas) aangenomen/ blnbenöe ooo.2t£ beje Vergade- 
ring bn tobonen / al eer hy na ben Hage bectroft/ om rappojt \ian 3nïie betrtcij* 
tmge te boen / 't mcln cerfl gefcbieöc op ben 2+ Maert, baar aan bolgenbe, 

H\ eer be Heeren Mediateurs bet 500 becre RonDen bjengen / bat bcsc booiis. 
Vergadering tot Leeuwarden 5 ban bcpöe Partyen tiüierÖt toc-geffaan / re3enber 
onberling grootc bcrfctjillcntcn toeber5nbcn / oan mclhc oor berfcfjepben/ boo? 
Den Druk 5tjn gemeen gemaakt/ becfirc&henbc bc 5e.be tot mepnigï) lof/ 300 
mei ban tfcen al£ ban b'anbec 3ijoe / 't 5p ban maaractjiïgfj / of balg / gtinfe 
i)ct gcmeenlnfe in 5oobanige party fchappen toe gaat 5 Wie öe3e Twift-fchriften 
tebcclianöcïen/ i$ on5e mepning niet/ mant tjet3oubc bp5onöcrInh mei een 
Boek berepfTcIjen al^oo groot al? besen ; mp 5ullen alleenlijk 3eggen / bat be 
Prfncefle Douariere van NafTau , in De3en ttjt/ upt ben Hage, mcberom in Vries- 
landt aan rmara 5 en bat be Militie, 30 te Paert alg te Voet , tic men boenmaalg 
upt Hollandt , na Vrieslandt toe 5«nbt / bicnftub &aö feonncn 3:jn / om be on» 
e enigt)cben albaar / met üc wapenen te fïiUen / bp albien be 3elbe niet in b^ienbt* 
frljap mierben bpgeïepbt / geltjh gefebiebt rê. 

<£>p ben ii Februarii, 1672. i$ boo? De Heeren Mediateurs , aan be Verga- 
dering obet-gelcbert / om Staats-wijze, geatreftcert te mojben/ bet biet nebeng 
jjaanbe 



REGLE- 



Herflelling. in VRIES LANDT, IL Veel n 7 

REGLEMENT, 

En Ordonnantie Reformatoir. By de Ed: Mog: Heeren Ge* 
deputeerden van d'Hoogh-Mog: Heeren Staten Generaal 
der Vereenighde Nederlanden, en Sijn Hoogheydt den Heere 
'Prince van Orangien^ als mede by zijn Vorftelijke Doorluch- 
tfgheyt , de Heere Henrik Cafimir, Prince vanNafïau&c. 
Stadthouder en Capiteyn Generaal van Vrieslandt , Stade 
Groeningen, Ommelanden en Drenthe, &c. Mitsgaders by 
't Hof van hooghgemelte Provintie van Vrieslandt,als Media- 
teursover de hoogh zwevende verfchillen en din%enten , 'm 
hooghftgemelte Provintien gerezen, geformeert en opgeftelt 
tot wechneming en aiïbpifïèment van de zelve oncenigheden. 

DE Hoogh-Afog: Heeren Staten Generaal der Vereeniahde Nederlanden 3 en 
Sijn Hoogheyt den Heere Trince van Orangien , goet gevonden hebbende f 
eenige Heeren uyt der weiver Hooge Vcrgaderinge herwaarts te committerom, cmnte 
de groot e differente» en dijfentienin de Provintie van Friejlandt gereden , ter neder 
te leggen en te accommoderen , en alzoo de difcreperende gemoederen te sonfolideren - t 
op dat alle twifl en oneenigheyt wechgenomen lijnde , de vrede , onderlinge vriendt- 
fchap en correfpondentie, onder de Leden engoede Ingezetenen van dien , vajlgeflele 
en bcvefnght jonden mogen werden- en daar op de Medtatie over de zelve differente» 
en diffenticn gedcfereert zijnde aan we Igemelt e Heeren Gedeputeerden : Stjn förfie» 
lifke Doorluchtigheyty de Stadthouder , mitsgaders aan den Hove van Krieslandt , 
hebben hooghgemelte Heeren Mediatemen, naar eenexaüerefttr/iptie en examen 
van alk de po<nc~ten controvers en *tger.e hun wijden ter handen gefleit , en ter ma- 
terie wat dienende, eyntlijk^, na rijpe enferiettfe deliberatten en overlegh , beraamt en 
geformeert het navolgende Realement en Ordonnantie Reform ai oir , ovame 'met ap- 
probatie van d'Ed: Mog: Heeren Staten van hooghgemelte Provintie , te dienen en 
te (trekken voor een vafle en altijtduurende Wet, die by alle Ingezetenen in furies landt 
precifelij'ejnpstnclueltjk^zal moeten werden geebferveert en nagekomen , en waar n«* 
hun eenyeder zal heb ben te reguleer en. 

I. 

yr\ At Sijn Vorftelijke Doorluchtigheydc de Heere Henrik Cafmir , Prince van 

xJ Mafiau , &c. Stadthouder en Capiteyn Generaal van deze Frovintie, zal 

Jhebbea en blijven behouden alle alzulke hoogheyt^ authoritey t , dignicey t, wacr- 

*-*"•.' " "'" fff digheyt, 



2i8 Beroerten , en Öneenigheden Reglement- 

dighcyt, voorrechten , eere , en praeeminentien , volgens des Zelfs commiflïe en 
inftructie, als zijn loffelijke Heeren Voorvaderen , onfterfFelijkt r memorie, in 
der tijdt Stadthouderen in deze Provintie , hebben gehadt en geëxerceert , en dac 
hocgh-gemeldte Sijn Vorftelijke Doorluchtigheydt daar inne by de Staten van 
't Landt zal worden gehanthaaft en gemaintineert. 

I I. Dat vervo'gcns alle Refoluticn , Depêches, en Commiflicn , zoo van po- 
litijcque als militaire Ampten, ten tijde van de feparate Vcrgaderinge der Heeren 
Regenten binnen Leeuwarden op 't Lancitfchaps Huys, op 't Collegie der Hee- 
ren Gedeputeerden, of by de Heeren Regenten tot Sn eek genomen, of geëdight» 
worden verklaart voor nul en van geender wacrde , en als niet gedaan , vermidts 
die zelve afzonderlijk zijn genomen en gcarrefteert, by d'eene ofd'ander der 
Regenten , en in abientie van Sim Vorftelijke Doorluchtighcyt de Stadthouder, 
abuiivelijkop deszolfs naam , en tegen zijn wetenen willen , en van de Heeren 
Gedeputeerden wegens de Steden, en alzoo tegen de fondamentele wetten des 
Landts , en tegens alle ordre in wel-geftelde en vercenighde Regeeringe gebruy- 
kelijk : 1 xemt alleen d'crdres en ordonnantien in zaken van flnantie op het 
Collegie der Heeren Gedeputeerden binnen Leeuwarden geftclt , en uyrgege- 
ven , voor zoo veele tot byzondere nut endienft van. die zelve Provintie hebben 
geftrekt , om byzondere redenen voor deze maal worden gevalideert en geap- 
probeert , zonder namaals in confequentie getrokken te worden , of eenige pras- 
judicie te geven aan 's Landts formeele Refölutie , nopens het vertekenen der Or- 
donnantien door de Heeren Gedeputeerden wegens het lidt van de Steden. 

III. Dat voor als noch en ter tijdt by de Staten van het Landt een ander Co- 
hieren Reglement met overroepinge van Sijn Vorflelijke Doorluchtigheydt de 
Heere Stadthouder , hare Gedeputeerden , en de Heeren van den Hove gemaakt 
en gcarrefteert zal wezen, tot ftemminge van Volmachten, op de aanftaande 
Landts-dagh , zullen worden toegelaten alle die gene, die volgens het Reglement 
en Stem-regifter van den Jare 1640 bevonden zullen worden daar toe gerechtighc 
te zijn , voor zoo veel hier niet en werdt verandert. 

I V. Dat hetCohier of Stem-regifter van den Jare 164.0. met overroepinge als 
vooren zal werden gerevideert by de Heeren Gecommitteerden uyt Weftergoo, 
Sevenwolden en Steden uyt Lidt van Ooftergoo ; en in Weftergoo by de Hee- 
ren Gecommitteerden van Ooftergo', Sevenwolden en Steden , van gelijken in 
de Sevenwolden by de Heeren Gecommitteerden van Ooftergoo , Weftergoo en 
Steden , zonder dat de Heeren Volmachten van dat Quartier , in 't welke het Co- 
hier zal werden gerefumeert daar inne eenige ftemmen zullen hebben, gelijk ook 
geen ftemmen daar in zullen hebben de Griets-luyden , en Officieren der Griete- 
By e , in de welke die zelve worden vernieuwt. 

V. En vermidts het fundament van de gantfche Regceringe- hier te Lande in 
de Stemmen refideert , zoo wordt noodigh bevonden , dat het voorgemeldte Co- 
nier fuccefïï vel ijk alle thien Jaren zal worden gerevideert en vernieuwt, en niet 
alleen op hei Collegie der Hoeren Gedeputeerden , maar ook in alle Secrctaryen 
publiquelijk gcregiftreerr, waar uyt een yder Ingezeten op zijn verzoek een Co» 
üie tot zij n koften zal geworden. 

VI. Dat 



-Reformatöir. 'm VRIESIANDT. Il Deel. 219 

VI. Dat geen Prcdicariten , midtsgaders Kerkten Arme-vooghden , namaak 
wegens haarPaftorye, Kerke en Arme Landen 't recht van ftemminge zullen 
hebben , tot Volmachten op de Landts-dagh , uytzetdnge en kiezen van drie 
Perfoonen tot een vacante Grietenye, 'tehgerenvan Predicanten , Byzitters, Se- 
cretarien , en andere Officieren , daar recht van ftemminge plaats heeft. 

VIL Dat van nu voortaan alle Perfoonen , die gerechtight zullen wezen in de 
refpective Dorpen , om Volmachten te kiezen , op den Landts-dagh , en tot an- 
dere zaken , beroerende den dienft van 't Vaderlandt in 't gemeen , of een Stadt , 
Deel, of Dorp in het particulier gehouden zullen zijn opentlijkeverklaringe te 
doen, dat zy de Gereformeerde Religie, daarvan hier in üe Vereende Neder- 
landen openbare profeffie gedaan wordt- , voor de ware en oprechte Religie be- 
kennen , aannemende , en beloovende onder folemnelen Eede, naar hun vermo- 
'gen die zelve te helpen handthavenen , en zich in alle zaken , beroerende het ge- 
roeene befte te reguleren na de nader Unie , gelijk die by refumptie by de Hee- 
ren Gecommitteerden der Vereenighde Nederlanden , tot behoudenifleder wel- 
ftant, en bewaringe van de tegenwoordige ftaat van Regeeringederzarnentlijke 
Vereenighde Nederland sn, ter Vergaderinge van deHeeren Staten Generaal 
bevonden zal zijn nodigh te wezen , volgens Refolutie van den Jare i £09. 

VIII. Dat voortaan in de Stem-cedullen, tot Grietenyen, Secretarien c Lants- 
dagh , als anders , alwaar ftemminge plaats heeft , en gebruykelijk is , de naam en 
oorzaakzal moeten worden geëxpreflèert en uytgedrukt op wien , en waar toe de 
ftem zal werden geconfereert. 

IX. Dat de Stem-cedullen niet langer als voor eenjaar vakbel enobligatoir 
Zullen wezen, en dat na expiratie vaneen Jaar daar op geen recht zal worden 
gedaan. 

X. Dat voortaan niemandt tot den Landts-dagh zal worden geadmitteert , ten 
zy hy bekent zal zijn voor een Patriot van den Lande, een Liefhebber van de 
ware Gereformeerde Religie , en den Staat wel geafteöioneert. 

X I. Dat niemandt van Paapfche of Mennonitifche Ouders geboren , tot den 
Landts-dagh , of eenige Ampten zal werden toegelaten, ten zy hy een geheel Jaar 
een Ledemaat van de ware Gereformeerde Religie zal zijn ge weeft. 

XII Dat na ouder gewoonte deGrietsluyden , Byzitters , Magiftraars- perfoo- 
nen j Vrocvtsluyden , en andere gequalifkeerde Edelen , en Eygen-erfden , tot 
den Landts-riagh eli:?ibel en admrflibel zullen wezen. 

' X I i I. Dst a'Ie Comparanten ten Landts-dage , zoo uyt den Adelijken als 
Eygen-erfden Staat zulkn in eygendom moeten hebben en bezitten een ftem- 
dragende Saté Landts , en in de Steden wezen gequalificeert , volgens het Regle- 
ment van een yeder Stadt. 

X I V\ Dat geen Edelman voor Eygen-erfde , noch Eygen-erfde voor Edel' 
man ( alwaar het zelve bequamelijk kan worden gepradifeert ) als Volmacht 
op den Landts-dagh zal mogen worden q;eftemt. 

X V. Dat den Landts-daghs comparant zal moeten hebben den completen ou- 
derdom van r\ jaren. 

XVI. Dat geen Vader en Soon , Schoon-Vader en Schoon-Soon . twee Broe- 
g ' Ff* der* 



120 Beroerten , en Oneenigheden Ordonnantie- 

ders, of Schoon-Broeders, te gelijk in een Goo of Kamer van de Vergaderinge 
van de Hoeren Staten van't Landt zullen mogen worden g'admitteert , ten zy die 
Zelve quamen uyt verfcheyden Grieteayen of Steden. 

XVII. Dat op den Landts-dagh dezer Provincie niet zullen worden g'admit- 
tcerc de Rente- meeiter derDomainen, Generale Ontfangers , als mede die van 
de Admiraliteyt t©t Harlingen , voorts alle Rente-meefters van de Steden , en 
aangaande de tegenwoordige Ontfangers van de Grietenyen zullen die zelve tot 
den Landts-dagh wezen ad miffibel, ter tij dt toe, zy wegens hunne gedane ver- 
schotten van den Landtfchappe zullen wezen voldaan en betaalt. 

XVIII. Dat van gelijken , tot Volmachten op den Landts-dagh niet zullen 
mogen worden geftcmt , Secretarien van de Staten van 't Landt > van de Heeren 
Gedeputeerden , Admiraliteyt en Reken-kamer, mitfgaders de Secretarien van 
Grietenyen en Steden , als mede de Profefioren van de Univerfireyt tot Franeker, 
nochte eenige der voorfz. Collegien Suppooften , voorts de Muntemecfter dezer 
Provintie, Pachteaairs , hare Participanten, Borgen of Colle&eurs. 

XIX. Dat voorts alle die gene, die uytGeneraliteyt of LandtichapsComp- 
toiren ecnig Ordinaris of vafl: tractament genieten , als mede die eenige Leveran- 
tie aan de Generaliceyt of deze Provintie doen , van den Laodcs-daghs zullen wer- 
den gefeeludcert. 

X X. Dat de Grictsluyden en Byzitters niet admiflïbel zullen zijn tot dea 
Landrs-dagh, of Ambulatoire ampten wegens de Steden, en van gelijken dat 
geen Burgermeefter , Schepen, Bouwmeeiter en Vroedtfchap uyt de Steden tot 
éen Landts-dagh of Ambulatoire Ampten uyt de Grietenyen en refpe&iveGoon 
zullen werden toegelaten t en dat die gene, die rede bevonden worde» haar in*t 
een of ander geëngageert te hebben , daar af Jefaéio & re ipfa zullen worden ont- 
ij agen. 

XXI. De Procuraticn der Volmachten , die zich zullen beholpen hebben 
met Mennonite, Paftorye, Kerke- en Arme-vooghden Hemmen, of met eeni- 
ge andere middelen, contrarie deze onze Ordonnantie en Reglemente, zullen 
by zijn VorftelijkeDoorluchtigheytdeStadthouder, en de Heeren Gedeputeer- 
den niet geadrmtteert worden tot de Algemeene Landts-dagh, of die zelve fchoon 
de pluraliieyt van (temmen hebben, en daar by verballen voor de eerftemaal in 
een boete van ioo Goud e Guldens : En voor de tweede rey ze dubbelt, t'appli- 
eccren d'cenc helfte tot profijte van de Officier , en de ander hclfte tot profijt van 
•de Kerke Armen daar ter plaatze, en zullen hunne partyen , geen quade midde- 
len gebruykt hebbende , of zy fchoon minder Hemmen hebben , maar de meefte 
daar aan voor goet , worden gekent. 

XXII. Dat de Volmachten ten Landts-dage comparecrende gehouden zullen 
Zijn den Landts-dagk te quiteeren , zoo haaft eenigh Ampt op yemandt van haar 
Perioonen geconfereert , en de zelve daar op in acïuelen dienft getreden is , zul- 
Jende als dan een ander Volmacht in zijn plaats worden verkooren, engecom- 
initieert. 

XXI IL Dat niemandt zal worden toegelaten tot eenige EcclcC.^ftijke Be- 
ciemnjjen, ten zj byalvootea den ouderdom, van 13, en tot Pol irijke Ampten 

ai Jaren, 



-Reformatoir. ïq VRIESLAND! IL Deel hl 

aT Jaren errë&ivelijk hadde vervult , zoo nochtans dat de Gecommitteerden , ter 
Vergaderinge van haar Hoógh-Mog: Raden van State, Gedeputeerde Staten , 
.en den Hove Provinciaal zullen moeten hebben de completen ouderdom van 
25 Jaren. 

XXIV. Dat geen Grietsluyden , Magiftraats-Perfoonen en Secretaryen, 
zoo ten platten Lande als In de Steden , tot Dijk-graven , zullen mogen werden 
rerkooren, of ook het zelve Ampt directe of indirecte bedienen. 

XXV. Dat geen Grietsluyden, Burgermeefters , Secretaryen in Landen e* 
Steden , of eenige andere Ampt-dragende Perfoonen , éenigh Ampt of Officie, 
't Zy buyten of binnen de Provintie » veel weyniger het Ampt van Gedeputeerde 
Staat van Vrieslandt , boven haar Grietenye, Magiftraturc, Secretarye , of ander 
.Ampt zullen mogen bekleden, en zal ook voortaan niemandt twee Officien , 
of een Ampt , met een Subftitutie te gelijk , mogen bedienen , ten wsre de voor- 
noemde Ampt-dragenüe Perfoon meteen ander Ampt gebenifioeert werdende , 
bcreyt ware, by d'aanvaerdingc van 't zelve, zijn voorigechargieofMagiftra*- 
ture te verlaten, en zich daar van te omledigen y en zal als dan, volgens de Wet- 
ten des Landts > wederom een ander bequaam Perfoon in des zelfs plaatze werden 
geftelt, enverkooren, wel verftaande nochtans dat de Curatoren van de Acade- 
mie tot Franeker , volgens Refolutie van den Jare 1627 en de Vroedtfchappen ia 
de Steden ," voor geen Ampten zullen werden gerekent. 

XXVI. Dat geen Politij.ke OfÏÏcien zullen worden geconfereert aan uyt- 
heem fche Perfoonen , die geen 10 Jaren in de Provintie hebben gewoont , of* 
haar huys-houdinge gehadt, ten ware die zelve aan een ingeboorene Dochter 
quame te trouwen , in welken gevalle die zelve na verloop van 5 jaren zal wor- 
den gehouden voor genaturafifeert. 

XXVII. Dat niemant in 't toekomende totde waerdigheyt vaa Raadt Ordi^ 
naris in den Hove vanjuftitiezal worden geavanceert, als die al vooren Gradum 
Doéloratus of Licentiatus Juris bekomen heeft,, en by óen voo.rfz. Hovegeimma- 
triculeert is. 

XXVIII. Dat geen overdrachten by eenige Polirijke of Militaire Perfoo* 
nen zullen mogen werden gedaan van hare Ampien of Bedieningen , waar onder 
de Schrijverfchappen van Compagnien , zoo të Paerdt als te Voet mcJe werden 
begrepen, nochte by de Heeren Volmachten 7 nochte by de Heeren Gedepu- 
teerden , of eenige andere Magiftraten mogen worden geconiëntcert, en t&x 
executie geftelt , by pcenc dat diegene die de overdrachte van eenige bedieningen 
zoo Politijke als Militaire verzoekt* defaéïo zal vervallen var. zijn bedieninge* 
en het zelve Ampt cnBedieninge wezen vacant en impetrabel voor alle en eeg 
ydcr daar toe gequalificeert. 

XXIX. Dat die gene , die eenige Grietenyen, of andere pèrpetaele , Poli- 
tijke of MHitaire Ampten, voor dezen op andere hebben overgedragen , geduu- 
rende de mmderjarigheyt der Perfoonen , op de welke zy hunne. Ampten en Bc-=- 
dieningen hebhen overgedragen, tot andere Ampten Zoo Politijke als Militair 
niet zullen verkooren nochte geadmitteert worden. 

XXX. Dat Perfoonen ge-eligeert zijnde tot eenige binnen ofbuytcn Landrs 



222 Berderten , en On eenigheden Reglement- 



. 



Ambulatoirc Ampten , in hun Bedieningen drie Jaren zullen moeten conti- 
nueren. 

XXXI. Dat geen Gedeputeerde Staat, Raadt ter Admiraliteyt ,■■ Reken- 
kamer of iMonfter-Cornmi(Iaris, langer in dienft zal, mogen continueren als 
driejaren. 

XXXII. Dat geen Gedeputeerde na expiratie van driejaren , binnen drie 
Jaren daar na in het zelve Collegie zal mogen worden toegelaten , en de andere 
binnen Ampten, binnen de twee Jaren, doch de buyten Ampten zullen mogen 
continueren en ftaan tot di fpofitie van yder Goo. 

XXXIII. Dat in' de Vergadennge der Heeren Volmachten van 't "Landt der 
zelver minder-getal, fampt Gedeputeerde Staren , geen Edelman voor Eygen- 
erfde, nochte Eygen-èrfde voor Edelman , alwaaar het zelve bequamelijk ge- 
pradtifeeert kan worden , zal mogen werden geadmitteert. 

XXXIV. Dat geen Vader en Soon , Schoon- Vader en Schoon-Soon , twee 
Broeders of Schoon-Broeders , tot de Coliegien der Heeren Gedeputeerden , 
Hove Provinciaal, Admirahteyttot Harlingen , of Reken-kamer dezer Provin- 
tie, te gelijk zullen mogen worden geadmitteert. 

XXX V. Datal'e Verbinteniffen,Tourbeurten, of Almanakken, zoo in Col- 
iegien , Landen als Steden , van wat naam de zelve zouden mogen zijn , van nu 
voortaan realij k afgefchaft, vernieiight , en in toekomende verboden worden , 
gelijk mede alle Refolutien , of aften tot beveftinge van dien genomen , voor 
gecaffeert en geannulleert gehouden worden. 

XXXVI. Dat een yder, de welke in eenigh Generaliteyts Collegie, exeropt 
het Koorder Quartier , geraakt feffie te nemen , gohouden zal zijn hem aldaar 
ter plaatze met'er woonte vervoegen ,, zonder zich meer als drie maanden uytter- 
lijk in 't gantfche Jaar van daar te mogen abfenteren , ten ware hy kónde aanwij- 
zen , daar toe door ziekte , of andere wettige oorzale genoodtzaakt geweeftte 
zijn, zullende die zelve, gedurende zijn abfentie buyten wettige oorzaak als voo- 
ren , geen betalinge van zijn Traktement hehben te pretenderen , of hem 't zel- 
vigebyeenige wegen goet gedaan worden, en zullen de Gecommitteerden van 
de vordere Coliegien haar in dezen hebben te reguleren na den Inhoudt van hare 
'liiftrucUe. 

XXX Vn. Dat geen Grietsluy den, Fyzitteren , of Sicretarifen ten platten 
Lar.dc , admifi:bel zirlien zijn tot de Pyiagifti a-.ure , of Vro^drfchrtp in de Steden, 
en dat van gelijken' geen' Burgcrmeetleren, fch^penr, V-oedtfchap ,ot Secreta- 
rien uyt de Steden 3 totbcdieningedc Griet rrrjfêri a: ?,y 'irers Ampten, zullen 
toegelaten worden , en die gene die alreecle in benige M&giftraail! , Vroedtichap of 
Beaieninge der Grietenyen zijn, zullen haar deiaflo drreipf* daar af hebben te 
ontflaan. 

XXXVIII. Dat geen Coliegien der Heeren Gedeputeerden , 's Hof Pro- 
vinciaal , en 's Landrs Reken-kamer , Fifcaals Secrctaricn en andere der zelver 
Siïppooften , insgelijks eenigh Magiftraturc of Vróedtfclnp zullen mogen admi- 
nistreren , ofouk E'.ectours wezen , en die de zelve aireede zijn , of bedienen, 
zullen haar daar van terflont moeren cmledigen. 

XXXIX. Dat 



-Reformatoir. In VRIESLA ND J. II "Deel. 223 

XXXIX. Dat geen ProfefToren of Suppoofren van de Academie zuilen 
mogen tot eenige publijcque Bedieningen , als daar zijn JVlagiftrature, Vroeot- 
ichap, Kerk- en j-vrmc-vooghtfcbap , Dijks-volmacht , en allé andere van dier- 
gelijke mtuur, zonder exe rapt ie , toegelaten worden , en zoo daar eenige van 
zoodanige Peribonen mochten bekleedt worden , zulen aanitondts moeten op- 
itaan , en die zelve moeten vereen. 

. XL. Dathet Admiraalfchap van Vrieslandt wordt verklaart vacant en impe- 
trabel te zijn > als werdende verftaan niet compatibel te zijn, met eenige hooge 
militaire Charge te Lande. 

X LI. Dat de Monit^r-CommiflarifTen mede zullen gecommitteert en geau- 
thorifeert worden , om te vilïteren d'Ammuniue-en Proviant-huyzen , en daar 
van by perfecte annotatie rapport tedoen, des dat de Moniter-CommifTariicn 
baar tweemaal 's Jaars in de SchanfTen , welkers toeverzicht in deze Provincie re- 
forteert , zullen moeten begeven op dietijdt , als den Raadt van Staten om de zel- 
ve te vifiteren , aldaar mogen zijn ,. waar mede dan het Schans- meefierfchap , als 
onnut, zal komen te cefl^ren , als mede by provifie het Pcftmeefterfchap.' 

X L 1 1. Dat de Monflennge van de Militie ,. midtsgaders het iluyten en het 
tekenen van de Rollen voortaan zal worden gedaan in \ bywezen en prefentie 
van de Gecommitteerden uyt de Magiflraat ter plaatze en het Gerechte, onder 
welkers diftricl: de zelfde Militie is leggende , volgens Refolutie van den 30 Mar- 
tii , 167a. 

X L 1 1 1. En om voor te komen , dar in de Monfteringe geen frauden werden 
gepieeght , en in pkats van efTe&ive Soldaten geen Paiïevolanten werden toege- 
laten , is te» hooghften noodigb , dar alleRitmeeflersenCapiteyns, die bevon-r 
den worden een of meer Perfoonen , minder onder haar Ccmpagnien te hebben, 
ab zy na d'ordre van 't Landt lchuldigh zijn , maantlijk van haar Traclement zal 
worden af-getrokken , zoo veel als zy Soldaten te weyaigh gehadt te hebben be- 
vonden zuilen worden. 

XLIV. Dat een Ritmeefter enCapiteyn, die bewezen kan worden een of 
meer Paiïevolanten of blinde namen inde monfteringe gebruykt te hebben, 
reëlijk en met'erdaadtgekaiïeert zal worden , en daar by verklaart inhabil , om 
daar na eenige andere functie te mogen bedienen. 

X L V. Dat een Perfoon voor Paiïèvolant, en ©p een ander mans naam door 
de monlteringe paflerende, publijcquelijk gegeeiïelt en gebrantmerkt zal wer- 
den, ten zy hy na voorleezinge van dit Artijkel, door deCommiflaris van de 
monfteringe te doen , zijn Gev/eer neer leydt , en zich zelven openbaart. 

X L V I. En om te beter de Frauden t'ontdekken , zal die gene die \ zelfde 
komt aan te brengen , en te bewijzen , genieten een preemie van 100 Daalders , 
bydeRitmeeitersenCapiteynen te verbeuren. 

X L V 1 1. Dat na dezen en van nu voortaan , de Ritmeelters en Capiteyns , . 
zullen wezen en blij ven ontheft en bevrijdt 'van de Nieuwe-jaars expeditien en 
andere ongeldefi , aan wie het zoude mogen zijn , die by haar aan de Secretarien 
van de Heeren Gedeputeerden en van de Reken-kamer , Gommifen van de Fi- 
flantieu, Klerguen, Kamef-boden». of andere die het ook zoude mogen zijn, 

mogerv • 



124 Beroerten, en öneenigheden Ordonnantie- 

mogen worden geëxpendcert , invoegen als by 'sLandts Refolutien van den 
ap Martii , 1667.00 vanden ^o Martii, 1671. breeder ftaac vermeldt, dewelke 
gehouden worden van woorde coc woorde alhier geinfereerten verftaan, dac in 
alledeelen punctuelijk zullen en behooren geëxecuteert en nagekomen te wor- 
den; by poene dat zoo yemandt der zei ver Secretarien, Commifen, Klerquen, 
en Kamer-boden , of andere wie het ook zijn , eenige penningen , fchoon by 
opgemeldte Officieren haar aangeprefenteert wordende voor nieuwe jaars expe- 
ditie en andere ongelden , wat naam die zelfde ook zouden mogen hebben, zal 
hebben genoten , geflraft zal worden met de poenen in de voorfz. Refolutien ver- 
meit, en deze Ordonnantie Reformatoir tegens de Concraventeurs geftatueert. 

X L V I II. Dat van nu voortaan in plaatze van minderjarige militaire Offi- 
cieren, tot actuele dienft onbequaam zijnde, by zijn VorftelijkeDoorluchtig- 
heydt , den Heere Stadthouder , en de Heeren Gedeputeerden een bequaam Per- 
foon zal worden gefubftitueert , welke gefubftitueerde de voorfz. Charge zal be- 
dienen , gedurende des anderen minderjarigheydt tot zo Jaren compleet, en in 
middelen tijde genieten alle traktementen , profijten, en emolumenten daar toe 
ftaande, ook continueren in de zelfde Charge, indien de minderjarige binnen 
de voorfz. tijdtquame t'overlij den, aangaande welke fubftitutie, de Gerefor- 
meerde Officieren boven alle andere zullen worden geprasfereert, en zullen de 
Cornetten en Vaandrichs mogen volftaan met 18 Jaren compleet, als vooren ? 
vorens Refolutie van den 50 Martii ,1672. 

X L I X. Dat de Heeren Gedeputeerden inhibitie werde gedaan , om aan nie- 
Biandt quijtfcheldinge te doen van Landtlchaps penningen , ook geen hantfluy- 
tingete doen aan de refpeótive Ontfangers dezer Landcfchappe , over het invor- 
deren van des Landtfchaps penningen of reilen, en dac de aireede gedane quijt- 
fcheldinge naait eenigen tijde herwaarts , op 't nieuw wederom zullen worden ge* 
revideert , en gecxam meert. 

L. Dat de Heeren Gedeputeerden wordt verboden , eenige Ampten die tot 
noch toe niet bedient zijn geweeft , op nieuw t'inventercn , ook r^ni^e Tra<fte- 
tnenfen faugmentcren buyten advijs en confent van de Staten van 't Landt , en 
zullen de nieuws geinventeerde Ampten en vermeerderingen van Traktementen 
zedertden jare 1-T47. buyten advijs , confent en refolutie van de Heeren Scren 
voorfz. bekomen zijnde , wederom af-gefchaft, en op de oude voet gebracht 
XforJen. 

L I. Dit de Heeren Gedeputeerden haar zullen moeten reguleren na de R*. 
fólutie öf Reglement van den J are 164. ?. op het beroepen vanPaitorcn mee Ü 'aan? 
klevc van dien genomen. 

Lil. Dat <ie Heeren Gedeputeerden in geenderhande manieren zullen ver- 
mogen handtiluytingetedoen aan het Hof van Vrieslandt, zoo wel in criminele 
alscivilezaken. 

L I II Dit geen Grietsluyden ten platten Lande, noch Mstiftraatsvperfi tH 
ncn 7 V 'ocdts-luvden eu Bevelhebbers , zampt Leveranciers in de Steaen , noch 
"Secretarien in Landen en Steden , als mede geen Schrijvers, veel min Vrouws- 
porfoonen , eemgh onr/angh Yan gemeene Landcfchaps of Ütadts penningen zul- 
• > ' " len 



'^Reform at oir. in VRI ESLA NDT. ƒƒ. "Deel 227 

len mogen bedienen directe of indire&e, midts dat haar zoodanige zommenby 
den Landtlchappegerefcitucert werden, als zy in qualiteyt als Ontfangers voor 
hun Grierenyen en Steden , aan de zelfde hebben verfchoten , of op andere ma- 
nieren hare handen ingetrokken - 3 en tothaar contentement genoeghzaam gegau- 
«andeert zullen zijn. 

L I V. Dat de Grietsluyden binnen 6 weken naar overlijden van de Secretaris 
der Grietenye gehouden zullen zijn , uytfchrijvingeaandelngezetenen.tedoen, 
om drie Perfoonen tot het vacerende Secretarifchap , naar ouder gewoonte uyt te 
zetten , en binnen 8 dagen daar na het zelfde Ampt aan een van de genomineerde 
Perfoonen (zonder daar van yets te mogen .genieten) vergeven , of dat by gebre- 
ke van de uytfchrijvir. £ ;e en vergevinge refpectivelijkin de voorfz. tijdt te doen, 
d'Ingezetenen zelfs zulks te doen geoorloft zal zijn , en zullen de Secretarien der 
refpeólive Steden in gelijke voegen , als die van de Landen, den Eedt. moeten 
prefteren aan hetCollegie der Heeren Gedeputeerden. 

L V. Dat de Secretarien of Ontfangers van Boelgoederen , in Landen en Ste- 
den voor der zelver ontfang genoeghzame Borge zullen ftellen , tot contente- 
ment van de refpe&ive 'M- giftraten en Ingezetenen , en zullen die zelve haar 
voorts precife hebben te reguleren na de Ordonnantie van dezen Lande , op het 
ftuk van verkoopinge van roerende en onroerende goederen, als. mede aangaan- 
de hare vacanen en falarien gearrefteert. 

L VI. Dat alle Grietsluyden gehouden zullen wezen, haar compleet getal 
van Affèflbren en Gerechts-dienaars , volgens 's Landts ordonnantie , yder Grie- 
tenye toegeleght , te houden. 

L V I L Dat de kleyne Confenten , volgens Refolutie van de Staten van 't 
Landt vergroot tot 400 gout guldens , wederom , volgens 's.Landts Ordonnantie 
zullen worden gereduceerttot 200 gout guldens. 

L V 1 1 1. Dat de groote Confenten van de Grietenyen , tot profjjte van' den 
Landtfchappe zullen werden verpacht. 

L I X. Dat de Grietsluyden voor haar Perfoonen en tot haar profijt , geen on> 
flagen tot laft van de Grietenye zullen mogen doen , en worden de Staten van 
den Lande verzocht ten dien refpedte , den Grietsluyden weder toe te leggen zoo- 
danigen Tractement , als haar Ed: Mcg: bevinden zullen te behooren. 

L X. Dat geen Grietsluyden zullen mogen maken eenig omflagh in een Dorp 
of over de geheele Grietenye , zonder overroepinge en toeftemmingevan twee 
Volmachten uyt yder Dorp daar toe fpecialijk gekoren en gecommitteert. 

L X I. Dat de Recht- en Pronuntiatie-dagen zoo ten platten Lande als in de 
Steden , na behooren , volgens d'Ordonnantie , zullen werden gehouden by ar- 
bitrale correctie. 

L X 1 1. Dat een yder jus pro Deo verzoekende , 't zelve voor als na zal werden 
vergunt , des van hunne onvermogentheyt genoeghzaam geblijk doende. 

LX III. Dat ook 's Landts Ordonnantie neffens d'ordre van Procederen, 
Vacatien , Salarien, en poenen , &c. zal worden g erefumeert , gerevideert en ge- 
eorrigeert , door de Gecommitteerden van de Heeren Staten Yan Vrieslandt der 
zelver -Gedeputeerden en Raden ProvintiaaL 

Gg LXIV. Dat 



2T6 Beroerten, en Oheenigheden Reglement- 

L X I V. Dit een Perfoon niet meer als een Kerk-vooghtfchip tal mogen be- 
dienen , en zulks alleen in 't Dorp dayr hy woonacHrigh is. 

LX V. Dat naar ouder gewoonte 't vergeven van alle Grietenyen , Compag- 
nien zoo te Voet als te Paarde , en andere Ampten , ter difpofitie van Sijn Vor- 
ftelijke DoorluchtigheydtStadchouder en Heeren Gedeputeerden ftaande, on- 
veranderlijk by hooghft-gedachte H^ere Stadthouder en welgemeldte Heeren 
Gedeputeerden zullen verblijven , gelijk mede het vifiteren der Procuratien , zoo 
voor als naar, by hooghft-gedachte Vorftelijke Doorluchtigheyt , en het Collegie 
der Heeren Gedeputeerden zal werden gedaan. ; 

LX V I. Dit voortaan in deze Provintie gebruykt en gehouden zal worden 
egale wicht, elle en mate, volgens d'Ordonnantie van dezen Lande, en verfchey- 
den Refolutien daar op flaande , en worden door krachte dezes vernietight alle 
Oftroyen , die zelve contrarierende , ook gecafleert en verboden alle Wagen te 
Lande , behalvendie van oudcs of 4-oJaren en daarover geprivilegeert zijn. 

LX VII. Dat alle Oftroyen wegens de Zoutketen verleent , zullen worden 
in-getrokken, en eenyder vry gelaten Zoutketen te maken, daar her hem be- 
lieft. 

L X V 1 1 1. Dat het Collegie ter Admiraliteit tot Harlingen zal worden ver- 
zocht , om by het overzenden van de Rekeninge van haren Ontfanger , een dub- 
bele van die zelfde Rekeninge (rakende cf extraordinaris fubfidien) aan onz,e Pro- 
vinciale Reken-kamer te behandigen , op dat de Provintie kennifle mach hebben 
waar toe hare extraordinaris Subfidien zijn geëmployeert, in conformite van 
's Landts Refolucie van den 30 Marcii , 1671. 

L X I X. Dat alle particuliere Ontfangers en Rentemeefters van Griecenyen , 
Steden en Dorpen in Vrieslandt , alle jaren van hunne adminiftratie zullen doen 
,-eken/chap en reliqua,aan hare refpedlive Committenten. 

L X X. Datopd'aanftaande Landts-dagh tot geruft-ftellinge van de Gemeen- 
te, gekoren zullen worden uyt yderGoo, twee Extraordinaris Gecommitteer- 
den, tot het revideren van 's Lindts Rekeningen vaneenige Jaren herwaarts , 
ten eynde moge geblijken , waartoe des Landts penningen geëmployeert , en of 
uyt dezelvigeook eenige qualijkgecon verteert zijn , en byzoo verre yemandt 
van de Regeeringe bevonden mochte worden eenige penningen onder zich te 
hebben , of tot zijn privé profi-t geëmployeert , daar over na rigeurvan Rechte 
zal moeten worden geflraft ; ftellende tot een preemium voor alle en een tege- 
lijk, die zoodanige mifufen kan aanwijzen , de fomma van 100 goude Vriefche 
Rijders, en dat de naam van d' Aanbrenger daar-en-boven zal werden gefecre- 
leert." 

L X X I. Dat de Ontfangers Generaals alle halfjaren binnen de tijdt van drie 
Maanden na de refpectiveverfchijn-dagen van Mey en Alderheyligen j gehou- 
den zullen wezen haar Rekening van ontfang en uytgave over te geven aan de 
Reken-kamer dezer Provintie , zonder in de zelve onder uytgave te brengen , als 
van Ordonnantien geregiftreert in 't zelfde halfjaar, opdat geblijken mach van 
de fhat van 's Landts Comptoiren , gevende alle 14 dagen aan de Gedeputeerden 
en Reken-kamer pertinente ftaat van de ingekomene en uytgegevene Pennin- 
gen, 



-Reformatoir. in VRIESLAND! IL Tieel iry 

gen , met dcreften onbetaalt ftaande, volgens haar-lieder inftru&ie,waar nazy 
haar vorders zullen hebben te reguleren, by caffatie van haarAmpt. 

L X X 1 1. Dat de refpcctive Ontfangers en Rentemeefters van de Grietenyen 
en Steden, na gedane fommatie , volgens Aflïgnatie van den Ontfanger Gene- 
raal dezer Provintie , de betalinge aan de Schrijvers effective en promptel ijk zul- 
len moeten doen , zonder dat de wanbetalinge van de Dorps Ontfangers voor va- 
labele excufe zal aangenomen worden, dan zullen de Generale Ontfangers en 
Rentemeefters binnen vier weken na fommatie de re ften moeten inbrengen, en 
by faute van zulks d'Afllgnatienals eygenfchult voldoen en betalen. 

L X X 1 1 1. Dat de Heeren Gedeputeerden , Grietsluyden , Magiftraten, Ge- 
rechten , en hunne Suppooften gehouden zullen zijn effe&ive in gelde te betalen 
de volle Impofitien en Accijfen , conform de Lijften van verpachtinge. 

LXX I V. Dat ook alle Pachters volkomentlijk, van de Heeren Gedepu- 
teerden , Grietsluyden , Magiftraten , Gerechten , en hunne Suppooften , vol- 
gens de Lijften van Verpachtinge, den vollen Impoft zullen vorderen , zoo wel 
als van particuliere Ingezetenen , zonder daar over met de zelvige eenige compo- 
fitie te maken , of aan hun-lieden eenige gratie , remis, of quijtfcheldinge te mo- 
gen doen. 

L X X V. Dat geen Gedeputeerden , Grietsluyden , Magiftraten, Gerechten;, 
en hunne Suppooften , Ontfangers ofColieöeursdire<5teof indirede, mediate 
■of immediate zullen mogen participeren aan eenige verpachtinge van impoiuien 
in Landen of Steden by poene van infamie. 

L X X V I. Dat van nu voortaan alle Verpachtingen, welke by gaarleggingen 
in de Grietenyen en Steden voor dezen zijn gedaan , van nu voortaan door de 
Ed: Mog: Heeren Gedeputeerde Staten op 't Landtfchaps-huys, alhier beneffens 
de Haven pachten zullen worden geëfteóhieert , zonder dat welgedachte Heeren 
Gedeputeerden, de Heeren Rekenmeefters, Ontfangers dezer Provintie, en 
andere hunne Suppooften daar af vacatien zullen mogen trekken. 

L X X V 1 1. Dat de Rentemeefter van de Domeynen dezer Provintie zal 
.worden gelaftight , om mede op 't Landtfchaps-huys te doen zijn verpachtinge 
van de Accijfen. 

L X X V 1 1 J. Dat de Ingezetenen zoo ten platten Lande als in de Steden , ge- 
houden zullen zijn , by haar eygen Meulens te laten malen , op poene van 2? gou- 
den Vrieiche Rijders op yder zak, endatdanaile Meulens ten platten Lande, de 
welke geen 6co guldens in'tjaarvan den Impoft konnen opbrengen, defa&a 
worden gederroulieert , en wech gebroken , zonder eenigh onderfcheyt > als me- 
de dat geen Meulenaarste gelijk Bakkers zullen mogen zijn , uytgenomen in die 
plaatzen , die zes , 7even en meerder uuren van de mafte Stadt gelegen zijn, door 
dien aldaar zonder merkelijke ondienft en nadeel van de Ingezetenen , zulksniet 
anders en kan worden gepra&izeert , welke Meulens nader by Placcaat zullen 
werden gefpecificeert en uytgedrukr. 

L X X IX. Dat deCommiflien en Gages van de vier extraordinaris Staten 
Generaals zullen komen re cefferenenoptehouden met den laatften April 1672. 

JL X XX. Dat de Schrijverfchappen van nu voortaan zullen komen uyt te 

Gg 2 fterven-, 



228 Beroerten, en Oneenigheden Ordonnantie* 

fierven , enniemant zal ondertuflchen meer als een Schrijverfchap op zijn naars 
of in zijn Familie mogen hebben, en zal die Schrijver zijn Schrijverfchap zelf 
moeten waarnemen en bedienen, zoo nochtans dat een Vader voor zijn Soon, 
en den Soon voor den Vader , of een van des zelfs eygen Huysgezin de bedienin» • 
ge zal mogen doen, zonder wijders , voorts dat geen Suppooften van het Collo- 
gie der Heeren Gedeputeerden , Klerquen der Generale Ontfangers , en gene- 
ralij kalle die gene, de welke eenigh maniement van 't Landtfchaps penningen 
hebben , eenigh Schrijverfchap zal mogen hebben of bedienen , tot welken eyn- 
de een pertinent Regifter van alle de Schrijvers zal worden overgelevert, en die 
Zelve Schrijvers belaft haar binnen zes weken gezamentlijk in perfoon voorde 
Heeren Gedeputeerden in te ftellen. 

LX XXI. Dat het Houtvefters-ampt van nu voortaan tot mefnagie van het 
Landt zal komen te cederen , en waargenomen worden by de refpective Griets- 
luyden en Magiftraten. 

L X X X 1 1. Dat d'Ontfangers Generaals dezer Provintie Zullen moeten uyt 
fterven van vier op twee. 

L X X X 1 1 1. Alzoo het Landts Advocaatfchap wordt geoordeelt een onnut 
Ampt , en regenwoordigh vacant te zijn , zoo wordt tot mefnagie van 't Lande, 
van nu af het zelve gehouden voor gemortificeert , en wordt de Procureur Gene- 
raal gelaft die zelve bedieninge , conform zijn Commiffie , waar te nemen. 

LX XXI V. Dat het Fifcaals-ampt van het Collegie der Heeren Gedepu- 
teerden met de doodt van den tegenwoordigen Fifcaal , zal komen te cefferea, 
en des zelfs Tractement van- nu voortaan worden gereduceert, tot4ooKaroli 
guldens , zonder dat de zelve daar te boven declaratien van vacatien , of reys-gel- 
den zullen werden gevalideert. 

LXXXV. Dat als onnut werden af-gefchaft, 's Landts Hiftorie- fch rij ver, 
uytdeelinge van Booden-loonen , des Landtfchaps Operateur , ea des Lantfchaps 
Bouwmcefter , . item Landtfchaps Landtmeter en Harthouwcr , vermidts alle 
Landtfchaps werken , door CommifTarien uyt de Heeren Gedeputeerden aan de 
minft mijnende zullen worden beftelt. 

LX XX VI. Dat de Keurmeefters en Ordonnantie op 't poinct van de 
Spring-hengften werden af-gefchaft en gederogeert. 

L X X X V 1 1. Dat de tegenwoordige Tuchthuys-meefter , met de Secreta* 
ris , Vooghden , en Moeders van dien , zullen worden af-gefchaft , en de admi- 
nistratie van het zelve Huys wederom gcreguleert na de eerfte infteilinge , of na 
't exempel van de regeeringe derTuchthuyzen in Hollandt. 

LXXXV III. Alle Alumnien die binnen de vijfjaren hare Studiën niet 
konnen abfolvcren , zullen hare Penzien werden ontzeght , gelijk uok den genen 
die fuper numerair, en boven het getal van -j.i zijn , of vrye Burfa hebben. 

LXXX1X. Dat voorts zullen werden afgefchaft alle declaratien van fchoon ' 
maken van Lantfchaps Huyzen , buyten fpeciale ordre van de refpective Colle- 
gien gedaan , voorts alle Turf , Hout , KaerfTen en Toertfen , aan de Heeren 
Gecommitteerden in 't Minder-getal , Gedeputeerde Staten , Reken-meeiters 7 > 
sn der zei ver Suppooften, buyten de refpective Collegien uytgedeelt. 

XC Heï 



«Reformatoir. itt VRIESLANDT. II "Deel. 22 9 

XC. Het Krijghs-gerechte en des zelfs Suppooften zullen geen Traktemen- 
ten en Emolumenten voortaan mogen genieten , als deze Provintie op de Staat 
van Oorlogh wordt goet gedaan. 

XCI. Dat de Lij ft e van Appoincteerde zal worden gerevideert * en daar af 
genomen alle die gene die geen effedtive dienft aan het Landt hebben gedaan. 

X C II De 24 en de 4.2 Artikelen van de Remonftrantie van Leeuwarden , 
/prekende van foules , roveryen , en andere infolentien , by 's Landts Militie in't 
Leger en elders aan dé Ingezetenen en der zelver goederen gepleeght , midtsga- 
ders van de reductie van de Militie; in den Jare 1672 aangenomen , gelijk ook het 
af-fchaffen van de Keurmeefters van Goudt en Silver , in het 3 1 Artikel van de 
Reformatie by de Heeren van Sneekopgeftelt, worden gelaten tot difpofitieen 
reformatie van de £d: Mog: Heeren Staten van 't Landt , op den aanftaande 
Landts-dagh zullende verfehijnen. 

X C 1 1 1. Dat alle die gene die in 't Collegre der Heeren Gedeputeerden of 
eenigh ander , daar Eedt verey fcht werdt , geadmitteert worden , niet zullen mo- 
gen volftaan , met belofte der onderhondinge van de Inftructie, voor zoo veel 
die tegenwoordigh in practijke is , maar zoo en als die zelve leyt , en die zelve In- 
flruótie pundtuelijk en in alles te achtervolgen. 

X C IV. Dat tot voorkominge van hec fehadelijk en pernitieus Ampt-ver- 
koop^n alle Heeren Volmachten , Gedeputeerde en Officiers in alle andere hoo- 
ge en lage Collegién , by het aanvaarden haarder Amptcn , en by het continue- 
ren of af-gaan van dien , den folemnelen Eedt zullen doen , dat zy niets voor het 
bekomen hunner Ampten hebben genoten en ontfangen , of ook genieten of 
ontfangen zullen, 'tzy door overdrachte ofverwiflèlinge vanSchrijverfchap- 
pen , door pafleren , of caflèren van Obligatien > tellen of leenen van gek , of cef- 
fie van Traótementen , diredte of indiredte , of door andere manieren of pradtijc- 
quen > daar na fmakende , zoo als hetzelve zoude konnen werden bedacht, by 
pcene van inhabiliteyt en infamie , en de vordere ftrafren inde Refolutie van den 
Jare 164.7. en vervolgende verhaalt , als mede volgens de Keyzerlijke Rechten , 
na eyfch en gelegentheydt van zaken. 

X C V. Dat ook na dezen der Ampt-verkoopers Erfgenamen,wegens vooriz. 
dclidten en concraventien convenibel zullen zijn , voor zoo vcei zy door de zel- 
~ve verrijkt moge wezen. 

X C VI. Dat yemandteen Ampt gekocht hebbende, zelfs zal bevrijdt wor- 
den van de ftraffen tegens deKoopersvan Ampten gearrefteert, ook gedifpen- 
feert en ontflagen van zijn gedane Eedt, zijn geit wederom bekomen, en het 
Ampt behouden , by aldien hy de Verkooper van het zelve Ampt kan convince- 
ren , van Ampt-verkooperye , en zal aan andere Aanbrengers tot een prcemium 
werden gegeven een derde part van de breuken , die daar op volgens Refolutie 
van den Lande en Keyzerlijke Wetten geftelt zijn , zullende de twee refterende 
derde parten geconverteert worden tot profijt van de Heerlijkheyt dezer Landt- 
fchappe. 

X G V 1 1. Dat ook alle Perfoonen op de welke eenigh Ampt wordt geconfe- 
reert ,-den Eedt van zuy veringe in de rcfpe&ive hooge en lage Collegién comple- 

Gg 3 celijkr- 



z$o Beroerten, en Oneenigheden Reglement- 

tclijk vergadert, in handen van de Prefident zullen doen, op het Formulier hic r 
na geinfereert. 

XC VIII. En op dat in het toekomende alle comraventien vau deze Or- 
donnantie en Reglement Reformatoir mogen worden voorgekomen , 2.00 is 
geordonneert en geilatueert , gelijk geordonneerc en geftatucert wordt by dezen, 
dat alle jaren in het Formulier der Procuratien van die gene ,. die ten Landts- 
dagf zullen gaan , zal worden geinfereert , dat de Volmachten deze Ordonnantie 
en Reglement Reformatoir niet zullen mogen renverferen , vernietigen of ver- 
anderen in eenige poindlen en Artikulen , dan heylighlijk en volkomentlijk zul- 
len onderhouden en doen onderhouden. 

XCIX. Dat ook namaalsalle nieuws-verkorena Officieren op het Formu- 
lier in de Refoiutie vanden 16 May, i66z. geinfereert in de volle Vergaderinge 
der Heeren Gedeputeerden zullen worden geeedight , voor en al eer zy-luyden 
tot eenige bedieninge van buyten-of binnen-landife Ampten worden toe-ge- 
kten. 

C. Waar van op dat allelogezetenen kennifle mogen hebben, zal deze Or- 
donnantie en Reglemente > alomrae worden gepubliceert , daar en zoo men hier 
te Lande publicatie gewoon is te doen. 

Cl. Ordonnerende voorts den Procureur Generaal dezer Landtfchappe , te- 
-gens alzulke Contravenreurs te procederen in conformite van deze Wetten , 
zonder eenige conniventie en aanzien van Perfoonen, by caflatie van zijn Ampt, 
en de proceduren , non obflantibui ferm , binnen de tijdt van een half Jaar in ftaat 
van wezen te brengen. 

CII. Datdevoorgemelte Procureur Generaal, alle contraventien van deze 
Ordonnantie Reformatoir , of eenigh Artikel van dien voorgekomen zijnde , 
van ftonden aan den Hove van Vrieslandt zal moeten communiceren en open- 
baren , zonder onder hem de zelve te mogen behouden , of verzwijgen, opdat 
by den Hove daar op , als dan zoodanigh raach werden gedifponeert , als bevon- 
den zal worden te behooren. 

C 1 1 ï. Tot meerder voorkominge van alle contxaventien van deze Ordon- 
nantie en Reglement Reformatoir , of eenigh Artikel van dien , die hier namaals 
daar tegens gepleeght mogen worden, is geordonneert, dat de Contraventeurs 
zullen vervallen van haar Ampten, weike defafto zullen worden vacant verklaart, 
gelijk de zelve vacant verklaart worden midts dezen , en impetrabil voor alleen 
een yder Ingezeten , die daar toe gcqualificeert zal worden bevonden , en zullen 
de Contraventeurs daar-eivboven verklaart worden inhabil en infaam. 

C I V. Dat des anderen daaghs na de beftellinge der Ampten, in de volle Ver- 
gaderinge der Heeren Staten op het Landtfchaps-huys , in de Kamer van Oofter- 
goo , by de Heeren Volmachten hooft voor hooft ,-by zijn Vorftelijke Doorl: 
Stadthoudcr , by de Heeren Gedeputeerden , by de Heeren Raden Provinciaal, 
Reken-kamer, en derzelverSuppooften, corporelijk en iole m nelijk den Eedt 
zal worden gedaan , op het navo'gcnde Formulier , ter prsefentie van d'Ed: Mog: 
Heeren Gedeputeerden van haar Hoogh-Mog: enSijn Hoogheyt, denHeere 
Prince van O range. 

CV, Dat 



.Reformatoir. in VRIESLAND T, II T>eel. 231 

C V. Dat voorts alle Officieren tot binnen of buyten-landtfche Ampten ver- 
kooren, en alle Officieren en Gerechten ren platten Lande , en in de Steden, 
daar toe van gelijken corporclijk en fpecialijk lullen worden beëdight in de 
volle Vergaderinge van de Keeren Gedeputeerden, 

FORMULIER van den EED T. 






I 



K zjwterc en bekove , dat ik, uyt alle mijn vermogen en met een z-uyvere con- 
tfciemte zal onderhouden en doen onderhouden het Reglement en Ordonnantie Re- 
formatoir , door medjatie van de Heeren Gedeputeerden van de Hoogh- Mog: Hee- 
ren Staten Cjeneraal der Ferecnighde Nederlanden , en Sijn Hoogheydt den Heere 
'Trince van Orangien , en van Sijn f/brftclijke Doorluchtigheyt de Heere Stadthou- 
der , en de Heeren Raden Ordinaris in den Hove van Vrieüandt uyt gevonden , en 
eyndelijk^gearreflcert by de Heeren Staten des Landt s, op den 

En dat ik my in de bedteninge van mijn tegenwöordtgh ns4mpt , en wenfehmy 
vorder s tot den dienft van den Lande eemoermaten aanbevolen mach worden , zal 
regulerenpm.UHelijk.naar inhouden van dien. Ool^dat ik op alle tijden , plaat zen t 
en manieren zal tegenjlant doen allen den genen , welke ondernemen mochten deze 
fundamentele Wet , ten deele of voor het geheel te veranderen , of eenige inbreukjte 
doen. Voorts dat ik in , voor en om , het bekomen van mijn Ampt aan memant ter 
Werelt , dtrefiepfindiretle , medtate of immcdiate , yets gegeven , gedaan of belooft 
hebbe , geven of bc hoven zal in eeniger manieren , hoe het ooh^genoemt zoude mo- 
gen worden , het zy door geven , kenen , en belooven van geit , pafferen ofcaffeeren 
van O bitgat ie n , remis van fchult , toeflant van een gedeelte der profijten , bekomen 
en overdragen van Schrijverfchappen of anders in eenige manieren , vervolgens dat 
ik. ool^_ wederom in het confereren van eenige Ampten en 'Benefieten , flaande ter 
difipojïtie van het (follegie , waar m ikjot 's Landts dienfl , of adders , wegens yets 
gedaan te hebben in mijn <ts4mpt , het zy in '/ verkenen van Colleüen , AÜen , Difi> 
pofitien ofeemgerhande zaken en expeditien met hebben genoten en zalgenieten , al- 
les direBe of 'indirefle , medmre of immediate , uytgezondert alleen' t gene volgens 
Keyzerlijke Rechten en Ordonnamien van den Lande toegelaten en gebruikelijk^ is* 
Ook^dat ;4 geen.kenni(fe hebbe , of eenige andere Perfoonen ter zake voorfz.yets heb' 
ben genoten of bedongen, en dat ikj wanneer daar af yets tot mijn bewijjjeli/ke ken- 
xijfe geraakt te komen , zulk* het Hof ',' of 'den Procureur Generaal zal bekent ma- 
ken , mitsgaders dat ikjn geenderh&ndewijze dtretle ofindtretle participere of deel 
hebbe in eenige verpachtinge ■, of verpachtingen tan' s Lants middelen , hoedanigh 
die gouden mogen wezen ; maar dat ik voor my en de mijne zal betalen den vollen 

Jmpofi 



lyi Beroerten, in Vrieslandt. Befluyt. 

Impoft van alles conform de Lijjien van verpachtinge , dien ikfchnldigh ben volgent 
dsLyJlen te betalen , ,z,onder eenige exceptie ofexemptie. j 

Zoo waarlijk helpe my Godt Almachtigh. 

En op dat de memorie en geheugeniflè van alle die gepaflèerde onluften , dli- 
ientien en murmuratien t'eenemaal mogen worden wech^enomen en uyrge- 
wifcht , dat by hooghgemelte Heeren Staten , beneffens de Approbatie van deze 
Ordonnantie en Reglement Reformatoir zal worden gearrefteert , en vervolgens 
gepubliceert een Placcaat van Amneftie, vergevinge> ook abolitie van alle het 
gepaflèerde , 'm optimd forma. 

nsfldus gedaan. en gerefolveert op 't Hof van Sijn VbrflelijlzeDoorluchttgheyt de 
StadthoHcler , bj de z,amentlijke Heeren Mediateurs in 't Hof van dez,tn ge- 
noemt , en aan de Heeren Staten van 't Landt op 't Lamfchaps-hms binnen 
Leeuwarden , op den tegenwoordigen Landt s-dagh vergadert , overgelevert 
den zi Februarii y 1673. (Oude ftijl.) Onder Hont H. C. Princcde Naf- 
ftu, R. van Molenfchot , Al. van Crommon, Joh. Eek, en All. P. 
Jongeftal methalen } nochflondc wat lager. 

Ter Ordonnantie van Sijn Vorftelijke Doorluchtigheyt, 
en de verdere Heeren Mediateuren , 

Getekent 

S. V. Boel e ns, methalen. 

<@\3tt bc$c Poinóten toag nocï) aï eenige bafpcling gcbaïïen /toant beGriets- 
•luyden ftonben niet be 3rtbe 500 [jaaft/ niet ober een nomen / maat'Me ban We- 
ftergoo , accojbeecben al boojt ; en De rejteecenbe toierben ooft beeboïgeng / op 
öenaanflaanben Landt-dagh beteffent en beceenigïjt. OnbertnfTeöen begaf De 
Priocefle Doüaricre van Naflau , in Vrieslandt betfcöeubc Ampten , in be Steden 
aïbaat. C^iec op toieeb q\\c$ tot tegenfïant ban be Munfterfe Volkeren, in (laat 
ban rerjeritoccr gcb?acljt / tot toeïnen ennbe men oor eenigl) Landt onbec toatec 
Het bloepen. 

üare Hoogh-Mog: Gedeputeerden, be Heeren van Molenfchot en van 
Krommon,na bat 3p boo$ Daten onbermoepeïijften atbept/ban be Vriefle Hee- 
ren hiaten bebannt 3tjn ban baar bettormen / en quanien ben 20 Maert, 167$. 
in 'sGravenhagejaltoaacïjace Excellentien , tappojt ban Date bettiel)tingen/ 
gr baan tjebbenbc / ban bare Hoogh-Mog: ooft bebannt jïjn. 

a©P 5ün ban 3in ona mebe upt vrieslandt te bettreftnen/ en te bernemen/ öoe- 
banigf) Ijet in be betoberbe Plaatzen macb toe gaan. 

STAAT 




HHoffUyirecht. ,273 

STAAT 

'Van d'over wonnen Landen en Steden , der Vereende Neder- 
landen 5 onder 't gebiedt der Franfen , &c. 

YTRECHT, De HooMadt ban Dat Sticht , en een ban De Ver- 
eende Provinticn ,toag nu met noclj tfcöce/ alg 't Hertoghdom Gel- 
derlandt, (Daar onDcc gerefcent fjet Graaffchap Zutphen,) en De 
Heerlijkheydt ban Over-Yiïèl, gct)eel onDet 't fletieöt Der Franfen 

bccbaÏÏen : ^eje eerft genoemDe Stadt , mierDt geo?Donneert totDepïaatg Dei 
^eflDentte / ban Den Hertogh van Luxenburgh , Die / alp Generaliffimus , bnn 
UJegrn Den Franfen Koning , Df£ 3elfg Krijghs-troupen , in Dejc 5t)ne obetlöon= 
nen Landen rommanoccrDe / en alDaar / aig G ouverneur ge booDt. Q^en S wit- 
ferfen Overften Stoupa ,toag fjicc binnen Commandanten d'Heer Louijs Rob- 
bert: , nam Dt^Konings Recht, en DeFinantien maar. <öen fiern Guarnizoen., 
ten mlnflen ban 7 1 en oor mei ban 8 / tot iccco man , bleef gcflaöiaö bier bin= 
tien / tot Dec jeluec bekene ring / leggen / Doo^ Dien men jiel) op De Fortificatien, 
Die jeec 5toah maren; niet betroumen non. 

CftCCmierDnn'tFranfe Hof, Dergeconquefteerde Landen en Steden, boel) 
niet tot boojDeel / maac tot loutere fcbaDe / ja tot ruïne ban beel Der jelbec In- 
gezetenen, geOoilDcn; mant DeTauxen, Belaftingen, en Haertftede-gelden 
miecDen met Ijet begin ban Dejen Jare , 167?. met alle getorit / en ftracïjtige miD* 
öelen/ Doo? balDaDigc Soldaten, in'ttorrhgefleït/ en uptgeboert. ^eStaats-- 
g^wijze ue3enDingen / ban d'Heeren Staten 's Landts ban Uytrecht , grfrljieOen 
bp na alle Dagen / 500 aan öfn Intendant Robbert, afê aan Den Hertogh van 
Luxenburgh 5elber / alle ftrefthenDe tot af biDDinge Der onD?aag!jlijhe be3U?aar- 
nifTen / enbertcogj) bauD'onmacbt Der uytgemergelde Ingezetenen, ooft tot 
beclicl)tinge.ban Dien / en ten minfïen / tot opfébo?fjngcn Der genoemDe mjeeDe 
Executien : gja ecnige beejoebten/ (bp aïDien geen berminDcring te bopen mag) 
met Vrouwen en Kinderen te mogen bettrehhen •, Doel) Den Hertog van Luxen- 
burgh bccgunDe bun fTerfjtë alleen Den tijDt/ Dat Den Intendant Robbert, Die 
Doenmaal? na Aarnhem bertroïiRen mag / meDerom $ou genomen jijn / maar 
DlcDjacljtgeenberlic&tingtetoege. ©en boo^fj. Hertogh bjaebt 3ooGeeitdijk 
£&è Wereklijk tot een gelijhe fcljatrlnge/ sonDer aandien ban Religie , maar na 
becmogen: <£enerfcb?ccf/ DatDeRoomfeDes" 3icljmeeflbeulaagljDen/ cn3e^ 
nee Opper-Priefter baar obec^cer inflanteïijh Den Gouverneur bet onbermogen 
Dec Gemeente bebbenDe bertoont / tot Djie repsen toaé af-geme5en / en Rreegb 
tot anttuOOJt / Gelijk zy t'zamen eten en -drinken , zoo moeten zy ook gelijke- 
lijk bet alen, waar op zy zijn getauxeert. %\é HU Die Priefter in Den Dom 3utfig! 
berba alDen / en Dat'ec geen geïjoo? bp Den G ouy erneur ma£/ 3p moflc 11 baac Dei 
getrooften/ 500 liepen tjeelegefïobjt ter Dom-kerke upt/ en bcfïoten Doo? eent* 
ge upi De bare.Dcn Koning van Vrankrijk 3elfg te gaan blagen ; epnDclijn ging 
ijateil Nieuwen BifTchap waar ben Koning, om pet£ goetg boo? baar upt te 



rj'4. IL T>eel. Den Franfen Oorlogh, &c. 'Belafting, 



toetften. <Daac bleien ooft tooojben (sepbe men) om Uytrecht te pïonöcren en 

te becb?anbcn. ©en Commandant Stoupa t'Uytrecht , tjiclt tod öe fcaepflc Op 
tuc/iöcgOJegcnbp bp d'Ingezetenen Qicefl bemint toag. Sn'n Broederen öe 
Soon ban oen Marquis de Scandel y fïojben op een ö ag|3 / geïijft mcöc beeï Fran- 
fejieft toiecben/ en toecb liepen, 't Stedeken Kuylenburgh toiecöt nu öooj öe 
Franfen 500 acm gemaaftt / bat be Ingezetenen meefï alle beclicpen ; anöcce 
f!o?ben Ijaaftiglj/ en toiecben $ of 4 op een 23aac gelagen : ©e geblebene mo* 
ftetlbobenbe inquartiering, noeïj 1800 Camizolen, bat^ijn Borftrokken,aan be 
Soldaten becfc&affcn/cn ban boojtg 1000 gl. 's maants.©an beStadtTiel epfcöten 
3p 7000 guldens tot contributie, en ban be Stadt Buren,toeftomenbe Sijn Hoog- 
heyt d'Heer Prins van Orangien , 3000 guldens, op pene ban te bsanöen/ (fc. 

©e Lutherfe Predicant ban Uytrecht , quam Öe5e tijt in 's Gravenhage , bec* 
joeften bp be Sweedtfe Ambafladeurs , bat be $elbe booï fjaac bp be Franfe Ge- 
bieder toilbe intcccebecen / aïsoo 50 te jtoaac met Inquartiering, &c. toacen 
beïaft/ alg&aaconöjagclfjft: Ifacé Excellentien anttoao?ben ïjem/ datze hier 
niet om particuliere zaken waren gekomen , maar wel om de hoogh-ftrijdende 
Partyen te vereenigen ; IfllÖlrêfteecben gebaebten Predicant ontictrieljtcc 5afte 
toebet na [jupg. ®ê Franfen ftelöen nu alsintg naac Placcaat ban be in-corpin* 
geöec Ingezetenen , tec Executie, ja ben eenen Vriendt mofe baoj ben anbecen 
betalen/ 't gunt noeïj beeï mcec Ingezetenen na Hollandt bebe blucïjtcn. 

Sfllfjet jammecen en Klagen bec Inwoonders ban be t'onöccgeb?acöte Lan- 
den en Steden , moctjt niet of mepnigh; tjelpen ; toant men beeftout aan 't Hof, 
bat bc getoannen Steden en Landen , bie Oorloghs-lieden , be toelft men tot lj& 
rebefc&ecmtngemofïgebmrjftcn/ ooft ban bie jelbe beöoojbcn betaalt te too?* 
ben/ enöatjulftgobccai meöe in beê Konings anöece gecönqucfteecöc plaat? 
3en gepjacti^cect toiecöt. Meöe btoingïanbnen / en bunligljeaen / tegen b?abe 
en eecïljfte Heeren en Ingezetenen , boa? öe Franfen , in bc$t Nederlandtfe Pro- 
vinciën gepleegfjt / en&etgeneobccbetauxen, en fchattingen tufïcfjen bcê Ko- 
nings gebieders , en be Obec()eecÖe Heeren Staten öan U ytrecht rê bOOjgebaïlcn/ 
altycc tebecljaïen/igbe meendij niet /atëjanöe te tonötluc&tigilj / om inöesen 
Boek begrepen te toojben / baac uan 3ijri bpsonöcte Tradaten , 503 in 't Duyts 
alöFrans, in^t bieebt befetyeben' en untgegaan/ met beauthentique Bewijzen 
baac bn geboegljt / tot toelfte top ben Lezer ooec toitfen / en 3ulïcn alleen bc$t 
tocpnigb boïgenbe becfjalen. 

<©eu Heer van Wulven , een bet eerfte Edelingen ban 't Landtfchap Utrecht , 
untfjet Huys ban Tuyl van Seroskerke , Ijaö een ban sijn ljnp5cn becbuuct aan 
ben Heer van Ameliswaart, ban 5tjn tmagljfcïjap/ Capiteyn en Majoor in 
öicnfl bcc Staten $ en öoetoel öeje onöec öe Ijanöen bcc Franfen gebangen/ en^ 
jrjn huys gefloaten/ enselfê booj 't bebel ban d'Intendant gesegcittoaé/ 500 
bucföeecljtecbejeïfbe Intendant Óooo guldens ban riem epfferjen / om bat Ijp/ 
geïijft d'Intendant jcpbe/ tegen [)Ct becbobt/ be Goederen ban bC$ Konings 
Vyanden hab becstoegen. 

3£en Heer van Wulven toanie bat ö? 't bfftent baö gemaaht aan seftee 
Gommis, Monceaux, in bit t0bt een Öelper pan d'Intendant, enOntfanger 



JtHeerWahen. tegen de Vereende Nederlanden. $$& 

btt Contributien en Schattingen , bie in 't Landtfchap van Uytrecht geïicïjt 
mo?ben : 9fn boegen bat d'Intendant, fjrm niet ftonncnbe boen betalen bc 
b?euftc ban een migbnjf / bat Ijp niet be bjebcn [)ab / bebaeftt l)em te befctiulbi* 
gen ban een bet Zegelen meel) genomen te ïjefcben. 3£ot|)l)p/ Öem net baar 
af obettupgen ftonnenbc / om bat b'anbct niet in Ijupg Ijab gemeefï / ban meer 
aïg een Jaar te booten / 3fpbe tot Ijtm/ bat ben Heer van Ameliswaart bc 
6000 guldens moefl betalen / en bat / bemijï be ?rïfbc nir r in be Stadt mag / Van 
Wulven fjen moefï opbrengen. d'Heer van Wulven berantmoo?be3icl)riierin/ 
en 3eD be bat jrjn Neef een gebangen onber be Ijanben ber Franfen ma#/ en bat 
mengel) tot Ijem moeljt ftecrem ^ocfi bat fcp/ 500 berlbem aangaat/ niet 
fcöuïöigï) mag/ en bat l)P 0Q & gff" g elt Bnö- IBaar alle jgn beturgingen 
maren te betgeefë. $et l)ielp niet bat Lp fcpbjacljt bat ttp nict^ fcïjulbigl) mag. 
d'Intendant $epDe meer/ bat bp örm bc5e fomme mêï 50U boen betalen / en 
bat/ 500 hp 't niet geminigbipbee/ fjp mibbefen baar toe sougruntpften/ bie 
«iet aangenaam aan öem 3ouben me3en. Jfp toonbe sfrg t)ier in oor niet ge= 
fyeüftdijft. ï^p 5onbt in 5tjn huysWo Soldaten, bie/ baarintteDcnbe/ be fleu u 
tels ban bc Kelders en ban be voorraadt bo?bctben/ en vleefch en Wiltbraadt 
bp öe Slachter en Brader ban be Huyswaart bcben galen / en alle b'anbete Sol- 
daten , bic 'er quanten / boel ontfjaalben / en icaftfter toefcöonftcn <ën l)oemel 
d'Heer van Wulven aan b*n al 't geen berfcljafte / bat 3p begeetben / 300 toierb 
Hy ccfjtcc ban Ijen misljanfceït / gelift ooft 3tjn Huysgenooten , bie groote 
obctlatf moffen I^brn* Hy bet ïjier ober 3ijn befclagft aan d'Intendant ; maar 
Öp berfttecgf) ban (jem geen anbere tcoofï / ban bat be5e Soldaten bebel öabben 
ban alle fcebenfteïpe mibbeïen aan temeneen/ om 't gek, batHy tem af* 
ge-epfeïjt tjab / ban bcrn te ft tijgen. €n cemijï be genen / bit tot 3tjnent in be* 
Setting maren/ niet berftanbigb genoegï) maren em 3uïftgupt te boeren/ 300 
^ou Hy 't getal baat af bermeerberen / tot bat Hy 5gn betaling fjaö beftomen : 
^fnboegen bat op bejje ftïae|ten d'Intendant noclj tien anbere Soldaten aan 
Öem 3onbt/ bit/ b'ongeregeïtljebenbetbubbelenbe/brbnnft-gïasenbjeftenbe/ 
öeglag-bepnftetg en öe potten aan fhiftften ffaanbe/ Bet fjupggetoaaöt terne* 
öerfmijtenbe 7 en al 't geen/ bat in ïjupg mag/ .beberbenbe/ tym epnbeïijfc 
ömongen be 6000 guldens te betalen. 

fflijbtvg/ be3elfbe Intendant, tmeebagenöaarnaberffaönbebatDejelfbe 
Heer van Wulven eenige Tapijten, en anber [jupggeboaabr m f e n be3onbet 
Snpg öab berbo?cen/ bet fjen aantaften/ en milbe Iien betbcutt maften/ alg 
toebeten / bit aan be Hollanders , Vyanden ban be Koning 3rjn Meefter , bt* 
Öoojocn. <&cn Heer van Wulven jfphe/ bat 5P besrme matfn/ en bat men 
3tjn Wapen aan ben boordt ber Tapijten, bienabebetttcftftenbanjrmijupd 
gefeïjifct maren/ 30U binben. Ifèaar mat &p ooft bpbjergen fton / d'Intendant 
milbe hem niet 3tjn jmpggemaat boen meber geben/ f^etoel fcpmiflbathet 
mareï'ju taan l)cm beljoojbe/ boo? bat f)p noeö 4°°ocn yco gulden öable^ 
taalt. 

^e Soon ban ben Heer Jan Heuft toierb ntet beter rjebanbeït. 3®t Vader 
Öabiicïï / r enige bagen booj b'omfteer ber $tfot n ban Uytrecht , naar Hoilandt 

Ü Ö * begebc^t/ 



2 $6 11- T>eel. Den Franfen O orlogh d'Heer Hciift: 

begebcn / om 5icï) niet booj'b'eerfïc balbabigïjept ban De Franfe Soldaat bloot te 
fïeüen. Hy I)a&3tjnSoon tot berjjaring ban 't huys gelaten/ aan Dcfcuelnbct 
ooh/ als' een Deel ban 5tjn oberïeben Moeders goct/ toareïijh toebeboo?or\. 
jTDaat d'Intendant, De| Konings verklaring ban bc maande ban September 
ieiilcDcn/ (baar Doo? aan alle afmer5igen bebolcn toierD tueer in 't Landtfchap 
Uytrecht te nomen / op berbeutte ban ?o guldens booj pbrr baglj te betalen) 
op be Vader tec uptboering (tellen millenbe/ batte bet tegen be Soon op/ en 
enfct)te ban ftem een fomme ban 25000 guldens, of iocoo Kroonen , Frans 
gek. Ö&ey jonge t»o?fl sepDe te bergeef £ I Dat bp De Soon ban 't huys toag / Dat 
np geen geit baD / Dat bp niet mag getoehen / en Dat fjp met stjn coet niet booi 
5ijn Vader beboefoetc betalen. 3£at bp een Broeder baD / Die in Vrankrijk 31JÜ 
toooning fjieiöt / en Dat 5tjn Vader een feboonfïult Landts bn Senlis, boo? De 
Poorten ban Parijs baD/ Daar op De Koning De tax \\ on Doen nemen/ 300 bp 
oozDeelöeDatmenDieaan Ijem fcbulDtgb mag. d'Intendant 3epDebat Hy niet 
met Ijem toilbe urahltrelen / maat Dat 31111 meening toaê Dat bp 't geit , 't toellt 
bcm afge-epfeljt mag / 30U betalen ; en bp 5onDt /om Ijem bier toe te Dtoingen/ 
10 Soldaten in 5ijn huys, Die [inn niet beter IjanDclDcn/ Dan 50 ban Wulven 
gebanDeït IjaDDen. %\\ tegenDeel / 5P parften Ijem 300 IjarDt / Dat bP ban d ; In- 
tendant berlof Dee behoeften ban upt te mogen gaan / en eibers" te gaan fïapen/ 
tectoijl bp bet huys aan ben ebergaf / en aan Ijf neetene nDjinhrn in alle ouer= 
bloeöc bérfebafte. d'Intendant beroo?Iofbe aan f)em te gaan Daar 't bem bc* 
ItifDe -•, maar bP boegbbe bp Ijem 6 Soldaten , Die bem oüeral berselDcn / Die 
3?cb bp bem aan tafel boegbben / maar bp ooit at / en b(e 3iclj boe? $tjn beDt 
morrftreïiten / Daar 50 bp na De gcbeelc na"c!)tmetfpeclcn/ en met Tobak te 
fcnnhen Doojbjacljten ; en Dooj Dc5e mibDel maahten 50 Ijem 300 moeDe en mat/ 
Dat Ijp/ noeb bp dagh, noclj bp nacht rufc Ijebbcnbe/ gcöüjongcn mag tor 
berDjagb te Itomen/ en te bdoüen Dat bp 15000 guldens binnen 8 dagen 50U 
betalen, i^u ttoh Ijier op Wiflcl : jBaar DrbJijl De geen / Die De WifTel te Parijs 
5011 betalen/ ge3egbtbaD/ Dat bp bcricljt en bcbeï ban te betalen bcttoaebte/ 
50omoefibP/ upt oo^aaft ban Dcsc bectotjling / boemel bp niet ccrplic|)ttoa£ 
eeeDer al? in May-maandt te betalen / noclj aooo en ?oo guldens , Dat i£ 
1 000 Kroonen Frans geit, meer betalen. d'Intendant tüilöc l)et huys, Dat CCtl 

Der fcljoonfïen ban De Stadt iS/ Doen nebecmerpen. <S>oc!j bp/ De Stadt niet 
Dog? De Puynhoopen ban 3uïlt een beerliju gebouui onge3ien Dnrbenöe manen/ 
3oubtDcMeflelaar > cn'tGereedtichap, bat bp bab boen balen / toeerom / til 
bebal Dat men De Jonge Heuft in 't Tuchthuys 3on flapten / Daar men bem 300" 
lang liet/ tot Dat men in 't Gafthuys een hol boo? bem baD berepbt / Daar men 
Ijem aan een pyler bafl 3011 mafeen/ en te water en f e broodt yttctt. <E>C3C 
ïafligc banöel / en De b?reg ban naeb erger / Dtoongeu ennöelylt bc Vader De ge? 
jrttc fomme, met De bermeerbering te betalen/ gcljjlt ooit De koften ban 
ïi'execurie , en ban be gevangenis , fiie ten minften andere duyzent Kroonen. 
£eb?oegen. ©eeï anbere Lieden ban ftaat, niet alleenliju t'Uytrecht, maac 
ooh in D'anbete Landtfchappen , 5|jn ooa/ om bun Magen, bie tocebgetroft? 
Iten maren/ on ytt groote fommen geftelt/ boctoel 3P scen Deel aan bun 

öhtcSé. 



-Schatting. tegen de Vereende Nederlanden. 237 

blucbt babben / en niet anberg met Ben babben te befïecbtcn : g[a baar $rjn 'er/ 
Die men om öcsc oo^aaft in öc Gevangenis tyctft boen teerton. 3£at meer ift 
ïjetWeeshuys, De Gafthuyzen, enbe Lazarushuyzen 3ijn gebniongen getojeeft 
üooj bejonbere Lieden te betalen / bie nocb aan öen fcljuJöiglj / en bjeïïter 
huyzen aan ben beronöerpanttaiaten/ in p&jat£ ban Rente» ban be fommen 
te treftften / bic 50 aan fjem getelt babben, 

d'Intendant bebafïjt eeng be Gedeputeerden ber Staten te boen Daïeii/ om 
aan Den te 3eggen / bat bP / ten bienjï ban be Koning , een 3omme ban 90000 
Kroonen beboeföe. <&e Gedeputeerden bertoonben aanbem b'onmacbt ban 
't Landtfchap, en b'onmogelnfobepbtöaac in bet sicö bebonbt / om be5c zomme 
op te brengen. Hy jepöe tot ben / bat bese toepgeting een bctoijg ban toepnigïj 
gencgentbepbt toa£ / bie 50 ten bienfi be^ Konings ijabben; bat 50 beter sou- 
ben boen bese zomme bos? 5t?cbte en gemanfceïpe miobeïen op te nemen / ban 
fiem/ boo? bun ïtièugering / te becplictjten totïjentteec of bne malen 50a brei 
op te leggen/ en 3UI&3 aan Ijem te boengeben boo? fïrenge en ftommecltjfte miö= 
beien / boa? be toclfcen hy 5eherlijft Uieï ttuce of b?ie malen 300 beeï ban Den 3011 
Deftomen : bat zy tracljten 5fjn Perfoon , en jtjn beïepbt bn 't Volk batclp te 
malteu ; maar bat bP'er goeDe o?bening in 30» fleïlen / en bat bc Staten bce 
3eïföc 5auben moeten öeranttooo^en. Hy ïjaö bebaebt bet gefeeeï Landrichap 
een matige zomme ban izooo guldens op te leggen/ qllecnltjtt om tz$kn op 

tuelfte toiJ5e bt beladingen onbCC d'Edelen, Steden , en !jet platte Landt gei'egelt 

toaceu / en boebe Staten 3icö bjoegen in be5e belading in te bojberen / om sicl) 
baar na te nonnen cegelen / aïè DP Den gtooter zommen \silbc opleggen. Hy 
Dab baat beneffeng ooft mibbeï gebonben / om 't regifter ban be fchatting be c 
Haertfteden aan 5ie f) te boen bertoonen / baar op De Staten 40 ftuyvers ïjaObni 
Öeflelt / en bic 3ebert tot op 1 5 ftuyvers en 6 penningen- toaren gebjacljr; en om 
aan ben te toonen bat bp geit toifc te binben / baar 5p 5epben bat geen geltürag/ 
ftelbe hy bC3C belafting tienmaal Op / bat tè 7 guldens, en rj fluyvers op pbtr 
Haertftede , 't toeïu meer ban 200000 Kroonen op bjaebt / maar niet ban met 
!)ct npterfte getoelt. ï©antbeCommrflaris, ban een bende Krijghs-lieden ge= 
boïgljt / ging / om be3c belafting op te balen / ban bupg tot ljup£ / en liet beset* 
ti\\Q Uan i) 3/ 4./ ja tot 10 of ü tor ban bese Lijf-dienaars in be bupsen / bis ten 
aebteten toaren gcblcben met betalen / en berbubbeïbe in be boïgeuoe bagb bet 
getal Daar af/ om ben met bc selfbe ftrengbepbt t'erecutcvcn / met be tuelFie 
men be Heeren van Wulven en Heuft ge-creeuteert bao. ®it gefcïjtcoe mei' 
300 gcoote roof ,baldadigheyt , geweldt, en onmenfchelijkheydt, bat ttien Vrou- 
wen, bic nifubjelijfc^ in be Kraam toaren genomen/ be bedden onber 't lijf 
beeft 31c n toeeb nemen / en bat be Soldaten \^ct Lijnwaat , en be Dekens ban bese 

Elendigen oplmn Mufquetten enSpieflen boo? beStadt b?oegen. <Dit betOO^ 
jaaïue juin een fcDjiftHelpe bertoarttjcpöt m be geeft ber Vrouwen , bat mem 
be Vrouw ban een Kramer beeft 3ien frerben / alleen op 't gernebt ban bat bese 
Executeurs qnamen. <£n ocl) ! bat bit ongebal aan een alleen obergcf{onicrt 
aja^. 
©e Heeren Staten bt$ Landts ban Uytrecht babben aï in ben bCOJÏebcn Jare,' 



238 II^Deel. Den Franfen Oorlogh et Intendant $- 

1671. Den Heer Jan Louis Godijn , Heer ban MaerfTenbroek , ban tof gen f)tm 
Provimie , ,a(.s Gedeputeerde, naat Vrankrijk af-gc$on*Jen am aïöaac aan 
't Hof, en bpöcn Koning, DebetlicfjtitigeH ban bace besruaarmfTen po bed 
mogelniV te bebojöcre.v Doen&e/ ban tijöc tot trjöt / ben toeftant Der Uytrecht- 
fesafcen/ aan (jem beeftaan : maarte apcrkötinge ttjaSban tofnnijf) be* 
lang / Detoijl Den Koning 5rjnc Minifters in U ytrecht alleg töebertroubjDe. Wê 
nu b^ö öen Intendant , met Ijet begin Defeéjaars 1673: tocDec een nirurjaen Eyfch 
ban Schatting geöaan/ toaar tegen De bïeïgemclte Heeren Staten ten ï)oogb s 
fren Daööf n ge pzottftcc et / IbelHe pjoteftatie / met Dacbe en D?cpgenbc tnoo?- 
Den ban Den Heer Intendant toiecben beanttooojt / ban De toelne D 00? De Hee- 
ren Gecommitteerden is Rapport geDaan/ afê blijnt/ bp 't boïgenDe/ 

EXTRACT, 

UytdeRelblutien der Edele en Mogende Heeren Staten van 

't Landtfchap van Uytrecht ; Op Saturdagh , 

den 14, van December, 1672. 

R Apporteerden' de Heeren van Dijkvelt, en andere haar Edele Mog: Gecom 
mitteerdens, in gevolge van haar Edele Mog: Commiffie van 's daaghs te 
vooren, aan den Heere Intendant te hebben gereprefenteert, dat haar Edele Mog: 
met droef heyt hadden vernomen, hoe zijn Edele goet gevonden hadde de Ontfan- 
gers van de generale middelen niet alleen te Interdiceeren geen renten vorder aan 
yemandt te betalen, maar ook te ordonneeren 't gene aan de zelve zedert den eer- 
ften November hadden uyt gegeven wederom goet te doen , en voortaan de Im- 
poGtien aan hem te verantwoorden, dat gelijk zulks haar Edele Mog: onverwacht 
was voorgekomen , de zelve ook niet wel konden gelooven , zijn Ed. intentie te 
zijn 5 alfoo de Koningh de goedertierentheyt hadde gehad , van aan de Ingezete- 
nen van de Provincie te accordeeren en toe te ftaan , dat hare capitalen , aan de 
Staten gecrediteert , zouden blijvenin haar geheel, en vervolgens de InterefTen 
aan haar werden voldaan , en dat haar Edele Mog: derhalven verzochten dat zijn 
Ed: die ordre , als ftrijdigh tegens de gemelde conditien , en daar door alle betalin- 
gen en verwandelinge van geit onder de Ingezetenen tot totale verval van d'Im- 
poften zeer deerlijk zoude moeten ceflèeren , zoude believen te veranderen. En 
of zijn Ed. het geen niet wierde vertrout , daar inne difficultey t mochte maken, en 
debetalinge van de renten voor een tijdtdoen furgeeren , dat dan evenwel zijne 
geliefte mochte zijn , de difpofitie over de fchattingen , ten minften een gedeelte 
van dien, aan haar Edele Mog: te laten : want dat haar anders onmogelijk zoude 
zijn, hare bedienders en verfcheyden noodige laften , dagelijks zelfs ten dienfte 
van de Troupes voorvallende > te konnen betalen ,en dat boven al hard en onre- 
delijks zuude zijn , dat de penningen , totbetalinge van renten geemployeert , we- 
der zoude moeten werden opgebracht , dewijl de zelve als conform het geaccor- 
deerde by den Koning, en voor date van eenige prohibitieof verbodtgefchiedtj 
voor aeughdclijk en wettigh moet worden gehouden. Daar en boven dat zedert 

"' " ' die 



'harde woorden, tegen de Vereende Nederlanden . 239 

die tijdt de Impofitien maar omtrent de 20000 guldens, afgetrokken de onkoften, 
hadden gerendeert en haar Edele Mog: ondertufïchenvry meer aan den Heere 
Intendant, en ten behoeven van de Militie hadden gefurneert. , 

Dat de 4000 Rijksdaalders in geldt, mitsgaders 4000 guldens aan Haver , hoer 
wel by het accoort van den vierden O&ober, evenwel maarop de volgende maan- 
den waren belooft, ook wel laat in November betaalt > gelijk ook de Materialen 
en Arbeyts-loon van de Gorps des Guardes voor d'lnfanterie. 

Dat de Heere Intendant daar op hadde geantwoort , van de gegeven orders in 
het minfte niet te zullen ofte kunnen relacheren. Dat haar Edele Mog: tot den 
eerften November met hem waren geconvenieert , en sedert hadden geweygert 
nieuwe conditie te maken, dat hy de Troupes ondertuflëhen moeft bezorgen , en 
dat geit van nooden hadde, dat hyicok daar toe pofitivelaft van het Hof hadde 
ontfangen, en ingevalle haar Edele Mog: meynden 't zelve te ftrijden met de con- 
ditien, by den Koning geaccordeert, dat men door den Gedeputeerden, die aldaar 
Was, (meynende den gedachten Jan Louis Godijn> Heer van Maerxenbroek^ ) konder 
laten doleeren. 

Dat de uytgetelde penningen in twee maal 24 uren weder te berde moeten 
Worden gebracht , of dat hy defelve door branden van de Stadt en andere harde 
wegen zoude zoeken. 

Dat het gene aan hem of ten dienfte van de Troupes in November mochten 
wezen verftrekt,of betaalt uyt andere middelen, en uyt 't gene in de maanden van 
July, Auguft. en Sept. uyt de Impofitie was ontfangen , konde worden gevonden. 

Dat zy verfcheyde confideratien en redenen daar tegens hadden gemoveert , en 
gezeydt dat om alle de zelve een gantfeh ander vertrouwen hadde van zijne be- 
icheydentheyt , oprechtigheyt en rechtvaardigheyt , en hoopte dat hy, de zake 
nader overwegende, van fentimen ten voornemen zoude veranderen. In alle ge- 
valle j dat zijn Edele konde verzekert zijn , dat gelijk haar Edele Mog: geen ver- 
mogen hadden , om zich tegens 't genehy zoude willen te werk leggen te oppo- 
feren, daar toe ook noch de wille, noch d'intentie hadde. 

Dat zijn Edele daar by hadde geperfilteert, men mochte zich aan het Hof ad- 
drefièeren , al wilde men nu , in plaatze van de ge-eyfehte gooco Rijksdaalders 
's maandts , 60 offereeren , dat zijn handen waren geflooten ; ook zoude hy nu 
wel 60, ja 80 bekomen , hy zoude vervolgen de Confifcatie, en ook de pcene 
tegens die gene , die meubelen van gevluchten hadden geberght , en zonder aan 
te brengen onder haar behielden. 

Dat daar na gefproken werdende , over het poinc"t van te doen een openinge 
van den ftaat der Dorpen, en wat yder in het hondert wel zoude konnen contri- 
bueren izy Heeren Gecommitteerden aan den Heer Intendant hadden verklaart, 
dat naar de forme van Regeeringe in deze Provintie gebruykelijk , haar Ed: 
Mog: zeer weynigh kennifle hadden , of konden hebben van het vermogen van 
yder Dorp. 

Dat de Landen in de Provincie in waerdye extraordinaire veel verfcheelden , 
en derhalven het eene Dorp veel meer als het andere inde reële lallen moeite 
dragen , dat de plaatzen , die , Yermidts het getal van Inwoonders of uyt particu- 
liere 



24.0 II 'Deel. Den Franfen Oorlogh Onderzoek. 

liere avantage van dat 'er veel te winnen, goede neeringe , meer doortocht of 
anders valt , in beter ftandt waren , in de perfoneele fchattingen , als logijs-gelt en 
anders hjooger waren aangeflagen. Dat daar-en-boven in het zelve logijs-gelt, als 
mede in andere laften en fchattingen, verfcheyde Dorpen en Gehuchten met 
den anderen, en juyft niet in elke fpetie met een en de zelve waren gecombineert. 
Dat ook zcdert de reële ongelden en perfoneele Impofitien waren ingevoert, 
vcele Dorpen waren gefplift, en Gehuchten of Buurten van den anderen &fge- 
dcelt.Datzijn Edele uyt alle 't zelve wel konden oordeelen,dat het haar Ed: Mog: 
zelfs in tijdt van Vrede en welftandt, genoeghzaam onmogelijk zoude zijn , een 
egalifatie of proportie tuffchen de Dorpen te maken. Immers dat het niet als door 
lange befoignes ; en by gevolgh , verloop van tijdt zoude konnen werden uytge- 
vonden , en dat het zelve altijdt in deze conjunöure niet zoude konnea gefchie- 
dcn, daar de Dorpen d'een mind'ander meer zoo zeerzijngeruineert, d'opge- 
zctenen op d'een plaatze alle, op d'andere voor een groot gedeelte verloopen , 
en de -neeringe en paflagieverdweenen. 

Dat de Heer Intendant daar op gevraaght hebbende , wie hem dan de befte 
kenniffe van die zake konde geven , Zy Gecommitteerden daar op hadden geant- 
woordt , de Panders van Staten en van het Hof, voor zoo veel zulks zoude kon- 
nen gefchieden , wel debequaamfte te wezen, en de Heer Intendant daarop 
zeggende , dat hy de zelve dan tegens den anderen daaghs zoude ontbieden, heb- 
ben de Heeren Gecommitteerde haar affcheyt genomen,naar dat d'arme Provin- 
cie en elendige Inwoonders van dien , aan zijn Edele op het favorabelfte had- 
den gerecommandee-rt. 

Waar op gedelibereert, zijn de gedachte Heeren voor haren yver en goede 
devoyren bedankt. En is goet gevonden de Heeren van Dijkvelt , van Wulven 
eh van de Voort midts dezen te verzoeken , om het ge-eyfchte van den Heere 
Intendant , en het geremonftreerde van wegen haar Ed: Mog: den Heere Stoupa 
re communiceeren , met verzoek van dien aangaande zijne favorable interceflieo. 
by den Heere Intendant te willen employeeren. 

^ict'op i$ gcuoïrjï)t Df $ Intendants Infinuatie , Ö00? Dm Commis Monceaux 
gedaan/ bjnftmöf ty '{tooigenOe/ 

EXTRACT, 

Uyt de Refolutien der Edele en Mogende Heeren Staten van 

't Landtfchap van Uytrecht$ op Sondagh , den 

zp van December, 1672. 

Yn Heer Schade heeft aan hun Edele Mogende gerapporteert, dat de Com- 
miffaris Monceaux, van wegen de Heer Intendant , tot hem had gezeght, 
dat hun Edele Mog. voortaan niet van de Ckargien zouden difl>oneren-> zonder participa- 
tie van degezeyde Heer Intendant; 

De Secuetari? heeft ook gerapporteert, dat op glftertfh , de tol/de Cotnviifarh 

Mvk~ 



M 



Ordres. tegen de Vereende Nederlanden. 24,1 

Monceaux in de Secretarye van hun Edele Mog: hadgeweefl , en tot hem , uyt de naam > 
en •van wege?i ie Heer Intendant had gezeght , dat hy begeerde dat de penningen , voort- 
gekomen uyt de belaft ingen op de Haat -t-ft 'eden , geduurende Je Jaren 1671. en \6~]i. 

cojiform het advertiffement , en de refolutie van de in handen van de Threfo- 

rier du May ge/telt zouden -worden. 

Ten tweeden , dat ?nen in handen van de zelfde CcmmiJJaris zou leveren eenfiaat , 
of rekening van de rechten, die men gegeven beeft op de Wijn-) op het Bier , op de Brande- 
TPtjn } en op het Gemaal, geduurende de maanden van November en December, die door de 
Collecleurs ont fangen ^ijn. 

Ten derden > dat yder Quartier, daar uyt de Stadt beflaat-, op aankomende Maan- 
dagh aan yder Capiteyn en Luy tenant van de genen , die daar kun inlegering hebbe?t , 
yets zou geven 

Dat de gezeyde Secretaris wel inftantelijk had verzocht , dat de gezeyde Com- 
miflariszich zou verklaren wat, hoe , en waarom men gehouden zou zijn te ge- 
ven ; maar dat hy niets uyt hem had konnen krijgen , dan dat het weynigh zou 
zijn, 't welk men zou opbrengen. 

Hierop gedelibereert zijnde, heeft men, in gevolgh van de Refolutie der Staten 
van de twaalfde van December leflleeden , geordonneert; en de Gedeputeerden 
zijn verzocht en geauthorifeert te doen tellen, in deductie, en op zoo veel te min, 
aan den Threforier , ofCommisdu May dezomme van 15547 guldens , ^.ftuy- 
vers, en hier toe te doen depefcheren een ordonnantie van de zomme van 
100995" guldens, op d'Ontfanger de Leeuw, en een ander van de zomme van 
4552 guldens, 4 ftuyvers, op d'Ontfanger van de rechten, die op de huyzen gezet 
zijn, beydetot profijt van de Commis Beufichem,ten eynde als boven. 

<£n \$ bant op gc'troïaïjt bt Refolutie, beïaenj 't «eUen^gaai0« 

EXTRACT, 

Uyt de Refolutien der Edele en Mogende Heerën Staten van 

't Landtfchap van Uytrecht$ op Dingsdagh, den 

31 van December , 1672. 

tt Eeft den Heere vanDijkvelt ter Vergaderinge omftandelijk gerapporteert , 
-TT zijn wedervaren by den Heere Stouppa over het fubjeót als des daaghste 
voeren ten Prothocolle is genotulleert. Waar op gedelibereert , is den Heere van 
Dijk velt voor zijn ondernomen moeyte en gedane devoyren bedankt, en zijn 
verzocht en gecommitteertde Heeren van Dijkvelt , van Roffèn , van Wulven , 
van Sandenburgh, Oadt Burgermeefreren Booth , en de Goyer, omme den 
Heere Hertogh van Luxemburgh en Gouverneur Stouppa te begroeten , en de 
Zelve te reprefenteeren den beklaaghlijken ftaat van deze Provincie en goede In- 
gezetens van dien , ten opzichte van een taxe by of van wegens den Heere Inten- 
dant gedenuntieert, en van zijn Excellentie en Ed: te verzoeken hare compaf- 
fieufe interceflie by de Heere Intendant , of anderzints dat de Ingezetenen moch- 

3M ten 



2^2 IL *D*èl. Den Franfen Oologh Brieven, 

ten vryigheyt erlangen , om te konnen vertrekken werwaarts zy lieden zouden 
vermeynen te konnen fubfifteeren. Is mede den Heere van Dij kvek verzocht > 
ommeover het zelve fubjeel: te concipiëren een MifTive aan den Heere Inten- 
dant 3 die het zelve gedaan en ter Vergaderinge opgelezen hebbende , is die gear- 
refteert in iubftantie als volght. 

Dac den tax, die van wegen den Heere Intendant wordt ge-eyfcht van de In- 
woonders van deStadt onder de zelve zoo groote en bittere wee-klachten ver- 
oorzaakt , dat haar Edele Mog: daar over zijn radeloos en in de hooghfte bekom- 
mernilTe , dat zijn Ed: abfentie haar beneemt het middel , om de zelve die klach- 
ten over te brengen , dat haar Ed: Mog: zijn verzekert , dat het vierendeel van 
de Burgers niet zoo veel contant gek hebben, als haar quote imponeert, dat 
meenighte andere leven van 't gene zy van hare vrienden leenen , en dat ook hon- 
derden van Perfoonen niet anders hebben om broodt voor haar en hare Kinde- 
ren te koopen , als het gene haar van dagh tot dagh by Aaimine werdt gegeven , 
en die evenwel op 30, 4.0, en meer gulden zijn geftek. Dat haar Edele Mog: 
daarom geneceiïiteert zijn , den Heere Intendant by Miffive te bidden , dat zijn 
Ed: wil hebben de goetheyt van de ichattinge en bezwaarniiTe naar te laten En 
indien, bet gene haar Edele Mog: niet enhoopen, deordres van het Hof, zoo 
precijs z^jn ., dat zijn Ed: zulks niet zoude vermogen te doen, dat haar Edele 
Mog: dan verzoeken van zijne compaflie, dat doch believe te verleenen aan 
yder , die zal willen de vryigheyt om met zijn lijfuyt de Stadt te mogen gaan , en 
hier laten het gene zy noch mochten hebben , om elders zijn fubfiiïentie te zoe- 
ken, op dat daardoor moge worden voorgekomen de fchrikkelij keen erbarme- 
lijke gevolgen van de executie , waar mede de gene, die niet promptelijk zullen 
betalen, worden gedreyght. En wy, van u dit felfde aan ons beloovende blijven 
me: eerbiedigheyt. 

P. S. Men komt ook aan ons klagen dat men , uytde naam van uw Ed. in de 
Dorpen zoodanige lommen eyfcht, die zy niet mogelijk zijn op te brengen : de- 
wij i zy gantlchciij kgeruineerc zijn, gelijkgy weet, en gelijk gylclf hebt belieft te 
becuyge». 

Ook heeft men goet gevonden aan de Heer van Maerflenbroek dit volgende 
te fclir ij ven. 

De Heer Intendant heeft een Brief, ter vlucht getekent , in onze handen ge- 
ftek , om hem in uw handen te leveren ; op dat ghy hem aan de Markgraaf de 
Louvois zoud beftellen , daar af wy copye met deze zenden , en dewijl wy ftoffe 
van te vreezen hebben dat de zelfde verdwaalt kan wezen , zoo zullen wy een 
nieuwe copye Jaar af van de Heer Intendant cylTchen , zoo haafl: hy weer in deze 
Stadt is gekomen ; en wy zullen de zelfde ook aan u zenden. Ondertujfchen heeft 
nu » ze der t giftere» en heden aan de Burgers van de Stadt Uytrecht een zeer exorbitante 
tax ar.ngezeght , om binnen x\ uuren betaalt te worden , op verbeurte van Militaire 
executie. 

E w ijl v/y niet konnen weten op welke voet dcfe tax gefchiedt , ten opficht 
van de Biljetten, die men aan perfoonen van verfebeyden ftaat geeft , vermidtsde 
liedet/j dis. m de kleyne gavgh woonen, by de Heer Vermeer , Wij n-koopcr , aan \ oude 

Kerk, 



Schatting. tegen de Vereende Nederlanden. 243 

Kerk-hof, ydergefchat zijn op 30 guldens , d' Ambacht s-lieden , gelijk Kleermaakers , 
Schoenmaakers en anderen , op 80, 90, of "93, guldens , degenen , die een weynigh hooger 
van/laat zijn, gelijk de Profejfor Cyprianus, op 184. guldens , degefeyde Vermeer , Jf'^'». 
&w/>er j ö/> 107 guldens; daar uyt gy zult konnen oordeelen op welke wijze men de 
anderen taxeert : 't welk, naar ons bedunken, in defladt Vprecbt opklimmen zal tot de 
zomme van z of 20000 guldens ,behalven de 2 fiuyvers voor y der gulden, die men voor 
de geen eyfcht, dewelk de ontfanghft van de tax heeft ; 't welk men voor de twee 
lelie maanden van November en December eyfcht. De Dorpen van 't Landtfchap 
z\jn gefchat op de zelfde wijfe voor de gefeyde twee maanden , gelijk eenigen op 
gifteren en heden hun klachten daar over aan ons gedaan hebben : te weten, Hou- 
ten,met zijn aankleven, op 1 800 guldens, Weft-broek op 14.00 guldens, Hzgefiepi op om- 
trent %^o guldens , Martensdijk op 1440 guldens. Wy fchrijven heden over deze 
Zaak aan de Heer Intendant, gelijk gy uyt de copye, hier by gevoeght , zult 
konnen zien. 

Wy hebben goet gevonden bericht hier af aan u te geven , om het zelfde aan 
Zijn Majefteyt , en aan zijn Minifters te vertoonen, en op dat ghy zoud trachten 
verlichting van een laft, die onverdraeghlijk is, voor ons te bekomen. 

P. S. De Heer Intendant heeft ook aan ons bekent gemaakt, dat wy ons voor- 
taen zouden onthouden om van eenige officien , ofchargien te difponeren, als 
met zijn voorgaande participatie ; daar af wy u nebben willen verwittigen , om u 
daar afte konnen dienen naar dat de reden, zal vereyfchen. Wy voegen'er de 
copye van de Brief by , die wy heden aan de Heer Intendant fchrijven, gelijk ook 
een van de geen, die de gezeyde Heer Intendant aan mijn Heer de Mark-graaf 
van Louvois op den . . . van December heeft, gefchre ven, gelijk hier volght. 

Dewijl de HeerenScaten van dit Landtfchap twijffelen , dat ghy geinformeert 
zijt van de ftaat , daar toe het gebracht is , zoo heb. ik deze weynige regelen nret 
konnen weygeren , om in weynigh woorden tot u te zeggen , dat'er van alle de 
Dorpen van het gezeyde Landtfchap niet een is, hetwelk niet verfcheyden ma- 
len is gefourageert, onder geloopen, of die niet in 't vermogen der vyanden zijn, 
de welken niet minder door hen, dan door ons, uytgeplondert zijn Wat de Ste- 
den aangaat, die van Wijk en Rhenen hebben verfcheyde legeringen en deur- 
tochten van troupen uytgeftaan , die hen verdorven hebben ;, en de ftadt van 
Montfoort isfeer uytgeput door verfcheyden veranderingen van Guarnizoen ; 
invoegen dJt'er niets Qveii'gji is,als de lieden, van Uytrecht en Amersfoort alleen, 
die noch eenigbfims zijn ge.conferveert/choon zy zeer grootelijks vervallen zijn, 
van dat zy eei tijdts geweeit hebben. Daar ziet ghy 't geen , dat ik u van de ware 
ftaat van 't gezeyde Lantfchap kan verhaien,en dat ik met eerbiedighcyt ben,&c. 



244- IL 'Deel. Den Franfen Oorlogh Klacht over- 

EXTRACT 

Uyt de Refolutien der Edele en Mogende Heercn Staten van 
't Lantfchap Uytrecht. Op Woensdagh den i Jan. 1 673. 

H Ebben de Heeren van Dijkvelten andere hare Ed:Mog: Gecommitteerden, 
volgens Rerolmie Commifloriaal van 's daaghs te vooren , ter Vergadcringe 
gerapportcert , dat na een kleyn compliment, om den Heere Hertogh tedifpo- 
neren tot een gunftige audiëntie , en antwoort 5 aan de zelve hadden voorgedra- 
gen dehoogc en perplexe ongelegentheyt , in de welke haar Ed: Mog: haar be- 
vonden, vermits den Heere Intendant van de Inwoonders van de Stadt Uytrecht 
dede vorderen een tauxe en fchattinge, die van de zelve onmogelijk kondc wor- 
den opgebracht , ja veele honderden, ja mifïchien duyzent menfehen, wa- 
ren gcfteltop 30,4.0, en meer guldens, die om broodt voor haar en voor hare 
Kinders te koopen , niet anders hebben, als 't gene haar van dagh totdaghby Aal- 
moeflè wordt gegeven , dat veele eerlijke Luyden ook in aanzienlijke charges en 
bedieningen , van haar Vrienden en Bekenden moeten leencn geldt , om te kon- 
nen beilaan , dat zelfs veele onder de gequalifïcecrfte , en ook Regenten niet zoo 
veel in contanten hebben, als haar quote bedraaght , en dat daar boven van de 
Dorpen worden geëyfcht exceiïivezommen , daar nochtansde zelve , als t'ecne- 
maal geruincert , niets en konnen furneren , en dat alle die gene, die hare refpe- 
ciive contingenten in 14. uuren niet voldoen , met rigoUreufe executien wierden 
gedreyght, dat de klachten en lamentaricnalomme zoodanigh waren, dat die te 
hooren genoegh is om tot medelijden te worden bewogen , dat haar Ed: Mog: al 
't zelve by Müliveaanden Heere Intendant hadde vertoont, en eerbiedigh ver- 
zocht dat de gcmclte bczwaarniiTe zoude gelieven achter wegen te laten. Én dat 
haar Ed: Mog ondertulTchen zijn Hooghgemelteootmoedigh dede bidden, om 
aan de arme en ellendige Ingezetenen van Stadt en Provintie noch te vergunnen, 
tot teken van zijne goetheydt, van niet toetebten, dat gedurende de abfentie 
van den Heere Intendant , eenigc executie werde gedaan. 

Dat de Heere Hertogh daarop hebbende gcantwoort , altijdt genegen gewceft 
te zijn, om de Inwoonders dien ft te doen , en daarom wetende dat het Hof vcr- 
ftaar , dat by de zelve tot onderhoudt van dcTroupes moet worden gecontri- 
bucert; voor dezen haddegeraden liever met den Heere Intendant daar over, 
gelijk in de maant October gefchiedt is , te accorderen , als by ontfrentenifTe van 
dien, de zelve die zake in handen te laten nemen. Als by zijn Hooghgemeldteal 
uytftel zoude worden tocgeftaan , dat zulks maar kende wezen voor weynigh da- 
gen , da: men daar na doch weder mofte tot het poinc~t komen. Dat hy wel konde 
geloovcn, vcelcabuyzcnindc taxatie te zijngcplecght, ook de zelve miflehien 
wel te hoogh te zijn begroot, maar dat'er evenwel wat moft werden gegeven, 
dat alle maant by de militie vanden Koning loocooguldens wierde verteert, en 
by de Burgers geprofiteert ; en dat in alles noch maar 2 7000 Rij ksdaalders waren 

op- 



-de Schatting, regen de Vereende Nederlanden. 245* 

opgebracht > en dat derhalven zijns bedunkens beft zoude zijn met den Heere In- 
tendant als noch een overkorofie te maken. 

Dat haar Ed: den Heere Herrogh hadden te gerrcet gevcert , daar haar Ed: 
Mog: om den Heere Intendant, zoo veel in baar is, contenten ent te doen , alle 
de Inwoonders in de Stadt en Steden van Provimien hadde belaft, om in wey- 
nigh dagen yder te beralen zoo veel, als het HaertfiedC-ge't in twee jaren be- 
diaaoht, en hetptovcnu van dien , nevens het inkomen van de Impcfiticn aan 
zijnEd: (hoewel tot haar leet wezen vergeefs) hadden geoffereert, dat het gelde 
'c gene van de Soldaten wierdt emfangen , voer't meerendcel weder rroft wer- 
den gebruykt tot inkoop envoldocninge van de Waren, die daarvoor wierden 
gelevert ; dat het ook maar zijn eenige weynigeNeeringen en Ambachts-luy- 
den , die aan de winft participeren. 

Dat boven de bewufte 25COC Rijksdaalders , niet alleen noch zoo veel exceffive 
koftcn , ten behoeve van de Trcupcs , waren gedragen , maar dat ook by de zel- 
ve meeft alle de vruchten van de Provintie over een gantfthjaar waren genoten; 
enbehalven veelePaerden,by naallehetEeeftiaalenkleyn Vee gedachten wech 
ge voert , en dat daar de orde Eygensars van de Landen, die orriinaris 3 of 4ja- 
ren pachts ten achteren Honden , en deHaeftvan Bruykers rot haar cautie daar 
voorhadden, niet alleen de Inkomften van ditverlocpen, en van alle de achter- 
ilailige Jaren komen te miflen , maar cok noch zullen genoodtzaakt wezen, om 
al voorens eenigh genot in het toekomende te kennen kcopen, de gedeftrueerde 
Huyzen weder op te timmeren, en de Bouwhuyzenvan Heeftenen gereetfehep 
te voorzien. 

Dat zedert de Armee van den Koning hier is gekomen, het gene nu is om- 
trent de 7 maanden , niemandt een ftuyver van zijne vafte goederen heeft ken- 
nen trekken , en endertufkhen een yder van het gene in voorraat mochte heb- 
ben gehadt , moet leven , dat ook geen intereffen op de Comptoïren konden wor- 
den ontfangen , en dat alle de revenues in deze Stadt en Provintie , ais buyten alle 
negotie , alleen in de twee middelen beflaande , geen de minfte apparenue is dac 
yemandt een Penning zal konnen bekomen, en derhalven het weynige, dat d'een 
of d'ander noch mochte overigh hebben, van nócden zal wezen om broodtte 
koopen, endaar om alle die redenen abfoluyt onmogelijk is de gevorderde raxe 
te konnen opbrengen , eningevaüedczelveevmwel zcude worden gevorderr, 
dat zijn Hooghgemelte uyt com padie, en om te voorkomen de fchrikkelijke ge- 
volgen , die de arme menfehen uyt de gedreyghde Executie ftaan te lijden, en 
uyt vreeze van de welke veele overleggen, hoe zy haar met haar Vrouwen en 
Kinderen maar Zullen falveren, dat wil vergunnen c'eliberteyt aan alle die wil- 
len , om uyt de Stadt alleen met haar lijf, en latende alle het gene zy noch moch- 
ten hebben , te mogen vertrekken. 

Dat den Heere Hertogh daar op tot befluyt hadde gezeght , de offres aan den 
Heere Intendant gedaan , zijne confideratien tementenen, en dat zijn Hoogh- 
gcmeldte zich daar op eens zoude bedenken , en in het korte befcheydt doen 
weten. 

Dat haar Ed: van daar voorts waren gegaan by den Heere Gouverneur Stoupa, 

Ii 5 ea 



246 II* ^Deel. Den Franfen Oorlogh Taxatie op- 

en dat dewijl hare Ed: Mog: bezigh waren , om aan de zelve mede het boven 
verhaalde te infinueren , den Hertogh daar by was gekomen, en eyndelijk na een 
deductie van alle de redenen , en eenige inftantie gedaan , om ten minften te mo- 
gen obtineren , voor die gene die zulks mochten goet vinden , de vryheydt van 
metbaarlijftekonnen vertrekken, en dat het al te hard zoude zijn het zelve te 
weygeren aan degeiae , die alles willen hier laten , alzoo men behoort tekonnen 
volftaan met te geven alles wat men heeft. 

Dat den Heere Hertogh en Gouverneur daar op met den anderen een wey- 
nigh apart gefproken hebbende , eyndelijk hadden verzekert by den Heer Inten- 
dant alle goede officien in faveur van de Provintie en Ingezetenen te zullen aan- 
wenden , en dat by proviüe geen violentien zouden werden ondernomen , doch 
dat de vermogende wel zouden doen van ondertufTchen op haretauxe wat te be- 
talen. 

3&m Hertogh van Luxenborgh bemibbelbe Dejejafte ban 5oobanigïj/ bat bic 
ban bei-mogen maten / bp piobifie De helft / bc anöere / het beebe of bictbepart 
ban be Tauxatie , pDcc na ?ijh bermogen / souben betalen. 

.fDcn bocebe boenitiaall een ftraat-praatje tcUytrecht, banbat'cc jeftet Juf- 
frouw , met haat Dochter , bic $cct fchoon töag / bp Den Franfen CommifTaris 
3ou genomen 3nn / hlagenbe ban onbetmogen / tocgeng 't betalen ban hate 
op-gelcnbe fchattinge , maar toübe hy , booj bc yïïic öaar. Dochter, eenigen tijt/ 
tot 3gn turemaah bp l)em behouben / 3P 3on fjet toeftaan tuaac op ben Com- 
mis baat aansienbc / ben hoop toe floegh f en na bertoop ban sommige Dagen/ 
Die Dochter, met een behooilnhe Quitantie ban be fchattinge boIDaan te Rebben/ 
öe Moeder tDcbctom te huns 30110c. 3Doeh of 't maar \p etc. 

©ie ban Amisvoort mierben oofc niet totpnigl) beïafi/ 500 toe! boo? inlegering 
banRuyters en Soldaten , als tauxatien , maat Obcc 3p bp bc Heeren Staten 
fUytrecht quamen baar noobt te hennen gebcn / baat op geDelibctectt niictbt/ 
m upttorfêen ban 't bolgenbe 

EXTRACT, 

UytdeRefoluticn der Ed: Mog: Heeren Staten desLants van 
Uytrecht. Vrydagh den 3 Januarii , 1 673. 

H Ebben de Heeren Gecommitteerden der Stadt Amisvoort, ter Vergaderin- 
gevoorgedragen, datzy van wegen zijne Koninklijke Majefteyt waren ge- 
Zommeert tot betalinge van a^-oco guldens voor contributien , over de jonghft- 
leden maanden November en December , boven noch icoo Camiiblcs van de 
Troupes , in haar Stadt Garnizoen houdende , of 2000 Rijksdaalder;- daar voor , 
in voegen als de Actens va» fommatie hier vervolgens zijn geinfereert. 

Van 



-x^Amüfoort- tegen de Vereende Nederlanden. 24.7 

Van wegen den Koning , 

Wordt aan de Inwoonden van deStadt en Jurisdictie van Amisvoort ge- 
ordonneert te betalen aan de Officieren van 't Regiment van . . . defom- 
rnevan 24000 guldens, op rekening van de fubfiitentie van het gezeyde Re- 
giment, geduurende de maanden van November en December leflleden. 
Welke (omrne aan de gezeydelnwoonders aangerekent en opgenomen zal 
worden voor alle hun contributie in geit , geduurende degezeyde maanden. 
Gedaan t'Uytrecht, dcn4vanjanuarii, 1673. 

Getckent RobeRt. 

De Koning wil dat de Inwoonders van Amersfoort verfchafFcn 2000 Ca- 
mizolen voor deTroupen, die in deStadt in bezetting zijn, ten waar zy 
liever 2000 Pa;akons wilden geven. Op den 12 vanjanüarii, 1^73. 

Getekent Du Murat. 
%&e Rooms-geziaden toilom öic ban ttë Dorpen Immenes , een fean ÖatÊ tfffléfe 

Kerken bent «icn ; öier ouct quanwn jp t'Uytrecht al rttföe litófjen / aïtoaac 
öe Oolgcuöc Refolutien op genomen 5ijn. 

EXTRACT 

Uyt de Refolutien van d'Ed: Mog: Heeren Staten des Lants van 
Uytrecht . Saturdagh den 4 Januarii , 1 673. 

H Ebben de Heeren van Dijkvelt en andere haar Ed: Mog-. Gecommitteerden, 
volgens RefolutieCommifïöriaal van den laatften December jongftleden , 
en den derden dezer ter Vergaderinge gerapporteert , dat Zy de Heere Hercogh 
van Luxenburgh geremonftreert hebbende , de klachte haar Ed: Mog: voorge- 
komen van de Gemeente van Immenes, welgemeldten Hertogh hadde geant- 
woort verftaan te hebben , dat het Dorp van Immenes twee Kerken hadde , en 
aldaar veel Room fcheCathol ij ken waren, enderhalven redelijk dat eeneKerk 
haar ingeruymt wierde, op het welke zy Heeren Gecommitteerden zijn Excellen- 
tie hebbende bericht , dat de Dorpen van Immenes twee diftincte Dorpen waren, 
onderfcheyden in Gerechten , Schattingen en alles , en niet gemeyns met den an- 
deren hadden , als de naam Immenes 5 echter weder verfchiüende in de by namen 
van Binnendijks en Buytendijks , en dienthalven moeften aangezienworden , en 
ook effectivelijk waren twee feparate Dorpen , in de welke ook meerder Gerefor- 
meerden dan Papillen waren woonende , hadde zijn Excellentie geantwoort de 
zake hem anders aangedient te zijn, dan daar op naarder te zullen informeren, 

en- 



248 IL*DeeL Den Franfen Oorlogh Nieuwen Eyfch- 

en zulks Zoo bevonden zijnde, deordre daar inne te zullen veranderen, en 
de Heeren Gecommitteerden daar vankennifle doen hebben. 

Dat de Heeren der Stade Amisvoort , hare klachte hebbende gedaan , en door 
de Hoeren hare Ei: Mog: Gecommitteerden daar inne zijnde gefecondeert, zijn 
Excellentie hadde belooft geene executie, gedurende deabfentie van den Heere 
Intendant , te Zullen laten gefchieden , zeggende, datzy Heeren van Amisvoort 
Zulks aan den Commiïïaris aldaar wel zouden mogen bekent maken, gelijk ook 
den Heere Hertogh op 't verzoek van de Heeren Gecommitteerden beloofde, 
dat als vooren geen executie jegens de Dorpen ten platten Lande , tot voldoenin- 
geharer tauxe, en zoude werden gedaan , en door gemelte Heeren Gecommit- 
teerden verftaan hebbende de executie, die albereydts jegens eenige Burgeren 
der Stadt Uytrecht was ondernomen , hadde verklaart zulks buyten zijnlaft, en 
tegenszijn intentie gepleeght te zijn, enaanftonts ordre gegeven, om daar na 
te vernemen , en zoodanigh bevonden werde , het zelfde te doen herftellen , met 
vernieuwingevan zulks gedurende de voorfz. abfentie vanden Heere Intendant 
achterwegen te laten , alleenlijk daar by voegende dat die gene , die dos macht 
hadden , zouden voldoen zoo veel in haar vermogen was, van welke gunftige 
antwoort eg verklaringc zijn Excellentie bedankt hebbende , hadden zy Heeren 
Gecommitteerden affcheyt genomen, de Heere Gouverneur Stoupa gaan be- 
groeten , en den zelven voor zijne favorable interceffie , en goede devoiren ten 
goede van de arme Ingezetenen in dezen gedaan , mede een compliment van 
dankzegginge gemaakt. Waar op gedelibereert , zijn de Heeren Gecommitteer- 
den door haar Edele bedankt , en is daar op geen vorder refolutie gevallen. 

<E>m Intendant Robbert nt! toeDCCOttl binnen Uytrecht genomen 5()nbe/ 
toai'ec gcoote bcclcgentbcnbt / \jot turn be Executien auet 't inijaïen beefchat- 
tingen,$3ufionimittoo?Uotncii/ baat toe altoeart* aan5ienlnfte Staats-gewijze 

bezendingen, Dooj Gedeputeerden 5{jn af-gegaail / DOC) öcn Heer Intendant 

nam fj'ace Klachten niet jerc tcc (jatten/ até 5 j;iDe nu 50 j Dikmaal? / 300 aan 
J)cm / al£ bni Hertogh van Luxenburgh, geöaan ' bat Ijn'et in bertiatbe / toanc 
Hy enfcljtC ban De Inwoondcrs , noch, <5oo Bedden , en' 100 paar "Slaaplakens, 
't toeiu De Burgers toif tb taan gedept/ om Die 5düe in De Daartoe geoj Jonneet' 
be Kerken te bcftcllen / geïrjh oóït op ben sJanuarii, 1673. gcfc^ieDr. <®m$k 
tien baal) begcetbc be:ï Intendant meöe te toeten 't getaï ban alle be Wijnkoo- 
pers, Brouwers, en Bakkers, en !)ae bccl be3clue mrt öare neeringe ItonDrn 
confmnecen ; hy begon ooh Ijrt opljalcn bcc ccfhf renOc fchattingen , niet alle 
ÜebenUeltjftc mibörlen / uoo»t te 3ftcen/ niet tegcnffaariöe Ijet onset mogen ban 
be nptgeputte Inwoonders , bem gehocattfaam 'uoojgeflclt toietut : föen (lel* 
be baat ooft ernrge lichte Stukjes op Ys-fleden , toe / en pjefrc uetfcljcpöe Handt- 
fleden, öccgabetöe menigf}tc Kan Ys-fporen , on noclj een tocl)t / 300 men 
mepnbe/ in Hoüant te boen. <De Soldaten toirtbcn gemonfiert / rn af-gehon? 
btgbt / bat alle bc Schouten ban be Buurten, 'c getal bcc Perfoonen barir&Je 
Buurt, aan ben Gouverneur moften obctlcbetcn. 

OüücrtilflTcijen Voserbt l)Ct vonnis olïCC "t berfcfjfj bet Kerken *jan Immcnes, 
(hjet booten fceröaalt) iiytöffp?ohfn/imttoij3rriDel)ct bolgentie 

EXTRACT, 



Emtnenes. tegen de Vereende Nederlanden. 249 

EXTRACT, 

Uyt deRefolutien der Ed: Mog: Heeren Staten van 't Lant- 
fchap van Uytrecht. Op Vrydagh den 17 Januarii, 1 673. 

TS gerapporteert dat de Heer Hertogh van Luxenburgh , hebbende particulier- 
lijker doen vernemen , aangaande deftaat der Dorpen en Kerken van Imme- 
nes, zoo wel binnen s- als buyten-dijks, conform het geen, datind'Aéten van 
dezevende van deze Maant geinfereert is , in gevolgh daar af had gefproken met 
den Intendant , die dit volgende Appointement heeft doen depefcheren. 

De Rdigionartffsn z,utlen inde bezitting van hun Kerken blijven , tot dat men da 
Kontnqs ordre beeft onifangen \ en de Cathohj&n muilen ondertujfchtn vermogen 
hun Aiijfe te doen lez,en tn zoodanige andere piaats , als 't hen z>al believen. 

GeMcmt'Vytrecbt , den zj Januarit, i6jj. 

Getckent Rorert. 

TDen brbe t'Uytrecht ooït afbonbigen / Dat pber / bn toten nrmaubt b*ee mtg 
fjuam t'jjupg Icgnrn/ 3ijnnaam / enplaatg ban toaatljp quahi/ aan Den Gou- 
verneur moft beftent mnbeu / op bc boete ban icoo Rijksdaalders : <Dat ootf 
memanöt met cm Degen of Zijd-geweer mocljtgaan/ Dan Lieden ban Staat a 
Ctl Adel , op boctf ban 100 Rijksdaalders. 

<Qc n 20 Januarii , 1673. toitröc baai ooTt af-geïe $en/ bat / 500 pe mant ee nirjc 
gebluehceOoeDcrcngebrrgijt fjab/ Die moft aangeben/ op conhTcatie ban De 
3t1üc / en noclj biermaai 300 beel aan boeten baar bcben / en toie eenige Drr 3eï- 
bet toifi aan te bjeugtn / 3011 baar ban bet bijfDe-part genieren : JBcn ging!) 
nu vjDcöcr boo? De tturebe repé om / met Soldaten , om Dr Schattingen op re ba- 
len / r n Die nfet bctaaiöe / hreegl) De 3elbe in Ijupg / Die baar ban / na difcretie, 
('Die 3rer hlepn bja£) fjttp£ halben/ toaatboo? 5omttjDts grcoteo.iojbicgbcoj 
bleien. 

Wc Staten tief Landrs ban Uytrecht , met Den Heer Intendant nift ïanrjec 
uounrnDe ober een bomen / gaben De jaan op / tn fe&ebcn Den bolgenben Brief 

naar Vrankrijk. 

Schrijvens van de Heeren Staten 's Landts van Uytrecht, aan 
Jmt Lquü Godifn ■> Heer van Maerfjhibrotk , haar Gecom- 
mitteerde by den Koning van Vrankrijk. 

UTt de rapporten van onze Gecommitteerde , copyelijk hier nevens gevoeght , zalu 
Ed:kom:en zien wat zedert ecnige dagen iuffchen den Heer Intendant en ons , op 
èetjubjfftvan de/chattinge y by zijn Ed: op de huyz?nge(h!t , is gepajfeert ■> die in- 

K k middels 



3 co II 'Deel. DettFranienOorlogh. Staten Brieven* 

middels en noch van lijdt tot tijdt 'vermeerderen. De dijficulteyten , die v>y m cas van 
accoort aan ons zijde hadde te apprehendeeren , zoodanigh en zoo verre , datwy meynen 
groote redenen te hebben van ons te ver/?eugen, dat den Heer Intendant de conditiev, 
volgens onze re/blut te van den ify dezer , zijn Ed: voor gehouden , niet heeft believen in 
te willigen : Want tv? in zulken cas zouden noch 78000 guldens , onder rabat van 't ge?ie 
deabfente daar w?ie moeten betalen, aan den Intendant hebben moeten gort doen ; en 
zijnEd: heeft niet meer als omtrent 66000 guldens ontfangtn, en 'r geve teel te -weten 
flaatf zijn Ed. hadde by provifie (zeer roeynigh huyze» uytgezondert) niet meer als de 
kefte va» dt tax doen vorderen , en eenige Vfin zijn bedienden haar met een darde , an- 
dere by geringe luyden met minder laten contenteeren. En nu -worden wy bericht dat ver- 
fckeyde Buurtenen Straten ■> om dat gedeelte uyt te maken , en daar door malkanderen 
van die rigoureitfe en wreede executie te bevrijden , haar geit als in gemeen/ihap , en te 
zamelt hibben gebracht j dat ook meenighte van per/honen van meerder , ja van goede ge- 
legent keyt ge/t hebben geleent 3 om haar contingent te betalen , dat veele andere daar toe 
haar laat/Ie Goudt } of Si her hebben ver kof t , en dat der halven ontall 'ij ke Per/oonen , 
door de voldoening? van de eerfle portie , haar feenemaal van geit hebben ontbloot : Het 
gene ook te waarfchijnelijker ons voorkomt , om dat door de gantfche Stadt is gedivttl- 
geerti en generalij k gelooft geworden, dat den Bijjchop even voorhof op zijn vertrek zoude 
hebben verzekert , dat de vermogende met het voldoen van met de helft e > en de min- 
dere viet dit van een derden deel van haar taxs zouden volftaan , en daar by accedeert 
noch dat zommige van de Connniffarijjen niet als de- principaal fl e luydeninjderWijk , 
ja in eer: i ge van de flèchtflemaar een of twee H::y zen de fchattinge hebben afgevor der t > 
zoo dat wel zoberlijk de meefle rijpe Peeren by haar geplukt zijn , en der halmen door ons 
de ge-eyfehte 7800c } in genen deèle uyt derefi va7i dam tax hoewel noch vry meer impor- 
teerde , te bekomen zijn geweefl : Bekalven dat wy bezwaarlijk het gekrijt , en gekerm 
van de arme Men f ch en zoude hebben kounen tegen ft aan , en daar door dikmaal s zijn ver- 
btndtri geworden van het te doen innen , van veel Luyden die het in der daadt wel zou- 
den hebben konnen opbrengen. IVy hebben raadt zaam geacht U E dit boxen verhaalde 
zoo brcedt te advifceren , op dat U E. zich daar van aldaar , e» zoo het behoort zoude 
konden bedienen tot onze def charge , alzoo de Heer e Intendant niet wel te vreden zijnde , 
dat wy de voorflagh niet hebben geaectptcert , aan onze Gecommit teer den s gezeght heeft 
daar over aan het Hof te zullen J 'ckrijven , en in plaatze van dat tot noch toe aLe goede 
ojjtcteh heeft gedaan , nu qualijk van ons te zullen getuygen . Wy geloven met zonder fun- 
dament , dat zijn Ed: misnoegen en gevoeligkeyt te grootcr is , om dat hy de onmacht en 
onver mogext keyt in de Stadt. ondervindt zoodanigh te zijn , dat by executie niet zoo- 
wel , als by de conventie zoude hebben bedongen , zal konnen erlangen , en daar toe die 
hardt en tot noch toe in dit Landt ongehoorde middelen , en dat tegens veele ellendige 
Menjchen , die niet en hebben , zal v,oeten employeeren: Want -wy konven niet anders 
oordue.'en , of zijn Ed: is ten vollen overtuxght van de hooge armoede , en miferie van de 
Ingezetenen , en heef t ook een eerlijk gemoedt , dat meewarigh en fvfcept ibel vanmede- 
dogeiiktydt is , waar laat zich al te veel gelegen vezen , om pennwgente vinden , en 
. mede contentemevt aan de M'mifiers te geven. Onder t uffeken verlaten , uyt oor - 
ik van de fchattinge , veele luyden, zelfs van de fat 'zoen ei 'ijl ft 'e , hare Huyzen, en 
9 by een ander ïr.-wQonen , gcy.cene luyden zoo Mans als Vrouwen j vluchten dagelijks 

imt 



-aan J\ L\ Godijn. tegen de Vereende Nederlanden. 2 f i 

met meenighte , en hoe-wel voor twee dagen tujjchen de 40 of 5 o , hier en daar aange- 
haalt , weder in de Stadt gebracht , en de Mans tot haar onder-klederm , ja zommige 
naakt uyt getrokken zijn , zoo wordt het evenwel daarom niet vaar gelaten , zoo dat U 
duchten is , dat de Stadt feenemaal zal werden gedefoleert , c, 



' n 2.8 Januarii , 1673. 
State», &c 



%kz fcoïg&t ecnanöcretianöni5eUjen datum. 



Eerentfefle , Sec. 

WY hebben U E. zedert eenigen tijdt herwaarts geadvifeert , dat de Heer e Inten- 
dant aan de Ontfangers heeft geiuterdiceert geen renten meer te betalen , midtfga* 
ders de zelve te ieveelen , voortaan de Impofitien aan zijn Ed: 4e verantwoorden. 

Dat zijn Ed', ook , ter zake van de abfentie van den Adjutant Matthiftus , heeft ge- 
difponeert van het Cameraarfchap van den Lekkezdijk , niet tegenftaande aan zijnEd. 
geremonftreert ü geworden , dat het zelve altijdt , zelfs onder de Regeeringe van Keyzcr 
Karel, volgens de Ordonnantie van den Lekkendijk by hem gemaakt , heeft toegefcasn tot 
onze collatie , en dat alles contrarie de Articu!e?i , die het Sijn Koninglijke Majefteyt 
heeft belieft aan deze Provincie te vergunnen. 

Daar-en-boven weygert zijn Ed: nu tegens het provenu van de Impofitien in uytgift 
te admitteeren , de 4.000 Rijksdaalders aan zijn Ed. in conformit é van der: accoords over 
de maandt van Oclober , in minderinge en ter goeder rekeninge , van het gene de Pro-, 
vincie daarna zoude moeten opbrengen , in November voldaan, onder pretext datwy 
tver het volgende niet weder met zijn Ed: zijn verdrage?i. 

Ook wil zijn Ed: om de zelve redenen in uyt gift niet pajfeeren de Intereffen , die zedert 
den 1 November , en voor date van zijn verbodt zijn betaalt > gelijk zijn Ed: ook noch 
wil wey geren verfchey de poften , ten dienjle van deTroupes 5 of over andere zaken met 
zijn Ed: kennijfe , of op zijn Ed: ordre , uytgegeven , als breder uyt de bylage zult kon- 
nen zien. Alle het welke dies te meerftrijdt met de billijkheyt , om dat wy nu buyten de 
Impofitien geen ander reveyms hebben. 

Noch heeft zijn Ed: alle de huyzen bezwaart met de ondragelijke Schattivge van een 
tien dubbelt Haertft ede- geldt , en dat alleen over de maanden van November en De- 
cember. 

En vordert over de voerfz. Maanden by executie van y der Dorp een groot e f om me 
geks , niet tegenftaande e enige v*n de zelve door het doorfteken van den Lekkendijk zijn 
geinundeert , meeft alle onbeheert en onbezai-yt , en by na de meefte van haar Vee en 
Paerdtn berooft. 

Eo dewijl de Heer Intendant , a U wy daar over aan zijn Ed: klagen , zich beroept op 
zijne or dr es , en ons renvoyeert aan het Hof-, zoo v inden wy goedt dat U E. ter esrfter ge- 
legent beyt alle het zelve alvoorens over de ferme van dien geconfuleert hebbende, met 
degene ,dieü E. weet tot deze Provincie wel genegen te zijn , en het werk zn veel doen- 
lijk ten beften geprepareert zijnde , aan den Koning zult remonftreeren , &c. 

Den 18 Januarii, 16-5. 
Staten f &c, 
& ft 1 gfet 



2 £2 //• T>eel. Den Franfen Oorlogh Raadt s-Am$ten- 



Siet Ijiec noclj cm becöe. 

M£7 dV voorgaande Poft van denz% dezes , hebeen wy u Ed: by twee Mifpven , gead- 
vïleert verfcheyde bezwaarmffen , ons door den Heere Intendant opgeleyt , en dat 
u Ed'. de zelve aan den Konivg op degevoeghlijkfle wijze zoudt remonjlrseren , tot dien 
eyvdevoor inftrutlie de rapporten van 't gene omtrent die zaken was gepaffeert , daar 
nevens hebbende gevotght . Wy bltjvn noch van '/ zelf de gevoelen , en recommandeer en 
u Ed: zulks hoe eer hoe liever in 't~werk te leggen , en uyt vreeze dat die depefches moch- 
ten wezen vermijl , zenden wy by dezen der zelver duplicata. En alzoo ondertuffchen 
voorgevallen is ? dat aan het huys van den Heer van Wulven gevonden zijnde een ige 
weynige ftoelen , den Heere van Ametiswaert (zoo gezeght wordt) totbehoorende, en 
dat den Heere Intendant uyt dien hoofde van de gemelre Heer pretendeert de 50 guldens 
daaghs by den Heer van Ameliswaart , op het Placcaat van den Koning niet weder m de 
Provincie gereverteert zijnde , zedert den 1 Oclober verbeurt j monteerende ter fomme 
van 6oco gulden , en van den Dom-heer Hoen/l een fomme van i\6oo gulden > ter zake 
dat zijn Vader en drie Suft er s mede aan het zelve Placcaat n.et z.ouden hebben geobe- 
dteert , en dat zijn Ed: om de refpeclive f ommen te bekomen , in yder van die huyzen 
eenige Soldaten , byforme van executie , heeft gelogeert , en alzoo die maniere van prece- 
deeren-y ons bedenkens , met gene redenen kan worden geju/lijiceert , en van zoodanigen ge- 
volgh isjdat niemant in deStadt vry zoude zijn van onderst zelve, of diergeïtjke pretext 
te konuen worden gecalavgeert , en gecondemnert , en onmacht igh zijnde zoo excefjïve 
fomuién op te brengen , volkomentlijk en in de grondt geruineert , zoo hebben wy goedt 
gevor.den u Ed: mtt kenniffe daar van te geven , om te overleggen , of en wat aldaar daar 
tegen zoude koimer. word. n verzocht en verwerven. 

Hier nevens gaat ook een copye van de laat ft e ordonnantie van den Heer Intendant , 
rakende de gevluchte of verborgen Goederen , '/ welk na de letter wordende uytge'eyt , 
zoude , boven veele andere mcor grutte) ten , in 't regm d van Ouders , Kinderen , Voogh- 
den , Bedienden , ert Not ar iffen , als ander zihts , daar door ico Perfoonen voor een 
zake , en een en de zelfde Perjoon voor hondertderhande zaktn konm n worden aa*grfpro- 
k?n \ alzoo veele 'uyden bekent zijn , de capitale of va/legoederen van huyzen en anderf- 
de gevluchte competeerende , en daar u) t zouden g>eoter fomme konnen worden ge-eyfcht , 
als niet alleen in de Provincie , maar in 't geheel Kedet landt ja gaur/clre Rijken te vin» 
den zoudtn zijn : En om 't gene wy van buytert af boeren > en om andere corfideratiei» 
zünwy bedenkelijk , immers a's no,h^ eenige Interpretatie daar over aan zijn En', te 
vragen, en achten derhalvtn nood.gh dat u Ed: ovt-rwc ge , uf en hoedar.igh aldaar 5 
dm r tune xouae konnm worden voorzien. 

IDaat br fcfojgnc ê ban brn Heer van Mserficnl roek Voarcn aan 't Hof ni 
In ^rn Koning, r.i Jijnc Miuifters aan blepne uutojcrluiftj / ais GC3fiiöt 13. 
d'H'.-er Intendant, appai'fiit oy-gem ;a!ir uunmmjc, Mc iiaat U02cmncj én 
noo-Ocr! u/utüooj^ccn.'nitcüeiiomrn ' ceoe aan ücn Heer Dn Je velt brhrnc 
?ti,V ru / Dar. / dewijler drie pkatzen van Raadta-hceren , in 't Hof vanjuftitie, 
des Landrsvan Uytrecht, open waren , en dat het boven alle dingen noodtzake- 

ü y/v j datbgiCcfctht -vel btxüent wierdtj hare E<1: Mug: wel zouden doen, 

nats. 



D 



-blijven open. regen de Vereende NederJan den . 2 <g 

met op het fpoedighfte te delibereren , aangaande bequamc Perfuoncn, van d'een 
en d'andere Godts-dienft , om deze plaatzen daar mede te vervullen. <&>en Heer 
Dijkvelt , Dit nu ter Vergadering oücr b?engeilDc / [jcbtcn De Leden begeert/ 
3ulfi§s met I|are Committeerders re obcrïeggen. 

<3ttl groot gcDeelte Drr Stichtfe Landen XüCircv. nu/ ban 't Lek- water, al$ 
bcttyonftrn / 000? fjet ooo?ffcKcn ban Dien Dijk , en \ rjro^trr / rn grooret too^ 
Den ban 'tjelbe gat / eèroo^öaftÉ ban Ijet grflaDigh in fpoeïen Drg tjcngni af- 
bïocnenöert blaten? : <2Dp üit / en l)ct boojgaanöe fubjeel , toegciT^ te Raadrs- 
heers ptaatsm / i£ d'Heer Intendant onöerrecïjüng geoaan/ Die Daar op graiit? 
töoojt Ijab 1 boIgcn£ [jet nebeirégaanöe 

EXTRACT, 

Uy t de Refolutien der Edele en Mogende Meeren Staten des 
Lants van Uyt recht. Op Vrydagn den 7 Maert , 1 67 3. 

E Heeren van Dijkvelt , van Sandenburgh , en de Burgermeefier van der 
Voort hebben aan de Vergadering gerapporteert,dat zy.um te voldoen op de 
RefoIutieCommifforiaal van hun Ed: Mog: van den f van deze Maant, aan de 
Heer Intendant hadden vertoont. I Dat voor dezen het Hof vanjuftitie van die 
Landtfchap alleenlijk beftont uyt acht Raadts-hecren ; dat wel waar was,dat men, 
Zedert eeni^e Jaren, dit getal totdat van elf had vermeerdert ; maar dat van aile tij- 
den af vijf Raadts-heeren een Vonnis hadden mogen formeeren : Dat'er tegen> 
woerdigh noch acht in het leven waren, endat'er, integendeel, zeer weyrigh 
Proceflen waren , en dat men daar benevens de Finantien van hun Ed: Mog: in 
dier voegen uytgcput vondt , dat men de vacante plaatzen niet zou konncn vul- 
len j zonder hen gr out ongemak aan te doen. 1 1. Dat het water , het welk in het 
Landt was gekomen door de opening, die men inde Lekdijk heeft gemaakt , hoc 
meefte deel van de befte Landen van 't Landtfchap onder heeft gezet, en veel 
voeten hoogh daar op ftont , dat , indien men hen , met de opening in dit Voor- 
jaar te floppen , niet droogh maakt , zy zoo week en bederven zouden worden , 
dat men in veel Jaren niets daar af zou trekken , en dat zy in deze Somcr nodr 
Gras noch Hpy zullen geven, tot de geheele ondergang der arme Inwoonders , 
fchoon zy geen ander ongemak hadden. Dat de Heer Intendart op het eer ft der 
gezeyde poirxften had geantwoort , dat hy die redenen , die de He-eren Gedepu- 
teerden by brachten , als zeer gewiehtigh aanmerkte, en zich daar mee vernoegh- 
de; en derhalven dat hy verftont, dat men , Zooveel de vacante chargien iler 
Raadcs-heeren aangaat, dedeltberatie daar af tot op een ander rijdt moeit uv* 
.fteilen. 

Wat het tweede aangaat, dat hy voor dezen door de redenen van hun Ed : Mog; 
geperfuadeert had geweefi, en dat hy derhalven noch daar over aan de voor- 
naamfre Minifters van het Franfe Hof had gefchreven , en dat hy over eeni^G 
dagen daar uyt bevel had ontfangen , van de gezeyde opening noch niet oe Ztorv, 

Kk 3 pen ~ 



2 54- Il.*Deel. Den Franfen Oorlogh Nieuwe- 

pen : doch dat hy , dewijl hy van een zelfde gevoelen wa6 , als hun Ed: Mog: een 
tweede depefche over deze zaak aan de Minifters bad gedaan. 

Hier op gèdelibereert zijnde, heeft men de gezeyde Heeren Gedeputeerden 
over hun moeyte bedankt , en de zaak is daar by gelaten. 

3DcnHeer Dijkvelt maaUf e op Den 8 Macn , 1673. aan bc Vergadering be* 
ftent / Dat Dfïl Heer Intendant hem IjaD laten meten / Dat hy Ü3CÏ met eciÜQC Ge- 
deputeerde, öanljarcEd: Mog: begecrDe te fp?chen; daarop sommige upt 

Die Vergadering 5ijn geDcputecct / aan De uifine Den Intendant oeralaatDe/ dat 
hy tot zijn weerwil, uyt het Kof van zijn Majefteyt nieuw bevel hadontfan- 
gen , die hem noodtzaakten een nieuwen eyfch te doen , tot de fubfiftentie der 
Troupen van zijn Majefteyts heyr, en kathaar Ed:.Mog: beliefden te overleg- 
gen , hoe men dit op de gevoeghlijkfte manieren zou konnen in 't werk ftellen , 
om gereede penningen uyt-te vinden, en dat voor o'e Maanden Januarius, Fe- 
bruarius , Maert en April. <®c Heeren Dit in ac()tinge genomen ÖettbcnDe / töll- 
Den gort/ Den Hertogh van Luxenburgh , |)ïcr Pari/ al£ meDe ooer 't jtoppen 
ban Den Lejt-diik te gaan fp^eften. 

OnDertttftcïjen rappo?trerDe d'Heer Dijkvelt , iu De Vergadering , Dat d'Heer 
Gouverneur'Stouppaaatl hem gecommuniceert IjaD / Dat den Heer Intendant 
zijn eyfch, aangaande de maanden van Januarius, Februarius, Maert en April 
gebracht hadde op 50000 Rijksdaalders ten minden , indien de Staten aannamen 
het geit op te brengen ; en dat , zoo hun Ed: Mog: zwarigheyt maakten om zich 
met de heffing van de gezeyde zomme te belaften , de gezeyde Heere Intendant 
twee maal zoo veel zou op leggen , en dat hy de Rijken verplichten zou de tax 
der Armen te betalen. {#ier op geöcübeceeet sijuDe / 500 Iheeft men goct QCom- 
Den De Vergadering unt te {lellen tot aan Den tioIflcnDen Dagt) / De? uc|)ten£ ten 
9 UUten CIJ Dat men De Heeren Magiftraten ban Amisvoort en Wijk 50U aD= 
nerte ren tegen Die rijt / Ijicr in Dc»c Stade te üerfcöijuen / om fan De Dclibetatien 
en rcfolttticn te 5i}n/ Die ober Dit ïubjedt genomen gullen üj;»?5en. 

©rgan&frcn&aagfjg/ Den 13 Maert, 1673. Ö ce ft men uo^Der met De aan= 
\x3e5enDe Heeren, ofcer tat Uüo?t5 point, gcDeUDerectt/ uptümje n&r ïjet boïgenDe 

EXTRACT, 

UytdeRefolutien der Ed: Mog: Heeren Staten desLants van 
Uytrechc. Donderdagh den 13 Maert, 1673. 

't Eer gèdelibereert zijnde over de eyfch van den Heer Intendant , die gere* 
giftreert is , en hun Ed: Mog: ter zelfde tijdt verllaan hebbende , gelijk zy 
ook in een memorie, die aan hen vertoont is, gezien hebben , dat de intentie van 
de Heer Imendant is , dat de zomme van 5000c Rijksdaalders , die hy geëyfcht heeft, 
op de Stad: Uytrtcht alleen geheven %ou toorden j gelijk ook in gevolgh dajzr af de Heeren 
van Amersfoort aan hun E&'Mog: bekent hebben gemaakt dat de Heer IutfndaHt in het 

parii- 



W 



-Schaft h/g. tegen de Vereende Nederlanden. 2 f f 

part kxlitr van benkadge-eyfcht voor de Maanden van Januarii, Feiraarii, en Maert , 
een /'omme van gcooo guldens , en daar bentffons 500: guldens tot jckoenen voor de 
Soldaten. 

Hier op gedefibereert zijnde, heeft: men aan de Heer van Dijkvele verzocht 
byzonderbjker dementie van den Heer Intendant daar op-'te willen onderira?.u, 
en ce vernemen of de gezeydeHeer Intendant riet doorge oc^h-lijke-rcdeneii 
bc-« gen zou konnen worden , zijn eyfch over de geheele Pró-vimte uyt re ftvek- 
ken ; gelijk ook hier toe , dat de zomme , die 't geanneert en uyrgepuc Landt- 
fchap niet kan opbrengen ,' eenighzins gemodereert zou worden. 

Op dm zelf dm dagh •> net de middaghit en 3 PAtren. 

De Heer van Dijkvelt heeft gerapporteert, dat hy aan de Heer Intendant Rob- 
bert had v croont , dat hun Ed: Mog: verwondert en-verbaan: waren,, dat 2.y in, 
zijn memorie van den .... gezien hadden, dat de zomme van 70000 Rijk$7 
daalders , tot de welke hy de tax ,. die hy eyichte , door de Heer Gouverneur had 
doenb engen, alleenlijk de Stadt Uytrecht betrof : dewijl hy, nadathy uyt het 
Hof bevelen tot een nieuwe eyfch had om fangen , de Gedeputeerden der Staten- 
by hem had ontboden , aan hen d'eerfte opening daar af gedaan , en met hen in 
een gezoorce van Negotiatie was getreden j en dewijl men daar uyt kon oor- 
deelen dat het ten opzicht van dezelve Provintie was , daar af het Gouvernement 
eygentlijk op de Stalen ziet. 

Gelijk cok dat , als voor dezen de Heer Intendant met hun Ed: Mog:. was ver- 
dragen , menakijdt met hen in conferentie-was getreden ; dar her altijdt had ge- 
ween: aangaande de geheele Provincie, dat is voor de Stade , Steden , en het platte, 
Landt. Dat de zomme, daar toe men de t\x had doen opklimmen , hen ook dee 
cordeelen , dat men haar op de geheele Provintie meende te heffen, de welke zich 
ineen zeer erbarmelijke ftaat bevindende, noch moeyte genoegh zou hebberjj 
om zulk een conhdcrabele zomme te zamen te krijgen. 

Dat de Heer Intendant weer gezeght had, dat de zomme , die hy geëyfcht had, 
alleenlijk de Scadt Uytrcchc aanging , gelijk hy ook de lelie cax alleenlijk op de 
Stadt Uytrecht had geleght ; dac, indien men ook de andere Steden , en het 
platte Lande , het welk van weynigh confideratie was, daar onder wilde doen be- 
grijpen , hy zich niet daar tegen zou Hellen , maar dat hy dan de zomme na pro- 
portie moeit, vergrooten. Dat de Stadt Amisvoorc geen zwarigheydt zou maken 
om 4.0000 guldens voor de vier Maanden aan hem te geven. Dat d'andere Sce- 
den ook yets zouden doen , en dat'erook Dorpen waren, die zouden konnen 
contribueren. Dat , in geval hy niet met hun Ed: Mog: kon verdragen , hy vafte- 
1 ijk voorgenomen en beilotenhadopdeStadt van Uytrecht alleen icoceo Rijks- 
daalders, in plaats van 50000 te zetten, en dat hy hen tot de leiie penning zou 
doen betalen , zonder eenigh uytitei , of verlies, en dat hy hier toe de Rijken voor- 
de genen, die geen middelen hadden, zou doen betalen. Dat hun Ed: Mogi 
zich üe^hts hadden te verklaren , en dit op 't fpoedighfte. Dat degezeyde Heer 
Gedeputeerde geantwoorthad , dathy het geen , het welk hy ordonneerde , wet 

kon 



2 f6 IL ^Decl. Den Franfen Oorlogh Schattings Eyfch* 

kon executeren , doch dat hy echter de erbarmelijke ftaat , daar toe de Provinrie 
zich gebracht bevondt , beliefde te aanmerken. Dat deze maniere van procede- 
ren de overige Inwoonders , cieder noch in waren , voort zouden verdrijven , en 
üc Stadt woelt maken. Dat een goet Harder zijn Schapen icheert , maar niet vilt. 
Dat hy , Heer van Dijkveit , geen erdre had , dan om de intentie v^n de Heer In- 
tendant te vernemen , en dat hy , dezelfde nu wetende, npport daar af aan hun 
Ed: Mog: zou doen , en dat hy noch van dezen avont , of ten langften morgen 
uchtent hun belluytaan hem zou doen verdaan. 

Hier op veel rcrlexien gemaakt zijnde , zoo hebben de Heeren Gedeputeerden 
van de Stadr Uytrecht zonder uy titel de Raadt vandeStadt doen tezamen ko- 
men > en eenige tijdt daar na daar in getreden , en "tadvijs van de Heeren hun 
Committenten gerapperteert hebbende , en ook coi.fidei erende dat de Heer In- 
tendant volle macht heeft , om de zomme , die hy gcëyfcht heeft , te vergrooren, 
en zulks met ftrenghcydt te executeren , gelijk de tax voor de maanden van No- 
vember en December , tot de concurrentie van omtrent 15060 guldens , met zoo 
groote ongelijkhcydt en wreedtheydt geëyfcht, en geè'xccuteert heeft gewceft 
door de Commifen van de gezcyde Heer Intendant , die zonder twijffe! daar mee 
zou handelen op de zelfde wijze } ten opzicht van de vier volgende maanden : 
hier op dan gedehbereert zijnde , zoo heeft men eenftemmelijk goet gevonden 
en gearrei teert , dat men byzonderlijker met den Heer Intendant zalfpreken, 
aangaande de gezeyde eyfch, en dat men 1. Al het geen, dar mogelijk zal zijn, 
z.Jaanvvenden, om eenige afilagh daar in te verkrijgen. 2. Gelijk ook prolon- 
gatieder termijnen van de betaling. 5. Dat de executie aan de genen, die midde- 
len hebben , en echrer weygeren te betalen, zal gedaan worden door de ordre van 
den Heer Intendant, endoor zijn Commifen. 4. Dat hun Ed: Mog: vo'kome- 
lijk en geheelijk de Impofitien zullen genieten , doch dat de Heer Intendant de 
handt daaraan zal houden, en hen doen gelden. 5". Dat de zomme, dieper ge- 
ëyfcht wordt , het geheel Laiv.itfchïip , en zijn Steden mach begrijpen. 

En dat men , in alle geval , en by faute van dien , om grooter rampen voor te 
komen, de conditien zal accepteren, daar af de Heer Intendant niet zal willen 
af-gaan. En om dit voor-verhaalde worden verzocht en gedeputeert de Heeren 
van Dijkvelt, Sandenburgh , en Hamel. 

'£f rünjïcn toiec 3f n 'et tot Uytrecht tojcf bf en tnranni f rfje Executien t?nfs 
geboert. ©en Heer Bekker ÜJÜTüt gCfGnDeinnfrrt hl 6oco guldens, 'ctott QC* 
btrgfyDf rjorDcirn/ torbfjjeorenDcd'HeerHacting, vinüe tm Brandenburghs 
Minifter , Dif b?u bJag! ; en Panhuyzen , in 1 jTÓO gul ens, om Dat tUiff Koffers 
bau Den 3düen Heer , in 3ijn Huys gcbonDcnüuccOcn/ ncbrn? toat Tin-werk, 
Cl» rf mom Huys-raadt , &c. 

i&t Franfen binnen Uytrecht, 31'enDf Dar ïjet Ys niet fterft ge noegï) VuaoV om 
ïiarcu bocjgniomcn tocljt / met cTYs-fleden , Daar ban ff nigc wet Stukjes 4 )ooj= 
jieriluaren/ (Ijier booren gcDacbt) upticboemi/ bcgonöenljunsclfë/ tfgen 
D'ouecb.ilImDct; Hollanders, ban DcU)fïfce3n geöjcngljt tuiecben / te boo&icn/ 
boercnDe Die boo >f3. Stukjes Itfec en Daar oy Oc wallen 3 ooft Ujaeljten 3P 1 + 5üjate 

* Stukken, 



On Ier zoek. tegen de Vereende Nederlanden. 257 

' Stukken , Daar ban ceuige aan 't Landt , «1 anDere aan De Stadt bcöoojbrn/ om 
te pjocucn/ boo? ben bag[) / fepbenoie met De broek of naersinecn kuyl in 
d'Aerde, eumetoc tromp optoaarrg / opecnbloft/ labenbebe 3rtbe met dob- 
bel kruyc en fcharp ; maar aangcftrnrn 3ijnöe/ en geen bot jjebbe nbc om acljtec 
upt te bfpsfn/ fp?ongen renige,aan fluimen / anücte bojfïen/ 300 Dat'et maar 
vier in 'c ac[)eelobet biebea. 

W$ Öet nu tegen ben Vaiïen-avont ging / toierbt be Rooms-gezinden toe-ge* 
(laan / be Vaften ,jup|ï 300 fïccngeïglt niet te f'ouOcn / om bat'er 300 «jualiju 
Vüch, ja fcljiet geen / te benemen toag/ 300 bat men/ met b?ie Dagen/ moe 
toe en / te Paffen / al? Wonsd&gh , Vrydagh , en Saturdagh , non bol|iaan/ etc. 
Deel Pcrmombe Vaflen-avondts Gekken hepen Doenmaa$ lang$ De ftraat ; 
maar een fpel ban meerDer ccuft / 339!) men Doen t 'Uytrecht ooh fpeeïen/ toanc 
bicc Switzers, Die getraef)t öaDDeu/ na be Hollandtie zijde ober te ïoopen/ tpfer* 
Deugehregcn/ gebangen/ binnen geb?ac!)t/ encpDcti3Fêbruarii,iÓ73. drie 
banbe5elbc/ op De Neud gehangen / en De vierde get)arftebu3ecct ; De^anDc* 
ren Dnagf)£ 3Ön'cr nocï) ttorc alDaar / om dievery , meöc op-ge bangen / en 30c- 
Danige Executien 3ijn Daar na aknecrDer gcbolgljt * men ftciöen oor De Execu- 
tie in 'ttoerh aan Die gene / Die 't verbodt ; , ban Degens te dragen, ïjaDben ober- 
treben. <De goederen en meubelen Der aftoe3enDe ingeeaagtjbe / en niet te 
boo?fcjnjn UaaienDe Heeren , toierDen numebe uptïjare Huyzen gefjaalt/ on= 
Dec.auöere Die ban Hoïek , Lieutenani Collonei , en Smitzaert. 

t}ettoa£opöfu6 Februarn, 1Ó73- DatDe Franfen tot Uytrecht aan bc Huy- 
zen gingen omfdjpjben/ b?agenbe De -Inwoonders ten nauta af/ Ijaarnaam 
en Religie, ooh tote De Eygenaars Der sclUcc Huyzen, en of Die b?p/ of be3toaact 
toaren/ mcDc teie De be3toaamig , ïaften/ of plechten toe cjuamen* $.toeeDo= 
genhicriia/tjuam^ehérCommis, onöcranDcrc Huyzen , meDc aan Dat ban 
Mr. C. Martenfz. tyagenDe aan ben 3eïben / toaar bat 5911 Sufter Ijaar onthielt/ 
l)oe onbt 30 üjap / en maat f)are miDbeïen tuaren >. Hy anttoöo?öc / Dat 311 af 
eenïge tijDt boo? l)et obergaan Oer Stadt Uytrecht, in Zeelandt tjaD getoecfï/ Dat 
511 ooft nu ai een trjDt ïang gelcDcn / tot ijare monDige Jaren toag genomen / cu 
Dat 3p / obtrsulug / De bcjiiering ban {jaar cygen goederen selfê upt boerbe. 
i^ieróp3eiiDeDenCommis, bathytoift (500 nautoneurigt) toaren DeFranfen 
Doo:ljarc Spions onDcmcl)t) Dat: 5P Obligatien IjaDDe / ten lafïc ban 't Comp- 
toir ban Uytrecht j Daar op Den boo jfj. Martenfz. antteoo?öc/ Dat Den Keer 
Commis , inDien öP5uUip toijï / énrccljtöaar op menuDe te ï}cbben / be 3cïöc- 
bn Executie , non aantaflen i batboojtgd'Aanfpraak Diehy, ban toegen 31J11 
Süfter , aan (jrm DcDc, ï)e ni niet en raaftte / Dctoi}t Dat Dit niet alïcen tegen£ aüe 
Rechten , maar ooft trgen£ Ijet Recht aller Volkeren tf reeüt. <&e$£ manier ban 
pjocebecren toierDt OOft aan De Heeren van der Aa, Ruys, vanSomeren, en 
Dukkenbergh , ten op3icl}t ban ïjun aftoc5igc Vrienden booigcfïeït ; ©e eerfïe 
boo? 5tjn Vrouws Dochter j ©e tUJCCDe boo? jtjil Vrouw , en Vrouws Voor-kin- 
lercn ; 5De Derbe / boo^iinSchoon-zuiter , en De ïaatfie boo? 5tjn Na-maagh- 

aj : ftcHcnbcbOO?pbërPerroon , ^o guldens ter maant. SEp gabeul)ier op De 
#tUr anttttooit/ te tonen ; bat *p niet geDouDen toaren / booj D'aftoe3enöc te 

"3T T ' hrf.^ïru.' 



■ 



31 ! ' brtaïtH; 



2fS TL 'Deel. DenFranfenOórlogh Moord en &c* 

betalen; bocf)ïioctoeï$p f)(etboo? toeïeenfgetijot qitamen tetoinnen / 500 toiert 
crljtet ben eyfch, op Dethiende, en vijf-en-twintighfte Maert, ctl ben derden 
April, en ben negenden Junü , Daac aan boïgenöc/ becboïgbt/ met openging/ bat 
men (jen Soldaten in [)up0 jou 5en$en / maac'tseluc toiecöt boo? fcb?iftelijfee 
pjoteftatten / cn Ktacfjtige betojegb-ceöenen gefïupt ; o£ jcntoel toatcn beje 
HeerennietgetUfi; Ruys begaf 5icb/onbcïtent in Boere kleederen tipt Utrecht; 
dHeer van Someren gecaaftte beljenbigljïïjft / in alle bepltgbepbt t'Amfterdam, 
büStjn Vrouw, baathy 31CÖ becbojgen ontÖiClt; Dukkenburgh en Martenfz. 

blebm tfant&oubcn / De laatfl-gcnaemUe op De boojfpjaaft ban d'Heer Stoupa 
3icn bectcoutoenbe. 

Dominus van Hengel , Predikant tot Uytrachr, toieca boeimaaïd tttföe aan* 
gefpjoften/ obec5ijnmeecöec-jatige af uoejenDe Dochter, met nacbeenKindt 
ban y Jaren, bat 5fcrj t'Amfterdam ontljtelt/ bocb Deje/ tniectic cfinOcïtjR boot 
Uoojfpjaaft ban d'Heer Wee , $»jn Buurman , (Die lil gCOOt aamjefl bp De Fran- 
fen XDci$) betfefjoont. ft 3|tg Daar na té ooft Öen Burgermeefter Boo: , obec 3tjn 
ttoee aftoejenbe Sufters , moeptcn aongebaan. 

Sn't begin ban Februarii, fltecf t'Uytrecht ben Raadts-heer Wijkerfloot; 
ern uanjljn Vrienden, Rooms-gezint, beoong5ijn Ampt ban tic Franfen ,boo? 
5ehec gek, besen tian aanojingenöe om ingeboect te inecöen / betföen öe Staden 
M Leden ban öien/ bit niet tori af-flaan/ maac flanken 5-uïhS toe/ miatgöat 
hy benEedr, tot öese qualitci.it geojöonneect / 5ouöe af-Ic ggen / maacb'3[iK 
fcoubt Dcc 3cïbe geïejen Ijebbcnbe / bonst hy 5iclj7 boo? 500 beel 3ïjn Religie bes 
tnfu l baacinbejjtoaact / qttnn be Heeren beionfieH / en flont Daac ban af. 
0p Den 14 dito , 5ijn ecnige Perfoonen , jonoec afhonbinj fin boeten gcfïagen/ 
men toifl-niet epgentïp / toaacom. 

Men begon nu ooft t'Uytrecht bet Krijghs-volk bageïïj&é / eeeft met Efqua- 
drons, en baac na met fteele Regimenten teffeni/ te ccecceccen; beel Franfe 
Officieren quanten nu albaat bn oen an^ccen. ©en 16 Februarii ,1673. # baac 
gebauneïijn binnen geb?ach,t een Wees- vader ban Naerden, m?t nocl) t)oce ao* 
Di»ce / bie jebett toeoec / booi los -geit , 3911 unt-gegaan. $et Wacht-huys op be 
Ne«d , toietbt met Palifladen bcc|Iccftt. <0p ben tr <*»to> be$ abonfttgten Ijaïf 
30 uuren/ quaaicn in 't huys ban 5cuec Wijn-verkooper, genaamt OJijk, 10 of 
^ Soldaten, ln-gebojflen/ bjagenoena ïjuu Officier, een Vaendrigh , alöaac 
geïogcert/ settenbeben Vrouw een Piftool op aebojft/ en quttftcn Ijaac iit'c 
been,enboottg/boojeenflagïj aan 't hooft» Deben fjaac dood tneö et ballen; 
'<©ni boo?f3- Vaendrigh en ben Ruys-waert 3«If booj homenbe / obectoriöigeu 
• ;pDe^eb:pbe/ plonbttben be^ Vaendrighsgelt en goedt, en b^aïten in 't huys- 
UftfcltcnVc Kaden open / cobenbe allcg baac upt. ^iec ban ba in gingen 5n na 
rn Trijp-maker , baac jp mebe alled uj:c() namen / enbecnifïöen. '^ ?8nbecen 
baagÏKö '£ m-ïigeniJbjoeg') / totcco!: Ijcc g-rrjeel Guamiioen , inbe wapenen ge* 



loactjt/ en ten 8 uucen af-gefton^igl)t / Dat die geen, die te 10 uuren eenigt 
Soldaten in zijn huys had, de zelve moft aanbrengen , op lij f- ft ra f. ^e'Manbau 
bc becmoo-'be Vrouw, neUen^ een anbec Wijf, Die bn bit grurjjfl-ffcuU geroetfe 
\éa^/ ging / aan tie sij&e ban btn Gouverneur , baii man tat man , tectbijl 3P 

b«| 



•geftraft.* tegen de Vereende Nederlanden. , 25-9 

bug in lic wapenen fïcnben : 3ln be^er boegen toterbt cm bon be Misdadigen be* 
nenc tcttoijl biec anbere/ ban 't Garnizoen blucbtigt) beartn. <$tg namite 
bagfjé ten 3 uuren, igbjeberaf-gefeonbipllt / Dat alle die gene, dieyemandtvan 
de Gevluchte verberghde, aan het misdrijf, handtdadigh geacht zouden werden, 
.en baar bene ffeng / Dat alle Schouten van de Buurten , den 27 dito , ten 6 uuren 
by het Logement van den Gouverneur Stoupa moften verichijnen. ï&csc Dan 
alöaac genomen / ontfingen bebel / om rib inèüne refpecttbe Buurte te enbet- 
3oe«en/ poer met f f n Sargeam ber*e It / of'tr get n Handtdadigen etgeng bet* 
boegen maten /. Jjet mem 01300 gefducbtnbe / gjti'c; neet) bne gebonbtn. <©n 
Den 1 Maert mierben bne ban be3c Vagabonden cp be Neud gehangen/ enle* 
benbigfr getabjaant / met nocö ttoee Hoeren gegeefieït / bie^p beg neefttg/ in 
(jaac Logement, in een Burgeis fcupgnybe genomen tjabben: ©p bic3elbe 
bagü / mictben actjt Gevangens binnen geb?aeï)t/ be toelne een Boer, en een 
Boerin , 3ittenbe op een Wagen , oie 3p toilben plonberen / t)öfcben doodt qc-- 
fcjjooten. Jifèen betnieutobe boen oonrjet Placcaat, inïumbenbe / Dat alle die 
gene die meer als thien mudden Koorn by haar hadden , het zelve moften aan- 
brengen ,en die.zulks verzweegh , zoude in een boete van 150 Rijksdaalders ko- 
men te vervallen. 

<Z£e Vroedtfchap bet Stadt Uytrecht ben fttengen eyfch bt$ Intendants obe!> 
tuegenbe / beflcten / bat men aan alle te Schouten ban be Buurten soube beïc* 
flen / ban Impg tot t)upg? be Perfoonen , I)tm gelegentheydt , ftaat , en middelen, 

op te fep&enen / en aan te geben/ om o?b?e te ftellen / totopb?enging ban d'eyfch 
beg Intendants,bienutotoP4icoo Rijksdaalders afgenomen/ enbaatoprnec 
be Steden, booj be bOO?f5- 4 maanden, algjanuarius , Februarius, Maert, en 
April , 1671. berbjagen toag. W$ nu mierbt'et ooït bclafl/ bat pbet 3Ön Vrien- 
den , Die bupten 't Sticht maten / 3oube baaarfeboutoen / om 3tc& boo? fc[jabe te 
ber&ceben. «Êenige fïelben o?b?e / bat IjarePlaatzen beljoubcn bleben / boo? 
't betalen ban Contributien en Brandt-fchattingen , tjuctoci t)et tfgett 't Staten 

betbobtmag aangegaan: maar beFranfen omogen \)< at gantfcD niet/ be 
Plaatzen 3eïf in 't Sticht geïegen / aan brandt te boen tienen. 

J$et magben 17 Maert, 1673. bat be Franfen, uptïaftban ben Intendant, 
Ijet Huys ban ben Procureur de Wit , in be Lange Nieuw-ftraat , tot Uytrecht 
begonnen af re bjenen/betmibrghy 31c!) t'Amfterdam onttjoubenöe/ ingebjes 
nc bleef / meberom tot Uytrecht te bcrfcljijnen / en be boete ban 50 guldens 
baogg te betalen- (fcie r ban ig petg in ong eerfte Deel bet&aaït.) tCan be Huy- 
zen ban ben Raadts-heer Kerkenraat , teietbt oofc aengc3ept / bat $p in ben bol? 
genben bagf) bet 3eïbe Dabben te bettoac&ten/ Doel) 3p «tegen uptfïel/ tot bet 
tijbttoe/ bat 3p befetjept. ban d'Eygenaars souben tjeb&en ontfangen: HI300 
if tnebe /boe? eenige bogen op-getxt)o?t I be Executie , obet be manbetaltng bet 
fchatting, tettorjlmen be3ini)ti)ag / met te obetlegrjen / mat boo* mibbelenbe 
bequaamfle 3ouben $11/ om be betaling te boen boojt gaan. ©mtrent be$e 
trjbt Urcegrjben Heer Barnart, Secretaris ban d'Heer Pompone , 0?b?e/ om be 
Heerea Sweedtfe Ambaffadeurs , aï^3P t'Uytrecht quomen / bwï t'ontljalen/ 

maaïtJbecaan't Krijghs-volk belaft mietbt/ bun tegen bet SfïbetaaBfcomfï/ 

Hl % ges 



2 óo IL *Z)f <?/. De n F ran-le n O orlogh Mijnoegirig. 

gccecbt te ÏJOHöctl / geïrju 00h Daar na/ ben Gouverneur ban Woerden, om 
öiescïbeoo^aaK/banUytrechtjöecloaart^i^bcctCöHficn' Docö bier ban iguietg 
gebolgijt. '<©* Lorren draayers bjacljten nu ooft/ tcgenS 'tbcrboDt/ ban De 
Franfeh,ecnigen toebOCC te Ooen 'becï Stokvis, Bokking, en Haenng tot Uytrecht 

bftn%n / Die 5p bjillcn bp naeljt en ontijöe / toe Harderwijk , te fetjeep / en ban 
bo^öec/tclanöemanrtgintebccboercu.' 

.fóa Datnufiet content ban ben Koning van Vrankrijk genomen toa$ / om 
het gat in bm Lek-dijk te mogen fïoppen/al£ mcec naöecltgl) jjjnDt boo? 't Sticht 
Uytrecht, alö" bOOJ Hollandt , $00 Jijn Öc Heeren Heemraden beg anberen 
üaagöé/ titn 24. Maert, baat na toe getcolinen / om 't 5cïue te bezichtigen / en 
inöjc öaac op te (lellen / gcïrjli 5uIks ooh Daar na beb 3?bect i$. 3>cn 27 Miert 
löacen ÜC Heeren Regeerders ban Uytrecht 300 berce genomen / bat 5p / op 't 
iubo?becenbecfchatting, (tjiec booten bcrtjaalt) Billetten aan De huyzen DeDcn 
ombrengen/ tnljouöcuöcDe tomen, Die neet boo?$rjn!)oo ft IjaD op tcb?cn= 
gem; en ooft/ op trjat plaats / Ijet jeloe binnen- 8 dagen tijörö/ 5011 móeten ge* 
jTcljirben* £icc obec cceg gcoot gemo? onbec öc Burgers ■■> pbee hlaag'jDc / Dat tjn 
re (jaogl)/ én ÖemeefleKeeren Regenten, ({)octoii sp'cc b)epnig[) ban miftrn) 
te laeglj / buten ge f auceetc/ unnt oeel geimcnc Borgers fionöen op no gul- 
dens, baar be Rij kften, (500 3P5enben) niet öoo ace Dan op 150 guldens fion= 
een ge5et : 3|a eentgen Die noclj ttjftec waren / fltt\)t$ op 50/30/ én 1 s guldens. 
l?iec ober bonbt men gebmfete Billetjes onDec berl beuren Deo? geienen / en ooh 
ram De B uur-kerk geplant / ban Den bolgcnDen 3|nöouDt : 

■^Ittodfwifeceriott Gal/r, idnwcfeieruvt Vcrvec'ml.- 
vO>at \è : 
\Geen de Franfen niet gedaan hebben , dat hebben nu de Kameiiften gedaan.^ 

$iet mebeb3ü"Den5P aanionVn fjatcn Bur&ermeefter Hamel, en Dicban3ijnc 
Jadtie. benige Dagen tjiet na \Oi.Tbeu De r$ Burgers ; oie orjrc De taxatie gc5eten 
naboen/ bp De Heeren Regenten ontboden/ om Dé ^cloe naöer te orjér3ien; 
^)an bit nam 30oöaniah een utKfïagïj / Dat bic Burgers > op Ijun bersoeh / ban 
i>ie mocpre 3ijn ontflagen / en öaac noo? bcDanftt. 

r Uytrecht op De Neud , taJiecben 50a nu en ban / b:eïe Franfe Dieven , om be= 
iiane Nacht-dieveryen , (munt Die bp baagti gefdjirbrn /brierben biepnrgl) / of 
niet gcjlraft) op-gefjaincu : DecfcïjépDc mo orderyen 3»jnDec mebe gcpleegïjt/ 
hie met aan ben bagï) qua nen : 23n 6c Wees-brugh nonöt men ren naakt Man 

30nbCC hooft , in 't uhVCC / até ooft aan De- Waert-poort een jong geboren Kint, 
en cmDiecgeltfft in 't Hof, op öc trappen ban Hazenburgh ; maar (-en 29 Maert 
14'ec een Dienftmaaght ban Den Heer van Zindenburgh , Die f Jaren lang boo? 
RuyteY, en 10 Jaren UOOJ Kok, in mans kleederca , iiiü gcbieilt / tot Uytrecht, 
boo2'tStadthuys, eecfltèn beel ue ctnoïgljt / en Doen boo?c met fyanDem flroo 
neblahect / om oat 3n biebeep Ijab gepleegd/ en om be 5dbe te bebefthen / ttoee 
Bedfteden j'i biant Ijab gcftfcïien. 

<0nbectutTcl)rn tcoh Ijet Frans Krijghs-volk ban Uytrecht, en D'anöere obec= 
^JOimmFranfe Steden bafï na bobeu ; ©en 1 April caaïiten tilt ban Uyfrccbt 

al 



Kafièel-boutï. tëgeffde Vereende Nederlanden. 261 

öl öace Dragonders quijt/ bic tjun fooy , met bed mocttoinigïjebcn te plegen/ en 
goederen , Die Ijun niet toe quamr n/ mebe te nemen / ïctlrjït bcyttcn/ gelijft ooft 
De Regimenten ban Champagne, Normandyen, en Piemont, fjaar te Velde 

moftcn begeben: men b?ac[)cmeöe eenige ftukkenGefchutban Woerden tot 
Uytrecht binnen. 

%l$ De Franfen nu Dabben b00?geU0ttien een Citadelle , of Kafteel op Vreden- 
burghtebontocn/. a$ in ong eerfteDeel ig toewaait; 300 ïjebben 3P op ben 
j 1 Maert , \6-ft. be plaatg begonnen af te meten / en een ontmerp te ooen / en 
op ben ïaatften bec 3clucr Maant , tingen 3p aan te gtaben / om be Fondamen- 
ten bc$ 3eïfé te leggen / en ben ? April , i$ baar ban ben eerften fteen , booj ben 
Hertogh van Luxenburgh gelept / Daarop ftonbt be£ Konings wapen , en J)ÏCC 
niebe begon mentemet3eïen/ bocfj'tmecft ging fïappeïp boo?t/ en buuibc 
niet lang / maac bleef fteften j eenigc mepnen booj gebzeft ban kalk en fteen , of 
andere materialen, maar 3ommige mepnen toat anberg. 

3|nbe5c tijbt quam ben BhTchop ban Uytrecht (bic in Vrankrijk bp ben Ko- 
ning , boo? 5öne goebe Rooms-catholijken I)ab toesen behoeften / dat zy doch 
200 zwaar niet mochten werden belaft) taebecom / €U fcöiecbt met ïjft mpben ÖCC 
Klokken bcctoelftomt/ eningeSjaalt. Hy bjocöt mebe goebe fcuoo?ücn7 bic Ijp 
ban beu Koningvan Vrankrijk (jab ontfangcn / en troofïe met bc 5?lbe/ sijnd 
goede Schapen , of Katholijke Kinderen, 5eggenbC/ dat zy wat moften lijden 
voor de glorie van haren Roomfchen Godts-dienft , die zy nu , niet alleen vrye- 
lfjk , maar in 't publijk mochten oefFenen $ en boo?t£ / dat den tijt van deze groo- 
te ondraaghlijke lchattingen , niet lang zoude duren , maar haalt een eynde ne- 
men , 't toelfe ooft bc toaacfjepöt toag / bocö ïjet eynde liep niet al te tooi / na f)a= 
se3innen/fif. 

25en Hertogh van Luxenburgh bsbe nnuctfcDcpbc toeïjten/ al$ een Ha ftaer- 
den , cn'sGravelandt, en een na Buren , enpbee tcpé ging be fp^aafc binnen 
Uytrecht T bat hy upt reebt / om ben Prins van Condi te ontmoeten / bcrmrllc? 
nomen en in t^jaisn. 3^en Intendant boer ooft met een Koets ban 6 Paerden 
na Nimwcgen ,en öet ftab bp 't Volk al be 3cïbe naam ban ben Prins van Con- 
dé. Cerbüljl Cjuamen binnen Uytrecht 3 of 400 nfCÜtoe Soldaten, lipt Vrankrijk, 
bicnenbe tot beciMnng ban bie Regimenten, <0p ben 1 7 April toieebt af-ge~' 
nonbigïjt / bat pbec booj be boïgenöe Maandagh , be fchatting , baar ijp op SC3ct 
fcoag / moft nomen b?engen/ op ljct Stadthuys , op pene/ ban aan ben Intendant 
obecgelebect / en bah tje «1 gc-ej;ecuteert te mojorn. Eommige bagen te boo= 
renuja^nocïjeentoaaerfeöoubJtng/ raaenbe bcsc betalingc / gebaan. <£*nbrr- 
tufTcben toacen bede-besigl) / om ben Prince van Condé op 't cicrlijftf! in te tafe 
len; [jict toe mag |?ct St.Jans Kerkhof met KramTen, Feftonnén > en anbec 

groen loofwerk aeDöic$ beJjangcn / en aïie bc Hoven miecDen ban ljare groen-* 
te en bloemen berooft/ om Ijier toe te tienen. 
©e3e toeftel bnurbe eenige bagen ïang / en brrbiibbelöc / tbanneer co beii 

16 April , ttoee Schepen met I)et reys-tuygh ban ben hoogh-gemeldten Prince, 

tot Uytrecht aan nnamen / bcneffen?" 3ijn Hofmee%:r , en anbece ban be.é $z\f§ 
Huys-genooten i ïpetbenbe ooft eenigl) Gefchut op be Wallen gebiaeljt, 



i6i IL Deel. Den Franfen Oorlogh Condé komt - 

<8*en Prins van Condé , met be Hartogen van Anguin , Vendofme , De Gra- 
ven van Guiche , Soiflöns , en anbere / maren ban bet Franfe Hof bertroftfcen/ 
ben 7 April, 1673. (nieuwen ftijl, ) en beg bolgenben baagï$ / ben Grave de 
Lude , met öe ftleune Artillerye ; <&en meer-gemrtbten Prins nuam ben ïo dito 
totCharleroy , boo? toeïften fpoeöigen föocïjt / enïjet bp gebal Iaat open bigben/ 
ban een Poort bet Stadt Namen , toierbt gemepnt / batbe Franfen eenigen aan» 
fïagfj op öe 3rtbe St&dt 5ouöen fjebben boo? geöabt / en bat beg te meet / om bat 
Sr. deMontal,meteengrootfntconpRuyters boenmaalg juptfbaar omtrent 
toa£ : $icr ober tofetbrn ooft eeniae / boo? o?b?e ban ben Grave de Monterey, 
tot Namen gebangen/ maac ban De3e 3aafc fg nopt pet berber aan ben öagn ge= 
nomen, ©en 13 dito bertroft ben boo?f5. Prins met 3ijn gebolgï) / eii4.coRuy- 
ters , ban Charleroy , na Tongeren , almaar hy ben jelben abont aan quam / en 
beo* anberen mo?geng bertroft na Mazeyk ; #ter eenige bagen berblijbenbe/ 
reproe bojDcr/en quam ben io April tot Nimwegen } almaar Ijp ban Den Mar- 
quis de Bethune , en anbere Grooten bertoelftomt i$ getoo?ben. ©an &ur ging 
begboo?noembeng Pr ineen rrp3e bojber op Tiel, Bommel, Crevecceur, be 
Grave , en Arnhem , toelftr plaatjen hy be3icï)tigljt / en be Guarnizoenen ge* 
monftert (jcbbenbe/ troft bo?bcr / en quam ben 30 dito tot Kuylenborgh. 

©en Hertogh van Luxenburgh nnban be nabcring begPrincen van Condé 
toertoittigtjt / ocbeïjetStatenJachtbequaamencierïfjft toefleHen/ en bertroft 
met tjet 3eïbe / op ben io April, (oude ftijl) na be Vaart, baar ben Prins van 
Condé beé anberen baagïjg / aan quam / en aanflontö ban baar af barenbe/ 
quamen gejamentlijft benu April , (ouden) bat i£ ben 1 Mey, 1673. (nieuwen 
ftijl, ) ftoitna bcmtbbagï)/ binnen Uytrecht. 

©e Stadt Kuylcnburgh , (Ijler booren beröaaït) &ab fc&iftftelöftbeel/ boo? 
be Franfe inquartiering moeten uptffaan ; <®p ben 16 April, 16-]%. nieuwen ftijl, 
quamen baar binnen / öe Recreutes boo? 't Regiment Royal , aïg ooft bie/ boo? 
bat ban Borgonjen , La Ferté , en de Souche; ©e$e 4. Regimenten te Voet , en 
ooft een te Paerde , mierben bien mojgen gcmonfïert / en in ber baabt flerft be* 
bonben 2000 Man , betjaïbenbe Jongens, ©e Stadts Poorten blefra / Jpolang 
be Monftering buurbe / gefTotcn. <0mtrentbese tijbt berftregen bie tfanKuy- 
lenburgh , be Neutraliteyt , geïijft bie bnn Vyanen , boorfebe Jaar , fyabben ge* 
nooten/ en in ong Eerfte Deel berljaaltig; ^et upttreftften ber Franfen ban 
baar/ teagtoel op ben 1 May 1673 toegc3ept/ maar gefcöieben eerfl/ eentgc tijbt 
paar na/ aïg toanneer 3P alleg ijabbcn op gegeten/ en 't Magazijn aïbaar 30a 
ïebiglj mag/ bat'cr naubjlijftg mat Stroo, boo? be Paerden ober bleef leggen/ en 
be Franfen [jitn niet bermoepben / met beeï mebe te b?agen / en be Ingezetenen 
Daar met bjeugljben Men berrrenften. 

©C Prins van Condé nu Denxi April 1673. Oude ftijl, namiddagh omtrent 
ten een uur, boo? be Tol-fteeg-poortr Uytrecht, npt bet Staten Jacht opgrfiapt/ 
trab aïbaar in be Karos, met zijn Zoon , ben Hartogh van Aiïguin, ben Hartog 
van Lutzenburgh, en ben Graaf van Seaux, rngebolgt)tban noei) y anbere Ka- 
roflèn , reeb .^tabtoaart aan ; 3Doef) in be Poort ftomenbe / mierb aïbaar ber- 
üJeHeftomt boo? ben Gouverneur Stoupa , bie hem be$ Stadts fleutelen, in een 

roode 



i 



-fUytrecht. tegen de Vereende Nederlanden. 263 

roode Fluweele zak,in een zilvere Schotel leggenDe/annbooDt/Die Hy aan nam/ 
t n boo?t toeee aan Den jelben Heer Stoupa obec gaf : binnen De Stadt genomen 
jijnbe/ bonö Hy De Magiftraat aan De Poort te 3amen berfaDert/ Die Hem Daar. 
becüJcUehomDcn. ^et Krijghs-volk ftonDt ban De Tol-fteeg-poort af / totaaH 
3911 Logement, langg De Straten getangeert/ aan D'ecne srjbe De Franfen, en aan 
D'anDcr 5ijDe De Switzers, Daar Hy tuffcfjf n Doo? reeD / onDcc 't log bjanDen ban 
't Canon , 't geïup en gefpeel Der Doms- en anDere Klokken , 't bïa3en en fïaan 
bcc Trompetten en Trommels, (Jectoaact in/ tot boo? tjet Huys Daar Hy loge* 
ren JOtlDe/ JijnDe Dat ban d'Heer Burgermeefter Nellefteyn, en ban Den Raadts- 

Heer Jacob Maertenfz. , Die aan malftanDec fïonDen/ en De muuren ujacen 
Oüo? jjrflagcn. 

Condé" in 5tjn Logement geftomen / begaf 5teö met 5tjn Soon, Duc d'Anguin 
boo; De bcnfïetg / DeDe al 't Gamifoen Daac boo?bp treftften; ©aat na gaf Hy 
nrljoo?/ in De groote Zaal, ban Deg genoemDen Burgermeefters huys, errff 
aaneen Biffchop , Die in jijn geeftelijk gewaat , alDaar berfefjeenen toap : 3&aar 
na / aan Den Hertogh van Lufcenburgh , en Doen aan De Staten , en ip of 12 ban 
d'oude Raden. ©e$ avondts bleef Den Hertogh van Luxenburgh , bp Den Prins 
van Condê ten eten / tot 10 uuren (n Den nacht, en Deg anöccen Dnalü)£ qnain 
öen hooghftgemelten Prins DcngenoemDen Hertogh bergaflen. <&ct\ 13 dito, 
rcfölfjcii Prins van Condé, met beel gevolgh, Deur/ en omDc Stadt, om Die 
te bc$icijtige n : 3£aaghJ Daar aan/ betgafïe Den. Gouverneur Stouppa, Den 
Prins van Condé, en Doen bectCOU l)et Regiment ban Langedocq upt Uytrecht. 

©e Rooms Catholrjken fjaODcn groote fjoop op 't genieren ban mcerDet Ker- 
ken, en Vryhedcn, Doo? Deg Pfincen van Condees oberftomfr/ gcflelt/ niet alleen 
ban Dte fa *t Sticht Uytrecht , maar ooft ban Die in De Provinciën ban Gelder- 
landt, rn Over-Yffel, ten platten Lande, tooonDen/ De tortfte Daac om / Ijart hrj 
Den Hooghftgemelien Prins quarmen aan ftouDen. Maasrnregen tot ant\»oo?t/ 
Dat hy prince geen ojDje ban Sijne Majefteyt , Daac toe/ [jaDDe/ en Dot in gebatte 
Den Koning ïjet Landt boojtg quame te obecttinnen / 5P aïg Dan De Kerken me= 
De tod 5onöen beenctjgen/ maac bp alöien tjet Landt fcöèDer beclaten wicrDt/ 5P 
alp Dan De Kerken ooft5onDcn moeten miffen. 

W$ nu maten al De toeftellingen tot Den Oorlogh met De ftomft ban Dm 
Prins van Condé, tot Uytrecht enDaaromtmitbaatbigf) gemaaftt/ en het 
fcöeen/ Dac bet Hollandt , metfj?tnptetfltgetoelt7 5<m gelDen. $icttoetaa£ 
men üappee bc5igtj / met Ijet floppen ban De gaten m De Lek dijk, (ljierbo?en 
Eeoaeljt. ) mant nu baDDen De Franfen tjet Landt meDer gaecn Djoogft gtbaDt/ 
om te mecc Voeragie te nonnen beftemr n / al£ ooft op ljoop Dat bet Dras-leg- 
gendt Landt in Hollandt D?oger 3011 UJojöen / om obec te ftomen / en bunne aan- 
jagen te beter upt te boeten: <&m ober Dc3£ verdronken Landen te beter te 
noimengcraften/ rjaD men menigbte ban nieuw gepraétifeerde Schuytjes, ban 
Tienen gcblocljtcn/ Daar in elft/ omtrent 3/ of ten öoogtjftrn 4 man ftofi baren/ 
al ban langer ïjanbt toegefïelt / ooft toarenoer gececDt gemaaht groot getal ban 
Horden, Vlotten, en Bicsbru^gen ; $p DeDen mcDe beel Hennepe Touwen fïaan/ 

om Die bier ra Daar in tr gcbmpftrü. ^ocö met alle Dcse beïaggeïrjHe toeftel- 
lingen 



2<$4 ƒƒ. 2W. Den Franfen Oorlogh te Naerden. 

lingen i$l nietg uptgeboert/ en noopt 5#n Diein'ttoerngebsacöt. 
ïDc StadtUytrechtbaar men beelVoeragie,en|Djobifle Dab binnen gebjacïjr/toag 
nu niet alleen bol Krijgs-Vblk gepropt/ toant öat Garnifoen beftont btenmaalg 
toelin 8000 man , maar Daac ronrom lag ï)ct ooft bol/ Die npt Gelderlandt baat 
gehonien toaren ; 4 Regimenten Voetvolk ftonben tot Amerongen , 1 tot 
Amersvoort, z\l% tot Nykerk ; een dito, lagï) niet berre ban Wijk te Duurftede, 
Hl öc Betuwe, f 11 icooRuyters toaren geftomen tot Hoeflaken.bp Amisfoort. 
2J[n 's Gravelandc toaren meöc beel Troupen bp een bergabert. <0bcr Ce Rivier 
De Lek jpn % Schipbruggen geflagen / al£ ö'een te Kuylenburgh , en b'anDer te 
Wijk, om 500 beel te oeter/ en fpoebiger communicatie te Ijoubenv' ineröe 
'Troupen in De Beeuwe gelegen. Wm Prins van Condé , Die boozt na 31311 aan* 
ïiomti / t'Uytrecht , Den Gouverneur ban Woerden , met een fïertt Cohvoy , bp 

|)em öab Doen homen / toiert ban Den 5eïben on&erricl)C / Dat Daac oma-ent / 
geen apparentie toag/ om petg op Hollandt , met eenigtj boo?öecï upt te boeren: 
«Den gcaoten Kri^hs-Raadt DangeöouDen jtjnDe / toiert goet gebouöen / be ge=> 
ïegcntljept omtrent Naerden te gaan i?e5icötigen/ 01300 menbec3clifcDc/ Dat 
alle De ahöere Hollandtfe Poften , 500 Dooj 't Water , doorfnijding Der Dij ken , 
en Wegen , Schanfen en Forten , en De bezetting Daar binnen/ 500 teel toaren 
bootten / Dat'er / (al£ gc5cpbt i$) nietg bo?bcr lijft op be 5elbe uptgetoerUt non 
tooïuen. 3a Dat'er boo? Dien Hooghft-gemelten Prins niet teel mogeïijfttoag 
Daac bu/ of omtrent te nonnen nomen/ om bic te 5icn / en obfetbeeren / ter 00?= 
uah ban De in/ en obecgeïopen Wateren, Hit op eenige plaat5en Diep / en op an= 
bcre tecer onDicp / en be Landen geb?often / afgefneben / en D?a$/ lagen. 3©aac 
boo! geen toegen/ nocö te Lande, nocf) te Water, geunipftbaar toaren. 

Condé , met De aantecsenbe Krijghs-Overften boo?3icn met goeDt Convoy , 
fïcegl) Den 15 Mey, 1673 / te Paerdt, en reeb na Naerden , ahxaarHymet \% 
Kanon- fchooten, uan be Wallen i$ bertoellcftomt. 3£ie Fortificatién bC3ag Hy, 
afé ooft ban becre be Stadt Amfterdam, Die fcljoone Bruydt , baar al btx,cn Fran- 
fen Dans om gcDanft teierbt/ ÖCt eynde DC3C^ Oorloghs, bp al Dien Hy Haar (jab 
Jionuen fetjaften/ of boo^ getoclbt of lifï/ tot 3ijn bebotie b?engen / maar 5p lagb 
noclj 3 mijlen in 't berfcljiet / en tuflen bepDe / be nu teel becflecftte Stedekens, 
Weefp, en Muyden , met Ijet Slot , ban bieu naam/ en aï liet Lant, ban De Poort 
ban Naerden af / tot Daar en toe/ geljeelmet Water beDcftt. EoobatConde 
teel 3ag/ bat beje groote Stadr, ouaanhoineujn/ en genoegzaam booz olie aan- 
vallen en een belegering bebmbt mag/ en om be jeïbe te blokkeeren of benauwen 
toajTec alfoo toepnign gelctjcntljept / toant aan be rechter *ijoc / jncnOondi- 
be Zyyder-zee , en &et Ye , en baar in alïerlep flaglj ban Schepen onbecnmöf rt 
jjcen en teeer/ na/ en ban / Amfterdam barcnöe / en baar toaé geen tnibbci boo? 
I)em/ om bit te beletten/ 01300 toepnich, Uytleggers , met Oorloghs- Volk, en 
Krijghs-Tuygh boo^ien/ bC5e Wateren, en He Kuften,bepligb boo? Amfterdam, 
en Hollandt ftonben l)ouDen. ,0a bat Den meergemeïrenPnnceOitnilcshib 
gf3ieu / té Hy teeDer ban baar berttoftften/ en bc$ avondts tecöerom tfUyrrechr 
binnen genomen. 

. <&c goebe öoojp tot bctlic&tirig Der Schattingen , Die Die ban Uytrecht op De 

homft 



Krijghs-toeftel. tegen de Vereende Nederlanden. 2<5*; 

fto;u{? ban Den Prins vanGondé^cbönia0ngfficïf/irfl?tjcn|ïfff)^iiptÏ5cmf7y / 
lö mt De» i6 April 3agtjmeuDe StadtsBcden, irft FranfeSoldacnterselt /De 
Sradt booj gaan / toaarfftjoutornDe rn b?r pgr nCc Die gene Die fjeat Taxatie niet 
IjaSDcn betaalt / met De Executie eertf Daaglj.g / te 3ullcn fccojrgaan : 3£es enDc^ 
reuDaagljsV (feljcon ljerSondagh toap/) toitrD openbaar afgeu^cu/ Dat die 
gene die zijnTax noch niet» offlechts ten halven had letaal t, de zelve binnen 
48 uuren mofl opbrengen , of datHy anders aan den Intendant over gelevert, 
en van hem ge-executeert zou worden. 

<0nDe rtuffrïjen tucelöent in en omtrent te$e Stadt niet trtynigf) / Doo?Ö<r 
mecnigbtc ban 't Krijgbs-volk Dat upt / en 111 troft / enpber Dag[) feljren / rncn» 
Derïïjue aauflagen/ UQtn Hollandt upt te sullen toer Hen. 

(^.ernJijïtDierÖ Den Prins van Condé, tan 3|jnoudt euvel, be Jicht of Poda- 
gra , tDactjemijicr tUytrecht, aljoo tocï/ af^in Vrankrijk ömDenficn) toc^ 
Drrom aangetatt / 300 Dat Hy eenige Dagen 51'jn nanur mo|i tumarrn / en niet 
te rjoojfcijijn tniam ; cnDer Deg/ reDcn Bijn Sccn , ten Heitcgh van Acguia 
en Luxenburgh , niet meer anöere Grooten, opberfcljepDetcentenupt/ Om 
lia Woerden, Dan na'sGravclandt, Den Hinderdam, en De Vecht, altcaEC 
Ijet Hollandts Krijghs-volk te Nieuwer-fluystpLoenen,ntI Pcft; IjöD genomen/ 
en de Franfen, met alrjaae bergaDerDe Oorloghs-Troupen geen nanp^ageu/ 
om De Hollanders opteflaan/ notl)uanDaartebrrD?ijtjen; Doelj öfec bor.Den 
oc Franfen rxerf^ om t'aat tot Breukelcn tegen De 3dbe te beefcfjanfen. Luxen* 
burgh en Anguin liften gemeenlnft De loegen eerfl/ ban een Deel Krijghs-volk 
oiuornucn en feiten / en tauïghoen eenige uuren / of Daag|}£Daar na/ om öe£ 
te minDc c gebaar re loepen / ban Deo? 't mater afg^fneDen / of f e 3et re too?De 11 ; 
maar 51.' quamen ineefï Den tijDt/ ürg? aboutg of oaagljg Daar na/ treDeroni bitb> 
nen/ u;o?DenDe fïlncr oberal Ccoj 't overgeioopen water gfftupt/ otn perser* 
Derê te ondernemen. 

||eC Regiment Franfen ban d'Heer Chartelnau quaill op Den 1 May bfitt 
Harderwijk, met brei Reys-tuygh, en Muylen binnen Uytrecht, öoh 6?act> 
fc»l De Franfen 8 halve Kartouwen ban Nimwegen binnen Uytrecht ; Daac 
300 nu en Dan al eenige nioetui>Iiigbeoen ban De Soldaten toieiuen beD;e=> 
ben ; <£t\\ Vrouw met [jaar ttoee Kinderen langgjïraat gaauöe/ roietD ter ue^ 
Der gretjC'Otcn/ men 3cn/ Da- (jet onboc&ieirê gefcrjieDt toa£ : <Crn auDec 
Vrouw tüitröbanren dronken Soldaat berooft en oberlalï aai:geDaan/ maat 
ober eenige beroerte outfionbt ; De Vrouw Doo? Den Soldaat, m toeftcmeuöe 
tijDen / uoclj haroer geb?e pgtjt UjojDeuDe / tcierD 500 mig'trcofugb / Dat ?p {jaac 
3elf meteen Mes Dooöt ftaft. 

ïêotij qiuun 'er aï meer en meer Frans Krijgs-volk ban bobeu naar Uytrecht 
af3akheti/ Daartoe meuteZeyft, (Daar bcn>?(eDtn jaar, 1072. Oen Koning 
van Viankrijk met 5ijn Leger gelegen ijaö/) een p'aar£ begen af te (leren ; 
inenb?ar(ltmcöe 12 halve Kartouwen cpSt.Jans Kerkhof, menf)icltU;eDeroni 
K nighs-Racdt, en fcl)ern alk? tot een geuiicrjtigen aanflagl) toe te (lellen/ toane 
bs Ducqs d' Anguin en Luxenburgh met een groot gevolgh , tronken na 's Gra- 
•veUndc, Daac ju eenige benden bcrgaoetDen/ Dan Du tecDüjeen o! iücDc in 



%66 ll.*DeeL Den Franfen Oorlogh Uytrechtfe- 

rooft» l&u ter ttjöt geraaftte be Prins van Condé uje&erom ban 't bede, m^ijn 

klederen, en liet 5!CÏJ jomttjbtó jittl / enfpjetten: 5^e fporters ii\ Hollandt $t1fh 
Den Doen/ bat b*3e ziekte unt Melancolye üias* antffaw/ o.n bat Hy turt 
3ag!) / bat [Kt boo? Hem in Hollandt 500 niette boen toatf / a$ men bem te Pa- 
rijs öab turÖ gemaaht. 

«0a bat ben Biflchop op Sondagh ben 18 Mey , 1673. t'Uytrecht in be Dom- 
kerk , tiail ben Predik-ftoel ï)ab boen Of ftonöiflen / bat be Proeve ban 't H : Sa- 
crament ütn boïgenöen Donderdagh, booï be Stade 30110e omgaan / 300 $De 
seloeoougeljouoen/ in manieren/ aïo'bolg&t: 

De H: -Proceflie , of Ommegang , t'Uytrecht , den 22 Mey, 

Ouden, of den 1 Junii, Nieuwen (lij 1, 1673. met 

devote flatie uytgevoert. 

ASllebe huyzen üïeben bei morgens gefloten/ en be Gereformeerde , bic 
tjarc Winkels , of Venfters IjabDen open gebaan / toietben gebüjongcn öie 
3elüc te fïuntcn/ of souben gebaar fjebben gcloopen I ban gepïonbett te tooi; 
Den/ bat nóeï) fcöarp genoegt) afliep / en \$ I)iec en baat aï eemgc baldadigheyt 
aaugcrccöt. 

©eg voormiddaghs omtrent De uïoïf 10 uuren , na bat be Hooft-MifTe in 
ben Dom toa§> gc-epnbigf)t / i^'eceen ontnllrift getaï Kinderen , 300 Jongens 
aï£ Meysjensupt be Noordt- zijde ban bm Dom geïtomen / gaanbe boojoe 
Dom-fleegh, en ftojte S.Jans-ftraat, contom Hit Kerk, en ban baar booibe 
Buur-ftraat acljtec S. Pieter , obec bc S. Martens Dam , Dooi be oude Munfters 
Trans , en Obec 7 t oude Munfters Kerk-hof , toebet in ben Dom met bC3C ftatie. 

1. Een groot verguit Kruys. 

z. Een roodt Vaendel , daar een Biflchop in geborduurt was. 

3. Een roodt Vaendel, daar de afbeelding van Maria met Chriftus in haar arm 5 
:n (Ion dt. 

4. Veel kleyne Jongens gaande by paren, met witte Hembden geklcedt als 
Papen. 

f. Een zeer lange Rey van jonge Kinderen en Vrouw- volk , hebbende elk 
WafTe-kaerfien , en groente in haar handen. 

6. Verfcheyde Kinderen zeer koftelijk toegemaakt, voorde welke ging een 
ne jongen , gekleet als een grauwen barvoeter Monnik , daar na volghde een 

groote Juffrouw, meteen kroon op haar hooft, hebbende een kintjen in haar 
arm , uytbeeldende Maria, wierd van Engelen geleydt, en van drie gevolght , die 
h*:r ilip ophielden : Onder deze Kinderen waren de meefte Engelen , d'een had 
een zweert in de handt , d'ander een pijl , dt derde een Kelk , &c. 

7. Verfcheyde Kloppen geduurigh zingende. 
3. Vcele Vrouw- volk met WaiTe-kaerifen. 

<\ Een wil Vaendel diur 't af bsdciei van de Magct Maria in ftondt. 

10, De 



-*Proceffiè. 'tegen de Vereende Nederlanden. 26f 

10. De Geetelijkheyt van de Kloppen , beftaande wel over de fQO , op haar 
hcoft een zwarte fluyer hebbende , daar onder veele zongen. 
il. Een groote meenightejuffiouwen. 
ii. Veel mans p erfoonen , waaronder de laatfte zongen. 
1 3. Eenige Monniken van verfcheyde Ord.re. 
14.. De rriefters met witte hembdengekleec. 
iy. Veel Laquayen van Condé. 

16. Den BifTchop Neêrcaflèl , die onder een roodt PaviHoen , van vier voor-. 1 
name Franfe Officieren gedragen , ging , van twee andere Papen zeer Ikotelijk 
gekleet, gevolght , hebbende het H: Sacrament . ('t welk is een IFtt Ouweltjen in 
een goude kaft gefloten) in de handt, daar yder die het zelve paflèerde , voor 
knielen moft: Zoo dikwils hy een Autaar ontmoete, (van de welke drie cp de 
wegh geftelt waren) ging hy met het H: Sacrament voor het Autaar , uyt het Pa- 
viHoen , en hefte het H: Sacrament eens op, met meer andere geilen: Daar na 
ging hy weder met zijn twee Papen onder het Pavilloen , en zoo al voort. 

17. De Gouverneur Stoupa, gevolght van een zeer groote meenighte van 
allerley volk , &c. 

Duc de Luxenburgh , Duc d'Enguïn , f n Prins de Condé , toarenïjier niet 
p?efent/ aïjoo be laatfle hranfttoasV e n b'anbere ttoee na Muyden toaten/ 
toertrofcuen/ bocö ben jeïben abonbt Vt)i\p$ quame n. 

3£e toegij/ ïangé be toelue öct H: Sacrament paffectbe / fojag aa n ï,cpi>e sijben 
met Soldaten getangeert / apparentlijft om alle dis-ordre boo? te nomen. 

Wüe bc huyzen ban De Papillen maren ytt opgefc[)ifct met Groente, Schil- 
deryen, Feftonnen, Engelen, Kruyffen, &c. ©e gclje t\t Ho?te Sc. jans-ftraat 
toa£ met 5eulen oberbeat / en gemaant aï$ een groenen Hemel : Ifian öét ennöe 
boo? ïjet i)upg ban ben Franfe Kramer, van Riemen, flotlbt een Autaar ytl «ofies 
üjïï met een geöeel zilver Servies berciert. 

<£>P öet epnbe ban ben Doms-fteegh boo? ïjet huys ban ben Apoteker Mus ? 
toag een groote groene Poort, üoben öc toeluetoag een tenen I. H. s. met aonbe 
letteren/ baar met b?ie vergulde Leliën onbeetfonbt 

Ala gloire de Dieu , ? ~ t ^ , , ^ er eeren van ^odt » en 
EtaThonneurduRoy) S <43at *? * 5 Tot lof van de Koning. 

©00? ïjet huys ban be Wijnkooper van Aelft , Dn 't St. Jans Kerk-höf t»3$ 
liet Wapen van Vrankrijk, get)0Hben ban betgulbe Engelen,, met bit on* 
«ft: 

LVDe>VICV< £®atl£: < Lodewijck 

trTVMphat. * C Zegepraalt. 

©00? ïjet huys ban ben Uyterfen Stichtelijken Poëet, Jonker Mcyfter , 
toag mebe een Autaar , met een groene Poort , alp mebe boo^et huys ban ben 
Advocaat Zutphcn obet be Oude Munters Trans. 

lUttlï Og 



x68 ILTieeL Den Franfen Oorlogh Ommegar.g\ 

<Op bc Brugh boo? De Heere-ftraat , fïont mebe f en Poort , aan urnbc syben 
t\m Uct Wapen van Vrankrijk , n» hl 't miDöcn met goubc letteren / 
T^xtf Ie Roy , L-ang leef de Koning. 

3n bc Lijn-merkc, boo? 'c huys ban bc Walvifeh , bat serr ftoffdfiTt berriert 
tDa£ / fïont reept boben bc Deur/ öcc af ücclt3ci ban Ghriftus , IjaiirjcnDc a«n Let 
Kruys , met Dtc opfcljnft : 

In Myfterh In fangVlneo /anguVlnea hoDle reCoLltVr pafslo. 

2Ê>at rê : 

ïu dezebloedelooze verborgentheyt worde heden gedacht aan de bloedige Paflie. 

23oben f)Ct Kruys ftonbt t)Ct Wapen van Vrankrijk , met bit opfcljitft : 

Ofalutaris hoflia •% Spes unica fidelium 

In qua confidit Frara'a * Da Rsbur , ferva Lilium 

^Tanbc Noordt-zijde ban liet huys fïottit bit opfc[)?ift : 

VotlVafoLeMnltas InVIDla objllnatos franglt haretlCes. 

2San.be Zuydt-iijde ban 't huys ftonbt bit opfefcift : 

i»Vl/I pLaVDItt nVMlnl htretlCl. 

3Deeï biergchjne bingen fionorn boo? bc grtjccïc Scadt, De Viïrïhc te ücrï / fit 
ooït niet toacrbigïj 31J11/ om tjicrocftcït rctoo;öcn. 

(Dabcc Ijet omgaan ban £»c$c H: Procefific tokrö Ije t luyden bcr klokken niet 
bergeten/ en. fytt Kanon rontom ban De Wallen en Vetten , lo£ gebjanbt. 
2UÖU6 Ijaaïöcil bC5C fijne, -fn devote Rooms-Catholijken , Ijaic (jatten/ 
ceité ïn'copcubaat/ ccrbiebigljlijn / op; 3ijnDe een saac/ Die in omtrent een 
garitfc&e Eeuwe ban 100 Jaren, alöaar niet rjebenrt \uz$/ en oe^bolgrnbrn 
Jaars ooit niet gebeuröe/ en miflcljicn/ ( menfel)cln&cr torfeerjefpjoftfu) boo? 
ceeft / wiet m:cc geneneen 5a!. <C:ir.gc fp etters jcpDc n boen tiaalg / bat Dc3e Pro- 
cent , ( geltjïi men bic cm ©mfcegang noemt) bjaarlp !jaar beboo? l D&f n naam- 
bocroc/ en in bet baat ooit loasJ een omme- en nietten rechtengang 

SübilSÜJag l)Ctirt!)et Sticht van Uytrecht, en Die Stade cjrflelr: / uvt te teelhc 
men bp na / aï-bc fcha'tingcn teiloc trennen / bic bcp Kbaihgs Krijghs- benden , 
kl Df5e Provincie leggenbc / Ijabbm ban boen / toienp klcyne Stedekens , boo? bc 
x&tëc inleveringen / cnbcun-enigötebecboo^tocljtcn/ toaren uptgeptu/ ber> 
öojben/ en ban De rmefte / ca fat39eneltjhfie Inwoonden oerlaten; l)ct platte 
Landt gerttfneett/ mceflaï beBoomcn nfgeljoutoen / en toegïj geboet t/ eiv 
Doo? bc Soldaten tot foatrtt&out alom bernoft: Amisfoorc biap noclj eenig[j= 
jinóinflaut/ boel) beef Borgers Daar itntgcbïucöt/ ö^te Toebak-planteryen , 
gclijU ooh bit ban 't Stedeken Reenen , tuaac mcbc 5n !jaar plachten tf genees 
ren/ ftonöcn bn na flik ©e Boeren [pbbenljarc Woonfteden berlatcn/ boo* 
bien Ijunnc Paerden gefïoolcn/ ÖCtanbcr Vee, aïóOfTen, Koeyen, Schapen , 
Verken» , en Hoenders, &c. toaren gerooft / geflaeljt/ en opgegeten/ luaar 
3)0} ben Akker-bouw mebe bcrlooccn flin^. JEp JiUÏCIl bC5C ellendige Provincie 

boo? 



Önordres. tegen dé Vereende Nederlanden^ 16$ 

boo? een tipt ïang bcrïatc n/ tn bernemen/ öocbanigb &ct met be ttoee Hollantfe 

verfterkte Steden Woerden en Naerden , nu ban be Franfe bcfjeerft / gcftclt \$l 
toaar ban bc ecrfïgenoembe grooten obcrlafï mofluptfïaan/ ban'ctnelhe/ ïn 
ong eerfle Deel, boo? 500 bcel 't bcrïebcn Jaar ,1672. aangaat/ al yct$ berbaalc 
i$: &c ïaatflgenocmöe i$ beleef Delijftec gcbanbelt / bermit^ aïöaae een eerlijk 
Heer, in commanbeerbe. 

Staat , en handel te Woerden , onder 't gebiedt der Franfen. 

Bonnen Woerden commanocerbe nu ben Grave de la Marcq , bie baagï$ 
100? Nieuw Jaars avondc , alle De Manfchap bet Borgery , onbec be yo Jaren* 
bebe gebiebrn / t}ct Ys baar tiet noch toe toajï / open te bijten / op bat De Fran- 
fen, Homcnbe- met bun geroofden buyt in fc[)upten gelabcn/ ban Bodegrave 
fnSwammerdam, ben Rijn opUaren/ naar Woerden, baar boo? niet moei)* 
ten loccben belet: ICI500 geraalue bie Stade bol Volk, 500 ban Franfen al£ 
Gevangene Inwoonders ban be öcemocmöc uptgcploubcröe / en berb?anbe 
Dorpen , be üjclke / ten beele naaut / ten bccle 5ccc armclgu en fleeljt geltiecbt/ 
en boo?/ be koude, fneeuw en regen, nï£ beeften geojeben/ berhleumt/ en 
Öa f ocoot/ binnen Woerden 3ijn gefcomen; met 3arumige ban bit Vrouw- 
volk lrcföen 3P ?eet qualiju / aleer 5p tipt Ijare banben ftofïcn ontnomen ; 3®e 
geroofde en geplonderde Goederen ban Meubelen, Huys-raadt, en Kleederen , 

ö!£ oofc Ijct Vee , toierbenobee al op De iïraten, te hoop gejMt/ enberjjan- 
ötrlt / 500 bat fjet te Woerden , met Jet begin be3eg Jaars, 1675. teel Jaar-markt 
friieen te jijn. ©00? De mecniaDte ban menfehen non men be nraten^nautoïijH^ 
gtbmpnen/ en toicrö aUe$5cer fcöaargcnbuuc/ toantbe Franfen nonbenuiet 
anöer£/ afë met fchuyten-, naar Üytrecht bertreaften/ boo? bien be Kley- 
dijk,.bcrmiöt^l)etbopentrjjcer7 te Diep/ enbolgcn^bien/ onb?uphbaat toag 
getrjoiben/ en'c Landt onber «sater (lont/ fcoaac ober bit bertrrufcen langhaam 
toe ging/ ooft ujarenbee geen Schuyten gcuoeojj te benomen/ met al bit ge* 
jel ucraaluen be Stadt Woerden , 300 bol (lijk , en drek , bat men niet alleen 
fren fbaat-fteenen bchcnnenlton/ maar bat alleg een mefl-hoop gdceu/ tjtt 
rater fïonr ooïs/ boo? 't openen Der Goutfe fluys - 5ccc Jjoogb / in bc Stadt : q&e$t ■ 
irli3ijeptenJlauUÜ?ecminberbemet/ maar bcrmecrbecbe boel be kiekte en De 
fte binnen Die Stadt, bic nu al een tijöt ïaug al Daar gcgrafecrtljaD / 500 
fc benebcn^ be Soldaten , bcel Borgere quatuen te flecben ; U toeï 10 of 11/ 
dagh , en bat öet aan dragers quant te paperen / om bie te r aerbe te, b?en-> 

tipt be Schans te Nieuwerbrugge, (nuboo?De Franfen gcfiecïjt/ cneecfit 

ööflbrnColonel Pain êc Vin betïaten/ bie baar ober ontbalfc'fë/ inon^eerfte 
Deel U^rtjaalt/) toieröen ernige gcöote pakvateri , bol Rokken , Kouffen, Schoe- 
nen, &c. boo? be Soldaten j binnen Woerden geb?ac[]t/ Ik be Franfen fjeeï 
ïml te pa£ quanten/ uo?tg baar na boïgbben nocf) 14 nukken Kanon , bie oor 
upt bie geflechte Schms in Woerden 3tjn gekomen/ en boen nocb berfcl)fpbe 
ïalifiaden , en anber hout- werk , bat in be verbrande Kerk gebjacljt i$. 
©e geUJconiijnc koude bt§ Winters l)ier te Ianbc/ bc Franfe Soldaten ongr^ 




'tyó II. 'Deel. Den Franfen Oorlogh Overlaftefr 

fcrjoon/ DeDc fjaar grootc vuuren fïoften / Daar toe fjaftten 3p niet alleen De Boo* 
men hupten De Sradt ffaanDe/ om berre/ maat ooft Die Daarbinnen/ enitt 
't Proveniers Gafthuys fïonDen / niet kookers , banken , en aUe£ Dat 'er aan Uafl 
toaé / en Dtoongen d'Inwoonders , Die 3elbe fjun te [jelpen ftloben / maar Dit 
hout groen / en nat 3ijnDe / toilbe 30a toel niet ujanDen / ober 3ulftg b?aftcn 50 
binnen De Stadt, 300 Bier en baar Depothuyzen, luy&ls, en floepen, ja 5elf^ 
De venfters, Daar3e bp ftonDcn ftomen/ ban De Huyzen af/. tot Dat 31116$/ 
cp fjtoote poenen/ toierb feerboörn. ©ou?Dit.fier& bunoen Der Fraofsn^eraaÖte 
Cp Den 5 Januarii , 1673. Nieuwen ftijl , Des avondts ten 7 uuren , De brandt op 
ren kamer, ia De Haver-ftraat , botten eert Smit , en Dat 300 fctneïijh / Datollcg 
inDelicbtcbiamflont/ aleer De Smit, Die beneben toag / 3nïftg getoaar toierö-, 
<&t Buurcn liepen flrafcg toe / en DeDen 300 Ueel / Dat 'et vuur ntet betOcr ging/ 
alë in Dat huys , 't U-dft af b?anDe 5 ©eel Goederen , Meubelen , en Huys-raadt , 
Die men sotljt te bergen / toterDen ban De Franfen (oir om De5e brandt tacljren/) 
300 met brtjenDigïjept / até met louter getoelt/ geftoolen/ 500 Dat Die luyden 
Die bn / en omtrent Den brandt toconöen / 300 vneï fcfjaDen Daar bp ïeoen/ 
alp Die gene/ Daar Den brandt in l)upé boaë. ©e koude neep De Franfen 300* 
öaiügJ)/ Dat 3P/ met onuptfp?cftelrjften arbepDt/ een Oude Uyterfc Vracht* 
fchuyt, Die in be gront/ e»i bol toater lagh, / Daar unt toerftten/ op'tlanDt 
ïjaaloe n / fïoopten / en berbjanDen / om ïjun Daar bp te toarmen. 

Mm (Toot omtrent Dejen ttjDt 6 Dorpr-luyden, Die bp na naaftt toaren / en 
MictbeelbleeDcrenom'tlijf tjaDDen/ en Daar-en-boben noel)3teaft/ en5ieftes 
iii& / in een Celletje in 't Proveniers huys , men toifi Doen niet om baat reDenen ; 
Sp toaren geDfcuongen getoecfï / De Franfen !jun geroofde Goederen met fchuy- 
r en na Uytrecht te Ijelpen boeren / en toüoen nutoeOerom / na bupo' toe fteeren* 
JEaar Daar na / $3ulfté/ 300 bier te Woerden, alg ooft t'Uytrecht meerDer ge* 
beurt / Dat men snifte Luyden, op 't Kafleel en elDerg / 300 lang ber3efterDe/ 
Dat men Die toeOerom tot Reenen toeer baren ban Doen baD / gebenDc De 5eïbe/ 
alé flaven , pap 500 bee! droogh broodt , aïé 5? ban Doen baDDen / om 't leben te 
ïiönnen bebouDen. 

&u toag men te Woerden ban aïfcerïepOorloghs-tuygh , en anDere beftoeften 
üoo? De Soldaten rcDelijft mei booten / Doeö bp na alle nooDt5afteïy ftbcben 
nioften ban Uytrecht alöaar toojben gcb?acÜt. I?et grof Vee, toaster 500 
ofceeüloeDlgb / en tocDer baar Voer, (Dat De Ruyters Paerden toe! noobi gh 
öorn l}«DDen) 3öofebaar£/ Dat men een Koe-beeft, ffecïjtsboojecnrgewe) nige 
: a uyveLs faiopen fton / maar ïjet Zout toag 300 Duur / Dat men bet naubi 
met gel»; betalen nou. €>oo2 De3e ttoee geb?eftftelijftheüen / moft fjet Vee nc oDt* 
5aftc!rjft gef.acljt / en 500 bar? opgegeten toojoen 1 h geen met 3uïften onojD ent« 
ïijftMeiit/ engirtsïgrrfpt/ toeging/ Dat {jet De ziekten en fterfte, uoeF) meerDer 
Deebt toenemen/ toant De ingewanden Der geflachte beeflen , fmretmenflecDté 
bnuten Bc huyzen , 'tjnaditer/ ofboo?upt/ Die Daar Dan bleben leggen/ ber* 
rotten / en flinlien. CpnDclrjft mierD afgrftemotaöt / Dat men De Stadt ban De3e 
drek'hoooen 3011 3upüêcen / aïé oofty Dat De Borgers aan De Soldaten niet an* 
Do$ brÖóefDenteberrcfjafffen/^^ bedden-, en knerfltn. .fDaar De Soldaten, 

Dit 



~te Woerden, tegen de Vereende Nederlanden j 271 

Dit.geboDt met becl acljtenbe / Doo$ Die n be Hïacljteii-b<&r Borgers tof puifllj toscr s 
Den aangenomen/ en be baIDaDig»ieDen ban 't Krijgs-voik norfobeel nriiKh-rgc* 
tfraft/ toï^cn d'Inwoonders, 3cïf met fïagen en poten/ toe» tot mectDcr op tcijaf* 
fen te Dtoingen / fa Dojtfen be lunoen öaar-en-boben noc|) D?epgcn met ïjare 
huyzen in brandt te (Kelten, ^p Deöen De lunüen grooten öoou en fcljimp aan/ 
enont3agen&iebanbc Regsering; niet met al / mant namen een Callorjc Daar 
eenPerruyk aanbafïtoao/ baneenöudt Schepen, enöeDcn&un gevocghin 
't 5elbe/ en 3ettent öie man aï3oo toeter op 51)11 hooft : <@p 'tgebodt bfr bed- 
den bier uoöenberf)aaït/ namen 3n/ bie/ in 3ommige huyzen alle naar Ijun/ 
30a bat Mans , Vrouwen , en Kinderen op 't ffroo moften (Tapen : Eeftec onöe 
aanzienlij ke Vrouw , f)aü mei 6/ of 8 weken , lang/ met Dagb / en nacljt op een 
fïoelte 3itten/ baar moeten betjelpen / Daar op Zy oohrpnöeujHgefto?Qen$/ 
toant De Soldaten , Die baar bedt ge^uphten / toilgen gaar bet selbe / om Daar 
maar op te (ierben / niet bergunnen ; öf $ middaghs omtrent 1 j uuren ftojf $£/ 
De Soldaten DeeïDen al boo?t bare Goederen , Die 3p Daar bonben / jetten 't Lijk 
op öc frraat , Die 't 5cïbe toilbe laten bcgraben / Iton bet Doen / en ïjier ober toa$ 
3» ten j uuren Drs§ 3elben namiddaghs al begraben. ïDoo? snifte en Diergeujuc 
bceflac&tigcongeregeltbcDen/ bont men ueel Borgers Die baar upt bunne huy- 
zen begaren / en 300 nu en ban öepmeitju toegb bluebten / latcnbe bet Krijghs- 
volk öaarin/ naljuntoeïgebaUen/ Dominecrcn* 

©00? be ongeïegentbeptbanbet vriezen begon fret broodt en Fjct geen öaac 
men 't 3elbc ban bant / binnen Woerden fr Ijaar^ te tooien / maar Die ban 

Üytrechtjortben ben 10 januarii, H75. toel 24 Schuyten met Frans meel baar 

na toe. 3n be boojnoemöeSchuyten laDe menbe 14 ftukken Kanon , Die ban 
't Fort te Nieuwerbrugge toaren gebaaït / en De£ anötren Daag&g na Uytrecht 
met eenigc zieken en gequetften geujaebt 5jjn / 5ommige Der zwaarfte ftuk- 
ken ban Deg Stadts Wallen luierDen meöe bier on gebaan/ en berboert. 

(ön boojtg 3tjn Die ban Woerden ban tijbt tot tijot / ooft ban Koom, ofë 
Rogge , Boekweyt , Haver , &c, ban Uytrecht bootten en geftjijjï / 3onDer ban 
julhj gebjeït te lijben. ifèaar om voeragie boo? bare Paerden , maren jv gefla^ 
Diglj bcdegen / enbagelrjft£ mofïcn 59 Daarom upt/ baïenbe Ijet 3dbc ban De 
Dorpen baat rontom ban Daan 't toein 5omtijbt0 ooft tocl ïjaperDe ; <£pnDcïnft 
fcpierD De febaar^bept 5oogroot/ bat men een Waagh , om 't Hoy te megen ©u 
De Modderfloot bp De PaeFde-ftal, toe fleïöe/ en poer dagh, toierb boo? elft 
Paerdt , aan De Ruyters , 6 pont toe gctoegrn; Eoo Dat 3P Ijct Hoy bp be toealï 
opraapten: 23p alöien Dat 'er ban eetfien aan/ aïjoo gemeuagicert.bjajï ge^ 
bjcefl/ men^ao toeï tco Voer miitóer ban nooöen geljaöt. 

5^en 4 Februarii , 1673. bertroft upt Woerden Den Markgraaf van Sourbon 
met beej Soldaten en Reystuygh , na Uytrecht , en toJiecö ban Den Com- 
mandant , ben Grave de la Marcq geboïgt 1 Die beele gerotrfDe Goederen meöe 
nam. «Ben eerften en ouden Commandant quant Den 6 Februarii , in 3ljn pïuaê^ 

teeDcr Daar bmtten : 5^e llrcnge Vorft ijaö nu öebiegen besjuftam gemaaftt/ 
om obec al j)een te ftou^eucep^en. ©en 9 dito toiet D een Frans Capitcyn , met 
^?oote ftatie, na De Rooms-Catholijke manier, upt l)et huys ban Den Heer 

Border^ 



iyé //• *Deel. Den Franfen Öorlogh Jlechtefiaat* 

Borgermeeftcr Hoen begraben op Ijet Koor. (Ctoee Dagen baar na guam Ql 
boeöcc en anöcc Commandant binnen Woerden , Die ban een partp Soldaten 
geconbopeert toierD/ mclfte Soldaten 'g anDeren Daagt$ujrDec na Uytrecht bec=» 
trolinen: ©en i f dito buierö beel Volk upt gccommanötert na Hermeien, 
om öe Bagagie ban Den nieuwen Commandant binnen te bjengcn / Die tegen Den 
avondt nif t öie selbe ooft in sijn gehomen / bjannecr ftojtg Daar na / een groa* 
ten alarm binnen De Stade outflont/ Dooj Dien beel MarinersDaacrontomïagrn 
te mor^hoppen. f*Etoec Tamboers ban Sijn Hoogheyt bjacTjten '£ anör een 
DaagïjÖ/ eenige veriofte Franfe Gevangens, upt Oudewater öaar binnen. 

©e 'ziekten en fterften becmeecDerDen noctjaï ; %m dagen tuicröen 1+ fa- 
woonderc;, 300 Oude aïjj jonge , begraben : en 10 dagen te booren toarrn Daac 
8?/ 50a Stedelingen, alg Vluchtelingen tec aetDcn beftclt/ en in De- gantfcöe 
Maandt Februani, 1673. bJarrn binnen Woerden gcflcjben/ i%l menichen. 
«Z2en Kraam- Vrouw, bjicnö Kraam-Kindt al te booren geflosben toasV üonc 
men Dooöt op öaar beötftcöe / meteen Kindt bananöccgaïf^ïaaconbt/ aan 
Dareuo2|Icn; *£n JjaD al eenige Dagen DooDt gebjeeft/ eec men tjaacbonöt. 
%&e Franfen ftonöcn Dcjen dans ooft niet ontfpnngen / toant na Dat 3P seinen* 
öen / öaDöen 511 ban Den öagft. De3ec Inlegering , tot nu tot / tuel 1400 man , du 
Daac bcrloocen. 

©en 17 Februarii , 1675. tCöftncn 3 Burgermeefters ban Woerden , eenige 
Schepenen, en anDere Burgers , ober Ys, na Dec Gouda, Daar ober groot ge- 
moj / en alCctlen pjaat je# onDec De Inwoonders omging ; men 5cpöe / Dat3e 
öaar eemgen tijöt 3i)u baft ge{)ouöen getoeeft/ 'Je. ©en io Februarii, 'troftfjet 
Regiment ban de la Seaulx upt Woerden naar Uytrecht , met beel Bagagie- 
Paerden , en goet Convoy , en Daac toiccö toeOecom een Capiteyn , bic \\\ een 
uyttocht, om hoy tc[)alcn/ te Broek, D002 De Schaats-rijders ban Oudewater 
gefchooten/ en Daac ban geftojben toa£/ begraben/ op De 3eïbe Roomfe manier/ 
ö!p o'anöerc. <2n Dat in De bolgcnDe osïnc : <Öen Officier, öie een groot Kruys 
inöeljanöt Ö^D / ging boo? aan / Daar cciugc/ Die bjanOcuöe Waïïè-kaei-flèn 
öjocgen/ opöoïgl)Den; Ijirc achter cjitam bei Lijk, met ecu ftoitclnft Zijde- 
kïeedt , obetöeftt / Daar beel kruyflèn ban Zilver lint, op gefïnftt bjaren ; ©oen 
boïgyDe een Perfoon , met een klinkende fchelle, eniictjtcc De3'.(betujce Pne- 
fters, met witte hembden , obcc Ijun zwarte rokken, aï£ orfi met fluyers, 
alle tct op De voeten fjangcnöc ; ©C5C IjaöDen elft een boek in De Ijanöc / Daac 
3P obcclupöe nut Ïa3en: l>icc op boIgliDcU CX groote Heeren, 300 te Voet, 
aig te Pacrdt , pöcc naar 3ijn ftaat, met bed Soldaten, öie drie rep3eit/ op 't Kerk- 
hof liaan öe / lod fehootcn ; l)et Lijk bJicrö op 't Koor begraben. ©ni 13 dito , 
UJtecDcn alle De Soldaten gemonftert / en bltpteil De nieuwe Poort , in flagh-orden 
geliclt: l)ct hoy, en voeragie (jaicn/ ging oagclrjfté noclj al booit/ en men 
DbJong nu De Boeren ban Kamerik 't 5d JC met Ijmiue Paerden eïl Sieden of 
Schuytcn , biimm Woerden te tyengcn : Ifêen boeröe De Affuyten ban öe ituk« 
ken, bier booren berljaalt/ mi meöenaac Uytrecht, en ban öaac quamcii 
beel Kruy wagens, om Daac mcDe aan Denimbje Fortificatien , buuten fce nieuwe 
Poort, tc acWuoen, ©aar toiccö 00a o^oje geflelt om öe Kamerijkfe siuys te 

bctb# 



--te Woerden, tegen de Vereende Nederlanden. 273 

bftto jbcn / om te bt tec I ttimctgtOOtCt Schuyten , |}et hoy ban De Achterdorpfe 
huyien te fconnen binnen btijpm 

3É*e Lutherfe Predikant te Woerden fcürctD \zz\\)\\ bon Df Franfe Dieven be* 

roof:; EpbaDDenecn venfter opgébjoben/ DaarDoo?3pm3ijn Provifie-kel- 
der bet Vleyfch , Spek , Boter , Kaes , &c. IjaDDfn geflooïcn/ en Dit toiHcnDe 
becnoopen / cntam De Dievery aan Den Darjï)/ en De Dieven toiecDen'beïiènt ; 
Zy, en neeg eenige anDere / Die Leer, upt eenLoy-kuyp baDDcn genomen/ 
3pn op 't Kafteel önfl gejet. 

<©a$jelpg uiiccDen Die ban Woerden, Doo? Die ban Uytrecht met alle be* 
fjoefugbeben boo?3ïcn / Doeïj sonDet Convoy , Dotfl en 3p Ijet wet beftaan ; ^ec 
hoy halen bleef ooft nocb al Duuten/ maac op Den -i+ Maert bettcohften een 
deel Soldaten met beeï Schuyten na Teekop , acljtcr Kamcrijk , 500 toel op Den 
roof/al^ om ï)op re Ijalen/upt/ Docbtoepnigötntamen Daacban toeDerom t'huys. 
$>et hoy , Dar 50 gcDnunyb binnen b?atl)ten / flutoDense in De Lutherfchc Kerk. 

teen Frans Capiteyn b?aft bp nacfjc in een Kelder , Daar goede Wijnen in 

teacen/ |)p toiecD op De DaaDt^ebat/ en naarst Kafteel geb?acf)t/ alruaar. 
men bem fïeetjt^ ban jijn-Compagnie afsette / entoeDecna Vrankrijk 5onDt. 
■Rfèiac Den 6 April i^ec een Soldaat geöatbcbufeett/ Die met 5ijn Makker om 
5 t leben gefpeelt fjaD ; ^p IjaDDen D?ie hembden ban eèn Capiteyn , Die getoafc 
fen toacen/ en op De Blekery te Drogen fjingen/ gefiooïen. ^et lot biel Den onnoo- 
zelfte te beutt ; JBen 3ette bem geblint / op een ftoel , miDDen in De Tooren- 
deur, aïg toanneec Den Priefter en anDecc/ Den Jammerzang begonnen/ en 
ban 't geljeel Regiment , Daar ÖP onbet boo?De / en Dat aï te 3amen / bloots 
hoofts op&ace knien lagb/ met Den zang gebolgbt toiecn/ toaat opbp Doo? 
bccfcbepDe Musket-fehooten , in bet hooft sooDanicjt) getreft toierD / Dat 'et aan= 
ffonDtg De doodt na bolgöDe: c ïÖocb beeft 'ec eeng een Soldaat op bet houte 
paerdt ge5eten / en Dit i$ ai De ftraf Die te Woerden geDaen $. 

3£c Maandt April toa3 nn al ten balben becioopen / toanneec De Franfen tot 
Woerden De Fortificatien , Die met IjeC Winter-fayfoen al b?p toat toacen bCC* 
baUcn / begonnen te buitellen ; Ep toifren met De pannen , Die^e met gcoote 
meenigbte/ Daar contom fïeebtgupt De Pannebakkeryen beljoefDen te balen/ 
('t 3» öóe De 3eïbe ooft mochten 5ijn/ 309 tocl Deel/ gaaf/ engoet/ algtojaö* 
Ken / ofgcb?OKcn (lubben) fee Borftweeringen , en Cóntrefcharpen , Diebupten 
be Veften en Halve Manen om liepen / toel actDigb / en baftop te 3etten / Die- 
ban nocl) met PalüTaden usiecDen öccftrtht. Jfèen oeeaaDecDe 00b beel Tim- 
mer-hout en planken , om De Dijken en Wegen tnjTcljen Uytrecht en DieStadt , 
Die $ee* beDojben toaren / (500 ïjaaft Ijec water toat 3011 gcoallcn 5ijn^ tocDec 
tebecbetetcn ' en gebmpbbaar te maben / ehDeafgeb2oïtenentoergane Brug- 
gen tnftcljen Woerden en Hermeien , te lictftcllcn / toaac toe men ooft Deelen 
upt bet Hofpitaal , geljaalt / en geb?upbt titfft. <0mtcent De3e tijDt qnam De 
Monfter-fchrijver , met een goet Convoy geflcrltt / ban Uytrecht binnen 
Woerden, Hy b?acf)t geldt meDe/ om De Soldaten te betalen/ baant Dit bon 
alDaac niet gebonDen toojDen / en miffebien biecom mofien De ïnwoonders ban 
Woerden meet obeclafl //ban Die ban Uytrecht (Die geit gaben) ïyDen. 

& n benige 



2^ Il c De?L Den Franfen O'orlogh Condé komt-' 

4£cmQfi Sqldateo-.li^rj 't Regiment ; van Picardyen , naac Uytrccht ontbpDetï 
JtjnDe/ beploen De ga'ntiche S rade ö 002 / Ijacen buyt, Die 3p niet boel honDei* 
meDe nemeji / te Bodegrave en Swammerdam , of eiöec^ gecooft : |)fcc te genjS 
riep De S^dfsr Roeper alom up.t / Dat niemant yets van hun zou koopen , op de- 
verbeu«?> yan z$ guldens. %{$bc}e' Soldaten op Den x8 April met een Deel 
Schuytofl kjol Bagagie en anbet Reys-tuygh jouDen bectcehften / becfïonDt men 
Dat'ec tuel 10 of n Schuyten met Hollandtfe Mariners, Coat Jijn Zee-foldaten Die 
menDegSomers opd^Öorlogh-fchepengeÖJUpht/ De fcljzi» Dec Franfen , (DQ0£ 
Diens? \uel gebjoon maten / Die / met bloote meften , onöec ïjaac getoecc in te 
ballen/ enDetefttegeben/) tot Hermclen toareuge&omen/ Ijiec obcc blebcn 
3P 500 lang eben bupten Woerden leggen/ tot Dat men tijding hreeglj / Dat De 
Mariners maten bectcoMten / en boecen Doen boojt / gelept ban eentje Ruy tery j 
%&e$ anocten Daagljg bolgöoen noefj een party ban't jelUe Volk raebe met 
Paerde-volk bet3eït : Ojenige nieuwe Soldaten qua men bpojt.-tnet De jeïbc Schuy- 
cen toeoecom inbaar plaarê. 3Drn 2? dito öeg avondts nuam binnen Woerdea 
een Regiment, 580 mau fleCK / met foeeï Bagagie , en 30 groote vaten met Frans 
meci <Dcn3 May bectcoh ooft Dien Commandant, na Uytrccht, 3ijnDc al* 
öaac ban Den Prins van Condé, otitboDen / (alp fjicc booren gc$ept ip) om ban 
Hem , teegeng Den Staat ban De Stadt Woerden , en De Daar; omleggenbe gele* 
gentljept/ onDeccet&t te mogen tooien. 

«PentfMay, 1Ó73. boeten 10 Schuyten af/ mee Bagagie en alle DC zieken 
ban 5efcet Regiment naat Uytrecht , JOO UlH 't Hofpitaal , aïg anDece Burgers 
buyzea; jommige tDiecDen met Kruy wagens , enftoclen, na De Schuyten ggs 
ö&actjt. ©eg avondts^uarrmi noemeen pattp Kruy wagens , binnen Woerden. 

3£en8 May, quam'ec met eentge Schuyten bcel Bagagie ban Uytrecht, 

ïnmien Woerden , Daac op bofglj&en'£ naat mioDagötf 400 Swkzers, tot Dc£ 
Stadts grooten oucclafï /. aïë mcae eenige Soetelaars met Wijn en Brande- 
wja ,-&c.©c£ anöeren Daagljé } $ inojgeng / bettconhen eenige Ruyters en 
Voet-volk Daac upt/ naat Uytrecht, en Den jeïben abonöt quamen nocö 
^00 Switzers, met een Deel Bagagie ban Daac/ binnen Woerden : gn Debol= 
genDe nacöe icoli&en biel $/ of &so man , in flilte / npt Die Stadt , 5onDct te Vue* 
tm/ teaae lieen, <£>pDcn ndito tjuam een Trompetter banSijnHoogheyt? 
oebünt / binnen öie gemeïte Stadt , Daac men Deg namiDöagljg ten 4 uuren 
Dapper tjoo^DefcDietjen armtent Schoonhoven. ^aagl$ Daac na / De£ wop i 

geil^/^éeibjeeglj/ frcttofe \)tt Regiment banPkardyen, tïtetKranken, w> 

a|?tficbolsJ) bon Daac/ naacUytrechi, Dat bjp eenige bccüfimng/ booj Die 
ban Woerden , aaf. ®eu selben boo-miiöDagl) / ten 1 o of 1 » uuren , quam Den 
Pnns van Condé:, met 51JU Zoon , Den Hertogh van Anguin , te Woerden bén* ] 
mh : Hy cecDt boo?t biiptcn De Stadt om / ban De Hot-poort , na De Leydtie of 
Nieuwe Poort , binnen / lang!)£ Dt nientoe Fortificatien öeeu / en De Nieuwe 
Poort in / 300 al bou$t / lam^ï De Wallen , ua oe Krommikier Poort , en Ijtt Ka- 
i>eel , e» ban Daac / boorfju: De Hof-poort , ooft al nebetig De Wallen , naac De 

Nieuwe Poort ; toen Dt' Stadt m / ai ÖÜJatÉSDoag De jeïbe / lang^öe Bree-itraat, 

na 'c Kaft^i , alwaar; H/ mfeomenDe / al \ Gefcliut>. ban Dat / en yimom oe^ 

Stadts 



•te Woerden. tegen de VereendeNe^^tfn&in. 27^ 

;Stad:s Wallen 3 geïoft i&/ en baat.op ban Die Magiftraat UJicitt bfcttocWtomt 
£cn gebceïtebcr Ruyterye , bie met Ijem oeftomen toa£/btof buptenSnellen- 
burgh , eij bebcn fjunne Paerden albaar in bc Weyde , c«-aiiiHrr quanraibitv» 
uen / en af be Soldaten Luaren in toapenen ; *k n jelbjennamtèöaglj / omtrent 
3 uuren, bettröu Den Prins van Condé U3CÖCC na M ylïèci«Wi$jStukkeii tpiec- 
Den tuinier eerrn / af-gefchootcn. 

3£e Borg'ers tan Woerden 5[jn óp Uen 14 Mey , 1673. De£ mo&et^ b|3*g& 
tnet 14-Schuyten upt-ö,rp?$ft.'/ Daar $e»1 Schout MoAak-JdfV met 5ljn Knecht, 
mcöe mofï j niemant tuitf rot bJeïncnepnDe bit gefebieoe/toaht 3P qnamcn/5otv> 
oec ncto te beruchtcn, tacöcr binnen, ©en 3elben namibbagl) ten 4 uuren qnam 
toeöetom een Regiment Frans Voetvolk , ban 1 5 of 16 Compagnien > fteru om= 
ttent 700 Man, in Woerden. 3&e ttoee boïgenDe Dagen en nacttfen öoojoe men 
flecft|cl)ieten/en3aaöfnenbetfdjep0erookrd^ripen» e&vuuTenapgaan/ 500 
naDeftantöanBreukjeknji Nieuwer-Sluys,^ Qudc' Kamend 9(n bc3etnpt 
liep'ec een Frans Kapiteyn ttieclj / met al fytt geit, bathy boo? stjne, Soldaten ont* 
fanjenftab. <Dcï0h oor öebcn ttoee Krachten ban een anöer Kapiteyn ,• met 
aïljetgelt, batHybp3itl)t)ab. ^Ignuboetenoes brei Schuyteö ban Uytrecht 
na Woerden , met aïbetïjanbc Waren, en toceccaar ban oaanna Ifytrecht toe. 

©en 1 1 Mey , toierbt Seftcten van Beeft op Öet Kafteel te Woerden gebangeu 
öejet / ter oo&aaft bat Hy , buptcn lafï ban bien Commandant , De Boeren ban 
Polanen Ijaö aangcfctfêeben / öatay aanftontg / bc Brandt-fchatting albaar 3oua 
ben ftomen betalen/ of anDerg / in De boïgehben bagtj / in Men gelept töo?Den : 
©e Boeren-, Die t'Uytrecht alle Maanden pjeeng / op be beraliug ban ïjarc 
Brandt-fchattingen , tiJdpiifïen /bettoonuen Df3en Brief , aan Den Hertogh van 
Luxenburgh , bie Dit'5Clbc aan öcri Commandant te Woerden öcöe bcrjïaan/en 
ben engen Brief ban van Beeft ober 3onöt / bc ujelftc / ïucr ban ctnüètóuft / hem 
aanfïon&g in be Gevangenis Deöe bad $ctten. <2>eiU2,diio rmamen eenigc 
Schuyten met Frans Meel , en anbei C Waren, ban Uy'trecht na' Woerden, baar 

ban vier onöertoegm 50 nUeu : <0nDertufTcI)en mier oen berfebépben Goederen 
aïöaar 5eer Dnur / 5df ()et Schapen-vleefch en Boter , &c. 3Dien 5e|öcnnamiö* 
öaglj omtrent 4 uuren , geraakte te Woerden een groeten alarm , en menmifï 
. niet trjaarom j ^t Klokken Klepten / ^t Trommels toieröen geroert / en te Sol- 
daten raakten mecfï in 't getorer / eu baar op i| nirf^gebofgljr. <Dcri 2^ dito 
quamtn te Woerden cemge Schuyten met bagagie boe? gfcoote Heeren , baar bu 
toag een aan3icniijnr Juffrouw, öienietfjaarftoet, öèt ' Hpfpitaal quambe3oe* 
ftcn. '^ Hnbercn DaagJjs '^mo?gcuis/ omtrent 4 uuren , becen Sijn Hoogheyt, 
beé Princen van Orangies Soldaten , een Steenroven, boar be Franfen ban 
Woerden , bp bagc Ijaar Brant-wacht öieïben / met Boskruvt" ; op-fmingen. 
<0p Ijet Olie-meulens Bolwerk te Woerden , rjoaren bier Bakken in d'Aerde, 
1 baar men be Olie in betoaart l)iel- 3£r5e/ tot nocl) toe/ aan be Franfe onbeftenc 
3ijnDe /bjierbennu bp fjaar ontbeht -, men ^ti>c firaï^ d'Oüe, bie baar in toaé/ 
m vaten, en boerben5e na Uytrecht, albaarge boo| goeben prijs be rïtlaart bjie-rb/' 
boo: bien be Vrouw ,bie be 3dbetocbel)oo?öe/ te Leydenbia#/enbie niet gnam 
ïo^ Itoopen j bese fetjabe toierö toci cp f of 4ücjq.guldens begroot. «Den 3 o dito 

.ah u 2. a«a*me« 



2-76 II t&tel Den Franfen Oorlogh ^Denjldaf* 

quanten aïtoeöee / eenöeeï nieutoe Soldaten binnen Woerden , toeï&e tocïjten 
5eee nabeeligt) boo? belnwoonders 5ijn getoeefl. gjn De3e tnbt uiag men aïöaar/ 
fn baar omtrent 3ectbf5igb/ met alle be Vaarten toe te öammen / al5o de Fran- 
sen ten fjaogöften ueöuc^ttnacen/ tioa^fcfiiehjft orjecUaUeiirctDOJbcn. W#m 
fcoao'be Wij nteiWöérdengoeben hoop ; Q&tn % i Mey troft een groote menige 
tcbanKrijghs-volkbaatuot/ om-een acteieljtigen Aanflagh (300 3p;cpben) 
Mpt té boeren. 

©enHiSacraments-daghtorecbt nu ooft te Woerden , boo? be Franfen ge» 
biert ; <®p ben 1 Junü , 1671. beg mo?gcn£ / i? in be Zaal ban 't Hofpitaal eerfï 
rengMis, boo? be zieken , gebaan: 3£it boïb?acf)t3!jnbe/ ging bie geen/ bie 
Mis gebaan öab/ in 't wit geuïeet/ en met eenige fharen beöan3cn/.aï3in* 
flenbc / en pjcbelcnbc / lange be beuten ban be zieken in 't Hof , en eenige bk 
Was-kaerfièn b?oegen/ gingen bioodts hoofts, bso? upt <ü>en Mis-Priefter 
ging ooft in 3ommige huysjes, baar zieken lagen/ en baat toeber upt fto= 
menbe/ tCOU 500/ al gaanöe/ alle 3tjue Ornamenten, óf Verzierfelen , toe^ 
Der upt /en baar mebe toRé be3e H. Proceffic tenepnöe. IBet't3eIbcftaften 
fcjpoou ïjetberljaaïban be$c ellenbige Siadt Woerden, boo? een poooV en3ulïen 
.petëban 0* Stadt Naerden, nu mebe oaöet 't gebiebt Der Franfen , bcrDan= 
öel? n* 

Van de Stadt Naerden, onder't gebiedt der Franfen, 

T) Hilippes deProcé , Schiltknaap , Héere du Pas , commanbeerbe ban toegen 
-L ben Koning van Vrankrijk binnen be Stadt Naerden ; Hy fjab bien Koning , 
ban 5rjn 14 Jaren af / in ben Oorlogh geoient. W$ nu Naerden , in 't boojle* 
üenjW, iójz. boo? 100/ of 120 Frante Ruyters, inajJ tugenomen/ algin 
'teerfteDcel, ban be5en Oorlogh , berfjaaltig/ 500 31J11 bic boojfi. Ruyters , 
onber't gebiebt ban ben Heer Mazel , omtrent 14 dagen baar i\\ geblcben. 
Tien Cbmpagnien batikt Dolfijns Regiment ttJatcn'cr baar na ooft 300 lang. 
%&c$c bepbe leefben'er naat &un belicüen : 3}n boegen bat 'er / toen bc Heer de 
Pas baar in trabt / een groot gebjeft ban alle bingen toa£. 

H&en b?acl)t UOO?t in be plaatg n> Compagnien ban d'eeröe Bataillon ban 
Ttirenne , en 6 Compagnien ban 't Regiment bcr Koningin, ^ejc Stadt fïonbt 
inkuilt een fïccljtc (laat/ bat be Heer du Pas 8 dagen baar na betplicïjt toa£ 
öoat te boen orbepben/om 3scfj ban b'aauballcn/bie men tegen fjcm gebaan non 
lebben/ te beftfjutten. Sïllegbjag 'er in toanojbening .3>e groene Doorn-hegge 
iöfljj in beel plaat5cn gebjohen / cnbe Bolwerken gefetjeurt enopm ; 3[n boe* 
gen bat 'er een man te Paerdt licljteïijK bon inbomen. 5De Borftw ecringen 
üraren seerbun/ en 300 laegfj/ bat men baar boo: tot aan bemibbeï bloot 
tf onbt. <E>e monbt be r If aben/ bk in be Sradts Gracht quam / toa^ 5onber kete- 
nen -, <tf n baar ma^ niet*? / 't toelft b'ingang belette. Eoo bat Naerden em ge; 
ïjeri open Stade toaë. ^e Heerdu Pas b?a^ bieéöaïben genoobtsaaht boo?t een 
?iunadc aefjter be groene Hegge te mahen/ bê Borftwecringen teber3toaren/ 
mtevberöeoflin / tuWt obeeiae 300 beel afé ijttn mcgelnn bja^ / te bec507gen 5 

't teem 



'~<üanNaerden. regen de Vereende Nederlartden. : ij? 

't toelft ban mijn Heer van Rochefort, Die toen t'Uytrecht toag/ en in ïjet 
lottöt geüooDt / ooft gcltciut toiccD. 

Drie Maenden Daac na/ jont men 'CC De Heer Ingenieur Chaffèrak r om eenifje 

Buytewerkenaf te fïeften : 3&ey bebal bat men 'ec drie halve Manen 30U ma» 
hen / Dat ig boo? pDec Poort een : Daac op De Heer du Pas aan &em bectoonDe/ 
Dat 'ec nooDtjaftelp nocljeen afgefïceRen Dienbe temden/ tuffcljen öet Bok 
werk ban 't Magazijn , cnDet vierkant Bolwerk , om Dat De Gordijn hificïjcn 
De5e i Bolwerken 30 ïang #/ Dat 3p mal&anDec nautoelrjR^RonDen bzfcbetmem 
GhaOèrak bcRenDetoeïDatDittoaactoag/ maat5epDe Dat fjp'ec geen bebel toe 
jfiaö / en Dat men 300 toepnigï) Rofïen / afê 't mogelijR toag / toilDe Doen. <S)e3e 
Ingenieur, tocgl) tceRRCnöe/ lietD'aftceïtDec werken aan De Heer Ingenieur 
de Beaufort, aan De toelR De Heer du Pas ItlaagïjDc / Dat De halve Maan , naac De 
Zee- kant , Die hp manen Dce / niet Doctjt / en te feiepn wa$ / en Dat De Borftwee* 
ringen niet beflanDigb tegen 'tGefchut toacen; 3£c3e anttooo?De / Dat bet toel 
toaac toag / maac Dat ec&tec aan ftem toag bclafï/ d'aftrek, en 't ontwerp ban De 
Heer van ChafTerak te bolgen. Ifêien tocet Dat öp / om een plagöanft te begaan/ 
aHei nujïi De jupnigDcpt ïjaD betcacht / en De 5ceftecöept ban De plaats bectoace* 
looft : ©e Generaals ban 't heyr bebben 't gc5ien y <£n boetoeï 3p 't 3eïfDe 3ees 
fïecïjt oojDeelöen / 300 bebben 3p 'cc nretg af gejegbt. 

<Dc Gouverneur du Pas Dan; geen meefïec ban Die weeften jtjnDe / om ben na 
3fjti afmeecingen te maften/ ber3upmDe niet in 't geen DataanbemflonDt$ 
<0elt)h ccti toaahent oogb biec op te bouDen / Dat De Werk-Heden getcotitoelijft 
engcDuungbltJftötöepDen/ en Dat ten minfïenDegKonings geldt nnttclijft b&> 
flreöf 50U toojDen. <£ii5eeftec/ menbeeft/ Doo?5tjngoeDetoe3ict)t/ niet mees 
befreeDt Dan 1? of ifoco gulden , in al 't geen Dat men-gemaaRt beeft /om De5e 
plaatste becflccRen. 3£aac \$ niet tm I Die Den Koning3oo toepnig beeft gefioft/ 
al£ De3e ; en d'Ingenieur* toeten / toat men met 3UÏR een ftïcpne zomme geldw 
ttannptridjten. 

3&e Gouverneur Djacftt tori baafï / Dooj 3ijn boo23icIjtigl)cpt / en goet beïepDt/ 
Öe toanojoeningen in De Studt , tccccbte ; <£n men bonDt / Dooj 5ijn naccfïig* 
tjcpöt/ cnboojöe gocDe ojDeningl}/ Dicbp onöcdjsnDcn Dce / tenmintfenDc 
noodtzakelijke behoeften in Deje plaats, Daac men bp na / in 't eetfï ban hongejr 
flo?f. $p bec3o?g!)De in D'onöecbouDing Dec Krijghs-benden , fjoctoel 'ec in 't bc» 
gin geen o?öic m De munitie toad gefielt / en geen Commi(Taris Daac gevnecfï baö. 
Cf p Dr e ban allrè uptöeclen / Graan becgaDecen/ Ovens manen/ Bakkeryeri 
o'precljtcn/ én Magazijnen ban voeragie, en een Siekhuys toefküen/ en # bp De3f 
naerftigiiepöt en 3upnigbepbt boïfïanDigbgcblebcn/ 300 lang DP te Naerden 
fjeeft getoecfl. 3£e Koning tóag'ecafbecirïjt / en t)teft mr ecmaalg betupgbt 
i)at l)p met 5ijn beïept becnoeght toa^/gcujft Den Hartogh van Luxemburg $t\i$( 
De Heer du Pas bec5eeftect Ijeeft. 

^ese be3igöept bcttcaagfjDe niet D'pbec / Die öp tot D'anöcce getoieljtigec npr^ 

köecU3CIcn ban 3ïjn Ampt gaD ; <J3eUj?t De bewaring ban De plaats , De Partyen 1 

Die l)p upt3onöt / en De naccfligfjcpot / Die DP aantocnDe/ om becicljt ban 
'tgeen tc-fiebben/ Dat in Deg Vyandts landt gebeucDe. ll^pDec^/ öoegcöote 

« «1^ n 3 zuynig- 



.178 //• c DeeL Den Franfen Oorlogh van Naerdeti* 

xuynigheydt bP ooft tot be melflaut ban öcg Konings Dien II fj ecft getoont / 50c 
Sou men Ijcm ecbter niet nonnen bermrjjen / bat bp De minfïe fpaarzaamheyttot 
Sjjn voordeel beeft bemesen / selfê niet in öe Paspoorten , Die bp öagelij&g in 5eet 
groot getal uptgaf. Eijn belepöt i£ aïtijt janöcc bermjjt ban epgenbaatgemeefï; 
öemrjï Dpgeen anöerboojDcel/ aféDat ban öe Koning ftcuoc. d'Inwoondcrs 
5ijn 3eer berre gemeeft / ban ober bera te Klagen / gcltjajp ober eenige anDeren 
bel geöaan tyfjfoen. 9n tegenbcel/ öemtjl sp snlfc een eerltjn belepöt sagen/ 30a 
fteecöe een groot öeeï ban ben/ Die 'er eerft upt geblucljt maren/ meer in De Stadtj 
Daar in men / gelijk ooh op 't Landc^ gelnKclijK D'opteebtigbept en befcbepöen' 
bept ban De Gouverneur pjecg. 3Kt5ijn maarbeDen/ DiesijnVyanden jeloen 
3011 oen moeten toeflemmen / en öe fjeele Werelt i$ 'er een getupgé af. 

We Stade legljt in een 5eer open ve lc,bebbenDe ter rechterhant De Zuyder-Zee, 
Die 'er omtrent 800 treden af \$. ©e vlakte ip ter flinkerhandt. 5^aar omtrent 
'maren beel geboomten enTuynen , met Speel-huyzen , Die De Heer du Pas ge* 
nooötsaafet ma£ neöer te merpen. $p öee oor öe hooghten fïecljten / Die 'er te 
na bp maren- 

^eje plaats micebt tot berfcbepDe malen ban De Vyanden geD?epgbt. Sijn 
J^oogheyt de Prince van Oranje quam'er meteenige 1000 mannen , om gaar bp 
nacht aan te tafien/ maar/ ontDeht 5tjnDe / DjirfDe 't niet magen / terwijl De 
maftuerljept/ en De goeDe toaebt/ Die men Daar bielDt / altijDt beletten pets tegen 
bc selbe aan te bangen. Z&etf 3elfDe mahnerbept maaftte Dat De Gouverneur 
5tjnnaerfligbept beeöubbelöe / tot Deboltteftning Der kleyne Buytenwerken, Die 
eebter onbol maant 5ijn gebleben / om Dat men gem belette geDuurenOe De drie 
lefte Maanden, Diebooj Die belegering gingen/ Daar aan te merhen. $p nlaagb* 
De Dinmilg Daar ober aan De Generaal , en aan d'Intendant : üfêaar 3p namen 
geen acljt op 5tjn nlac&ten/ en maren geDimngljüjlt besigb/ met De Werk-lieden 
te gcbnipnen tot bet lanöt / 't mclh onDer water geset mag / Djoogb te manen, 

Q&e Gouverneur baö noclj een anöcrc reDen om te blagen / Daar op bp geen 
groote bernoeging berUteeglj. JDant bp / SienDe Dat menbem d'oude Krijghs- 
benden , Die in 't begin aan Ijem gegeben maren / baö benomen / en Dat bp geen 
anöeren/ Dan nieuwe en flechte recreutes en nieuw geworven Volk baD/ ber* 

toonDe uracbtigljnjn oan Den Hartogh van Luxemburg , ban mat belang bet 
boo? De Stade mag / Dat men anDeren aan Ijem 5011D t. l}n Dee Diutoyl? bier op 
aanöonDcn/ sonDereenigebolöoeningop 3ijn begeerten te benomen. #etge* 
bolgb beeft mei getoont / ban mat belang Dit mag / en 't i$ boo? bem een groot 
ongelun / Dat Den Hertogh van Luxemburg , Ijem niet beeft toillcn geïooben. 

©upöanigb toag Degelegentbepbt Der Stade Naerden (alg Der Staten Garni- 
zoen Die Stade berlieten / en De Franfen Daar sonDer fïagb of floot / binnen qua^ 
men) bolgcng Dcbcfcb?ijt>ingbanDcnHeerduPas, uptstjneApologia of Ver- 
antwoording get-tonnen. ©an Dcsen Commandants belèeftljeöen / en renneujHe 
tegcering toeten niet alleen jijne Franfe Officieren en Soldaten , maar oohjelf 
d'Inwoonders , Die Daar in Weben / en De uptgcblucljte / Die op De5e goeDe Faam 
mcDciom Daar binnen quamen /genorgljjaam getupgeniften te geben / 500 öat 
hyfcliiec ban niemanöt gebaat i^gemo?Dcn/ afê ban Den Hertogh yan Luxen- 

burgj, 1 



~en Harderwijk, tegen de Vereende Nederlanden. 2 79 

Burgh , Den Intendant Robbert , enbie I)et met öaat tMcïbeii/cn bat alleen baar» 
om / om Dat hy ban alle anbere gepjexen fcotecDt. <©nöec De Ingezetenen bet 

Stadt Naerden toageewn/ gcnaamt Karel dek Lande, ban Franfe afftomftV 
fCCtöÖt^ een Koopman gctoeeft / tot Amfterdam , en nu albaat te Naerden , om 
3kIj te ber.mf?igen / tooonartKigö ,• öcje 5«lt al te gtooten co?cefponbentie/ met 
ben Franfen Gouverneur du Pas , en anbece Overften , 500 bat [jet met fcïjeeïe/ 
of ntjbige en argötoanige oogen tjanjómmigelnwoonders mierbt aangeven/ 
toaar boo? hem , na pet mebet obergaan ber Stadt Naerden , aan bet Staten 3$» 
&e / seet beeï moepelpljeben 5tjn aangebaan / a$ öter na bolgen 3a!» 

Het geen in de Stadt Harderwijk , onder 't gebiedt der 
Franfen is voorgevallen. 

Wtf bettte&Hen / oooj eenigen ttfbt ban Naerden , en met eenen / «pt Hol- 
landt , en gaan ^c Kuften bet Zuyder-zee , oofitoaart op / en Kamen al* 
300 op be Veluwe in Gelderlandt , 3ienbe aan Die Zee-ftrant leggen De ongeïufta 
ftige Stadt Harderwijk , tiit al mebe in 't boojïeoen Jaar , 1671. (ban geen Staten 
Guarnizoen bOO?3ien3tjnbe) DOO? toepnigl) Munfters Krijghs-volk , aan Diers 
Licutenant Colonel Hautain , tgobecgegeben/ bewettte niet beel Dagen baac 
na / ban De Franfe Daas upt stjii gejaagfjt / aï£ in ong Eerfte Deel i$ aangebje* 
3?n i 3*>ocb ov\$ l t3ebect tiit tijbt / in Ijanben HomenDe / De conditien , toaat op 
oir genoembe Stadt , $ otoec gegaan / 300 ïaten be 3elbe bier boïgen. 

C A P I T U L A T I E. 

Tuffchen den Gefirengen en Manhaften Heer Nicolaus Haultay n* 
O verft e te'Paerde, gejlelt van zijn Vbrfïelijke'Doorluchtig- 
keyt van CHunfter , en O ver-Commandant in Elbwgh ter 
eenre, en de ondergefchreve Burgermeefleren enGecommitteer** 
den der Stadt Harderwijk ter andere zijde, waar op huyden 
over de protecfie en befcherminge der voornoemde Stadt 3 ten 
weder zijden geconfenteert en geaccor deert is. Met belofte van 
het een en y t andere heylighlijk-, met alle trouw een fine erïteyt, te 
achtervolgen , in voegen en met die exprejfe voorwderden , en 
conditien > hier naer befchreven* 

I. 

At de Gereformeerde Chr ijl clijke Religie \xy en puWij4t in deL.Vr&uvjé 
Kerke geoeffent en gepleeght zal mogen en moeren worden, gelijk 
voor dezen en tot noch tos is gefchiedt , en dat die ^redicAnun en andere 

3ediemr$ 



,z8o 17. *Deel. Den Fr: anfen Oorlogh Capitulatie* 

Bedieners van de Kerke , de Traüementen daar toe ftaande , als voor dezen 
zullen worden gelaten , als mede de gronden en plaatzen die Kerke annex : 
wordt ook geconfenteert die continuatie in de Catechifatu tot Hier oen , moe- 
tende die voorfz. TratJamente» vervallen uyt die Domaj/nen en Kloojler-Goe- 
deren , reforteerende onder Harderwijk^ en by die Stadts Refümeefters ontfan- 
gen en uytgekeert werden. 

II. 
Dat die Regeerixge en beftcllinge van jtijthii, mitfgaders die macht van 
Alagiftraat , blijven en continueren zal , als de zelve tegenwoordigh is gc- 
conftitueert en aangeftelt. 

III. 
Te mairrteneeren , conferveeren en behouden de Stadt en de Ingezetene* 
van dien , by hare Rechten en Trivilegien , wel hergebrachte fiftumen , Wille- 
hemen , oude ufantien , vonnijfen en gewijztn , in dier voegen als de Forften 
van (jelder , die voor dezen geheven en geconfirmeert hebben , en nu in ge- 
bruyk zijn , de Mnnte, Gilden , Armen-httyzen en Armen- dey lingen , Aca- 
demiën , Schooien , met die TraBamenten daar toe ftaande. 

IV. 
"D^toXXe 'Burgers en Ingezetenen , zonder ecnige/>/«»^r/»^ behouden zul- 
len, die vrye dtfpofttie van hare mobile, en inmobile Goederen , zoo wel van 
Geeftelijke als Wereltlyke, en van wat natuure de zelve zouden mogen zijn, 
fchoon 't yemants gelegentheyt niet en ware , langer in de voornoemde Stadt 
en Landen te blij ven. V. 

Alzoo die jurisdiclie van die Stadt meed; in Velden en Zanden gelegen is , 
enbeftaat, en Hoop-hnyzen wel eer onder die voorfz. jurisdiUie is geweeft, 
dat de zelve met des Stadt $ Buurfchappen, van Hierden tnTongzel zullen wer- 
den geconfolideert. 

VI. 
~D3XÓ\Q£sfmptenNteuwkerkt Tutten en Ermel, reforteerende onder /far- 
denvi'k, daar by zullen blijven, en die Ampts-Jonkeren van dien met die 
Stadts Burgermcejleren des J#ars tweemaal Recht houden, zullende hooft voor 
hooft ge vote e rt worden, en de meefte de minfte over ftcmmen, als van 
oudts gcbruykelijk. 

VII. 
Dat die Kerken erf Kerken-dtenften , en Schooien indie vnorfz. Ampten , by 
die van de Gereformeerde Rchgu > met hare daar toe ftaande Traüementen 5 e* 
den aankleven van dien , zoo van wooni»ge als anders , zullen blijven. 

VIII. Pat 



mva?i Harderwijk, tegen de Vereende Nederlanden^ 281 

v 11 1. 

Dit de uytgevluchte Perfconen en Goederen , uyt vreeze van Oorlogh , vry , 
en onbekommert zullen mogen repatrieeren en ingebracht worden, <n die van 
andere plaatzen ingekomen en ingebracht zijn, zullen mogen wederkeeren 
en uytgebracht worden. 

IX. 

Dat alle voorgaande QontraBen van den cjuartiere van Veluwen , zullen 
Zoo lange in Ejfe wezen , en alle pojfejften , uyt kracht der zelver geobtineert, 
ook zelfs over Geeftelijke Goederen , zullen in vigeur zijn en voortaan geob- 
fervcert worden. 

X. 

Dat die Stadt behouden zaT , die vrye Commercie met hare Nabuuren , zo© 
te Lande , als over Zee. 

xu 

Op dat die arme Gemeente niet boven vermogen mochte bezwaert worden ] 
zal voor eerft'r Cjarmfoen uyt 12 Ruy teren beftaan, en daar naar niet hooger 
als 50 vergroot worden , 't welke , des noode zijnde , dan kan vergroot 
ivorden. 

XII. 

Dat dit gehandelde eerft vigeur en kracht zal gtijpen , zoo haaft het , aan 
eene zijde, door Sijn Fbtjlelijke Doorluchtigheyt Chriftoff 'Bern hard , Btffchop 
tot Munjler , <ts4dmintftrator tot Corvey , Burgh- Graaf tot Str omber gh , Vbrft 
des Heyligen Rijks , Heere tot Borculoo , en aan de andere zijde , by de Magi~ 
jlraat en Gemeente tot Harderwijk, zal zijn geratificeert , en van wederzijden 
ondergefchreven. 

In kenniffe der waarhe. t, zijn hier van twee alleens luyde Inftrumentcn 
vervaerdight , en binnen £lburgh,op den 1 1 Junii, i6ji. op'tpampier ge- 
bracht, en overkomen, en was ondergefchreven , Ntcolaus van Haultayn, 
Herman van Spuelde, Engelb: Schrajfert, Rudolf 'van den Kloojier > Daniel va» 
Heer de , Jan Gruter , Bernhard Pannehek. 

Coll: 

Wil hem Heek, Secret, 

<® c$e conditien to arm toeï inseftctt / belooft en onöerfcï)?e toen / maar toier* 
om niet tod onoct&ouöen / noej) narjeftomen/ toant De Franfen , öe Munfterfe 
(aï^öf5cpt t$) öaarupt jagende/ toiloen aan De3e Capitulatie nier gebonoen 
3jju. Zy &e3toaari)en De Stadt , wet een ontoeröjaanjjïïjfie s^ate inquartiering , 

<® o 't Qtw 



2 8* 11. Deel. DenFranfenOorlogh Staat van~ 

■t gce n bapper op be gcmcpnc Ingezetenen aan quam : Zy epfe&ten mebe 
grootc contributien , en Dtoongcn haar De 5elbe ooft te betalen, ^oo öaaft men 

Ui Hollandt I)Ct Obergeben ban be Steden Harderwijk en Elburgh , fjab berno* 

mcn/iuicrbcn aanflonbtgi ecnige Uytleggers en ander Vaar-tuygh met getoapent 
Boots-volk bectoaartggc3onDen/ De toclfte De Schepen, (Die baar attijbt in be 
bloote Zee,op be rede, aan Anker moeten leggen/ en bermit£ be ondiepte niet in 
De Haven, nocl) bicljt onDec bie Steden nonnen nomen) toecf) namen/ om bat 
De Munfterfe nocï) Franfen , 3icl) baat mebe niet jouben nonnen berftcrHen/ 
en be Zuyder-Zee onbepligh, maften. &o?rg baat na quamrn noclj »jr/ ban Den 
Munfterfen BifTchop , binnen bie Stadt , en troftften ooft Dooj be 3elbe / een gcootc 

partye Hollandife Landtluyden, bi? tot Aernhem , Zutfen , en eïberg bOOJ Gar- 

nifoen tjaböen gelegen / en met Ijet obergaan bcr 5elbec Steden , albaar geban* 
gcngetoccfl/ en nu/ ten beel gerant foeneert/ enbnj gelaten/ toeber naar öupg 
toe fteerben. 

©en 19 Junii , 1673. (Oude ftijl) quam binnen Harderwijk ben Hartogh van 
Luxemburgh , met omtrent io Ruyters , maar Hy bertroft boo?t na U> trecht , 

en liet / ban toegen ben Koning van Vrankrijk Daar binnen een Commandant , 
genaamt / Durban du Forcia , bp be toclfte/ be$ namiddaghs , nocl) eenige Franfe 
Ruyters 5ijn binnen genomen. «B^en boojf3- Commandant , btbz alle be Mun- 
fterfe, Den ao dito, upt Harderwijk bcttreftftcn. 

3£c£ anberen baagt$/ ben 21 dito, quamen baar binnen 4Compagnien 

Frans Voet-volk, fïerft 14.0 Man, ban 't Regiment ban Vermandois, De3e/ 

met nocl) een Compagnie , Die baaglrê baar aan / bolgfjoc / begonnen bie Stadt 

met Wachten te be5ctten. ©en 18 dito , quam een Schip ban Hoorn , op be 

Rede, meteen Uytlegger , of Kruyfler geconbopcert / inmepningc/ cm nocl) 

cenigc Hollandtfe Landt-luyden ban baar ober te Ijalen / maar be Franfén 5on* 

Den een Lieutenant , met 14. of 16 Muskettiers , in een Schuyt , baar na toe / be 

toelue/aanben KruyfTer ftomenue met 3ommige ban 3t>n Soldaten ober fp?ong; 

<Den Hollandtfen Capiteyn , 3icnbe toat'ec gaanbe toas* / bjeef be Franfe me^ 

oer upt 3ijn Schip , in toclfte a&ie ban toebctsijbcn 3 of+boobt bleben/ maar 

fcen Capiteyn , ftapte / berbaasöeïijft 3ijn Anker-touw ftuftften/ cn3eplbc toech,/ 

bcrlatenöe [jet Schip ban Hoorn , bat baar op / ban be Franfen ? (al3oo fjet niet 

onöcrsaïgmet be Schipper, en 3tjn Knecht bemant toas") licfjteïijft toech, ge* 

«omehtoierbt. ©e Hollandtfe Kruyfrersbcgonöcnhaac/ 500 nu en banopbe 

Rede, en boo? bie Stadt te bertooncn / fchjetcnoe met grof Kanon , opbe3elbe/ 

en be Franfe toeber upt bc Stadt op Öaar / boet) be Harderwijker VifTchers toier* 

Den somttjöté getoelbiglj ban be Hollandtfe Kruy fiers geqnelt / 3p namen Dare 

Schuyten , Fuyken , en Want , 't 3clbe in Hollandt berftoopenbe. 

«DctonI bie ban Harderwijk (jet Krijghs-volk ban ben Munfterfen Biflchop 

(op toieng naam 3p bare Capitulatie gemaaftt / en be Stadt ober gegeben fjab^ 

Den) nuqunt / en be Franfen toeberom baar binnen/ toaren/ 300 moftcn 3P 

ooit Dien Koning boo? IjarenHeer etftennrn: obcr5uïu£ 5nnber ben 30 Juny, 

. 167 f. Gecommitteerden bautoegcn bit Stadt, na De Franfe Majeftcyt toe ge» 

Spnöfu / om te be r3oeftcn / be befjoubentë ban bc vrye Exercitie in Dare Kerk, 

De 



^Harderwijk, tegen de Vereende Nederlanden. 2 8 $ 

fce Privilegiën , &c. en anDete conditien , in \}&tt boojgaanbr Capitulatie btQXCe 
pen / 't toelh tiun ook i$ toegefïaan : ©oei) Den Commandant liet be Rooms- 
gezinde toe / (jaren Dienft in 6e Academie te Öoen. 

©en 8 July , 1671. ig een öec Burgermeefïers ban Harderwijk , genaötnt Dib- 
boltFeyth, om öat hy in Hollandt gcbluc&t toag j en niet toebcrem te booj* 
fcfjnn quam / selfé ban 31311 Confraters , en too? be Magiftraat albaar / ban 5ijii 
Burgermeefterfchap af-ge*,et / en tot alle bebieningen inhabil betftïaart h öe 
Burgers 3epben / bat bit npt ïiaat/ en onberïinge partpfeïjap gefeöicbe. 

©en 28 ]uly quamen 14. Compagnien Voet-volk ban Wezel, ban 't Regi- 
ment ban ben Marefchal de Turenne , binnen Harderwijk , in Guarnizoen , met 
een nieutoen Gouverneur, genaamt Maifonville. ©?ie bagen baar na trokken 
öe bier Compagnien ban Vermandois toeber baar upt i en ben 4. Augufti , qua=> 
men baar binnen 96 Karren , met Frans Meel , toaar ban een partpe baar 
Weef/ enoerefïna Kampen toierbt geboett. ©en 8 dito, toierbt een Soldaar, 
lic meenbe te berïoopen / gebangen / Die ben ttoeeben bagï) baar aan / (na bat 
al 't Guarnizoen in toapenen toa5 geb?acl)t/) aan een 23com toierbt op getjan= 
gen. 'p Snoeren baagt$ quamen neet) ico Switzers baar binnen. 

(Cot besen tijbt toe / fjabben be Burgers ban Harderwijk be Soldaten moeten 
be hojl geben ; ban op ten 12 Augufti , 167a. tofcrb af-geïesen/ Ijet gene boïgt; 
Dat men de Soldaten , maar alleen , met bed , vuur , en licht behoefde te verzor- 
gen : Dat die gene , die uyt de Stadt in Hollandt gevlucht waren , binnen 14, da- 
gen zouden moeten weder binnen komen , om harehuyzen te bewoonen : Dat 
men zonder Pafpoort van den Gouverneur , niet naar Hollandt zou mogen ver- 
trekken : Dat men geen Soldaten zal mogen Haan , maar aan den Gouverneur, 
(zoo zy yets misdeden, ) over haar , zou hebben te klagen : Dat de Burgers , bin- 
nen 24. uuren , haar Geweer , op 't Stadthuys zouden moeten brengen , op de ver- 
beurte van 100 Rijksdaalders, ©en 17 dito , toierbt 't Guarnizoen gemonflcrt/ 
en toierben baar in geb?atl)t / een partpe Schoppen , Houweelen, &c €>oft 
quam baar binnen noct) een Compagnie Switzers , omtrent 1 50 Man (ïetft ; en 
toierbt mebe 't geboot/ ban 't Geweer te b?eugen/ bernieutot/ op lijf-ftraffe ; 
öló ooh/ Dat niemandt eenigen Vriendt in zijn huys zoude logeeren , zonder 
't zelve aan den Gouverneur bekent te maken. {«Etoee bagen Daar na quam 
noclj een Compagnie Ruyters baar in / fïerïi 54 Man , bie bes anbere 11 baagtj^/ 
met be 17 "Compagnien Voet- volk gemonjlert 3tjn. 

Cot noel) toe toag be Stadt Harderwijk in Ijaar oube fïant gebïcbtn / maar op 
ben 4. September , 167 2. begoft treil t>ie te fc?tificcrcn : ©en Gouverneur epfcljï 
te baar toe/ 17500 Palifladen. ©en 6 dito, jg$ omgeroepen/ dat men de Boomen 
voor de Stadt zou moeten af houwen , en dat de Borgers , die noch eenigh Bos- 
kruyt in huys hadden,'t zelve by denGouverneur zouden moeten aangeven ©f^ 
anöeten baaghg quamen baar in 17 Kanen, geïabea met Bos-kruyt , Lonten, 
Schoppen,&c. «£n 9 bagen baar na/ tnierben 2 Karren met Zout geïabcn/ oma 
trent {jet Dorp Putten , ban 10 Hollandtfe Pany-loopers toeel) genomen/ en i$ 
boen mebe een Placcaat binnen Harderwijk afncuonbifiljt / injjoubenbe / Dat alle 
de uytgevluchteBorgers binnen de tijd van 14. dagen,wederom zouden moeten in 

© 2 komen, 



284 II. 'Deel. Den Franfen Öorlogh Staat tot- 

komen, op poene vau confifcatie van hare Goederen ; <£ii vijf dagen baar 118 
UJiecb omgeroepen/ Dat niemandt van de Ingezetenen des nachts , als 'er alarm 
quam, op ftraat zou mogen komen, maar yder zijn deur toe fluy ten , en een 
brandende kaers voor de glazen hangen : ©aat op 6të an^CCC 11 ino?gen£ / een 
loozen alarm gemaakt njietb. <Den 19 dito, begofi men beg Stad tsMu uren, 
öaatsegebjoften enberbaHen maren/ weberom op te metselen/ en De Palifladen 
te $etten ; mepnigf) Dagen baar na / toierben De Metzelaars onberb?aag(K / ofzc 

eenige Goederen van d'Ingezetenen hadden wech gemetzelc j (©mtrent Die tijöt/ 
ïwam'er noclj een Compagnie Switzers binnen : <ön Wepnin.lj bagen baar na 
ié een anbec Compagnie ban bk Natie baat Hptgetro&ften na Kampen , en 
olfcoccr een ban t)c 3elbc fïagïi baar in genomen, ©en 16 dito, is 'et beg mo^ 
jjenS toeberom een valfchen alarm gema aftt : <Êm boen toierb belafï ; Dat men 
de Boomen en Heggen, noch 12 Roeden verder van de Stadt, zoud wech hou- 
wen : €>oft i$ fto?tp baat na omgeroepen / dat men het Vee , een Muskct- 
fchoot verre, van de Stadts Grachten zou moeten af houden , of anders wierd 
? t zelve voor goeden buyt verklaart : men bebal mebe / de Huysjcs , buyten de 
Zee- Poorten , af te breken. Op tien 28 dito , gijn eenige Vifichers ban een Hol- 
landtfe KruyflTer na gejaagfjt/ betöclfteoo** inbeé 3elféfjanben3onDen()ebben 
tjerbaHen/ bp aïbien 3P ban tic Franfe Ruytery, (bic ban Strant, een mm 
toecgïjö hl Zee reden) niet töarcn Ollt3et getoozben. ©Cll laatften September 
bertroftïicn joRuyters ban Harderwijk na becElburgh, maar baar qnamen 
drie aï5ulfce Compagnien binnen / 3ijnöe oberbe roo ftern/ Die in 't ecrfïc aafta 
ft omen/ bm mat bc becfHpcelben/ met hare Paerden, in be Luyden [jare Ka- 
mers te bjengen / en bc 5elbe aan De Kaiïèn en Kiften, &c. bafï te bitioen / en 
öiergrh'jne moedtwilligheden meer / bjaar op / baar na/ beter ordre getfclt ié. 

.ffêril mortftrrbc op Den 2 O&ober, 1671. binnen Harderwijk ai I)Ct Krijghs- 
volk; ©e Ruytery tóatf ftCCR/ 13 r man, onDer 't Voer-volk maren eeiirge 
Compagnien, Die maar ló/'.tiy' r?/ 16/ en 17 man HOtiJcn nptmaftcn. Vier- 
dagen baar na/ begon men ooft Dr Storm-pilen bp be Palifladen testten/ en 
öcTuyn-huysjes, ombe Stadt, b?ahen bc Soldaten af/ brrhoopenbe beafge= 
bjohen flimncn oberal/ Daar3e koiiocii. ©enaodko quanten uoc[) omtrent 
too man te Paerde binnen / met eenigl) Kruyt en Lonten ; ©es anberen baagljg 
holgljbni nocbó Compagnien Voet- volk , Daarop ben & dito rneer een Mon- 
itering gefcl)ieDe/ Cll bja3 l)Ct Voet-volk, i?rr/ en De Ruytery , 25-0 man» 
'tïcirïn <Detl 2? dito , rnu üen ntnfrent 60 Wagens , en Karren , nift Frans meel 
qelabcn / baar binnen / bic y $ anberen Daags ban een partvc , met Havci ocla - 
öen/gcboïgnt toierben/ en Daagl)3 Daar aan quant noch een Compagnie Paerde- 
volk binnen bic Stadt, maar ben 29 Ocliober , tronnen ttJeberom i-c man re 
Voet , baar uot ' na Amisfoort : %\$ nu moffen De Boeren , Dagelnns" omtrent 
40 Karrenden Wagens , gelabcn met hoy , en ftroy , binnen ' boeren / en bat tot 
gerief en onocrfyoitbt ban De Ruyters Paerden. 

©en 2 November , 1672. üjutD noen een part y Haver binnen (tctaacfyt/ en 
3mtrentbe3en tijde plonbcrbcn i^ooRuyters, FjeKchooneDorp Nykerk, ge=> 
Sfgfn op beVdawe,otntrentaaderhalf mijlban Amisvoorc } bp na/gefjcelnot. 

©nac 



«Harderwijk. tegen de Vereende Nederlanden. sgy 

©aar tooonbenbecï bermogenDe Luyden , Die Daar met vette OfTen te tocpDen/ 
Bcnecrörn / Doel) 3P toaren meeft alle / üu tt)&^ / met Ijarc gereeDtfïe en beflr 
Boeöccen / ober / in Noordt-Hollandt , toegij gebluefjt. &it maaftten 300 groo- 
ten fchrik onöer be Boeren ban Putten en Armel , Dat Die Ijaar ooft / (jol ober 
fcol / feiuncn Harderwijk tjebbcn begeben. ©en 5 dito , tjuam Den Intendant 
Robbert in ÖC Stadt Harderwijk, Die baat niet bcel goctg boo: De Ingezetenen 

npr toerfcte / a$ fto?tg na jijn bertteït 5iclj toel ïjaatt openbaaroe. ©en 28 dito , 
5ijn Daar tboec (lukken Gefchut binnengebracht. 

©en 4 December, 1671. toierb te Harderwijk een Soldaat geöar&ebtifecrt/ 
en Den 9 dito, moftbie Borgery Ijcc Ys in De Stadts Grachten, open bijten en 
booste open Ijoubcn: ©en 14 dito quam ojbje/ Dat De Borgers en Boeren, 
Connibutien 3ouben moeten opb?engcn / tot betaling ban Dat Garnifoen ; 
Udaae op be£ anDeten Daagl)£ boo? ben Gouverneur , ban bie Stadt, een groote 
ibmma geldts, en nocl) iaoo Camifolen bOO? be Soldaten, gc-epfcï)t toietb. 
heilige Borgermeeflers,en voorname Borgers Ijier ober/op 't Raadthuys bergabe^ 
ïeilöe/ 3Ön Doo? 0?D?e ban Den Heer Gouverneur aanroept/ Datze daar zoo 
lang zouden moeten bewaart blijven , tot datze , middelen hadden beraamt , en 
uytgevonden, om defchatcingen te konnen betalen , gelijk ooft gcfctjicDe. ©eil 
ao dito u "et ai toecr gemonflert , en De boïgenbe Dagen / onamen berfcïjeuDc 
Wagen», binnen/ met Meel, Tarwe, en t aver gelaDen. 

Óp Den eerften dagh Degjaars, 1673. aregen Die ban Harderwij k , een Ba- 
taillon ban d'Heer Caitelnau binnen Ijare Stadt, en '0 anDeten Daagtjé/ Den 
x Januarii, ttüfe [jet Bataiilon, 14 Compagnien fterft / ban 't Regiment bat* 
Turenne , oail Daar na Naerden : (gemge weken Daar na / tcoft ooft een Com- 
pagnie S witzers upt Harderwijk ^n 't miDDcn ban Januarii , begon De voeragie- 
boo? De Paerden , Daar te untbjeften / Daar ober De Ruyters op Den Boer Daar 
rontoni Dagelijfts naliepen/ en aïle£ te; 1 gtonDetocbeDofacn. ©en 18 dito, 
ip al toeöcr gcmoriftcet. ©en a+ Daar an boigenOc/ toierD d'Heer Burgermee- 
fier Wijnbergen , (om Dat Hy pets onaangenaams 3011 geseut Ijebben) in 't gat 
ge5ct. <£n Den 29 dito, 31)114 'Burgers op 't Raadthuys ontboDcn/ Die alDaac 
moften fceïobcn / binnen 8 dagen tnDtgV 30^0 guldens op te brengen. ©e5c 
toaren niet langer b?p / até ointtentio dagen, Doen Ijaar toierb bclafï/ pDcr; 
boo? 3iju öoofc / noclj sjc guldens , te moeren üerfeïjaffen. SCïöug begonnen De 
Franfen hjer te tyranmieeren , D002 Dien 3p toel getnaar toiecDcn / Dat fiaac 
l%\)l\ Daar niet lang 5ou Duurcn - r IDan: op Den 18 Januarii quam Monfieur Ma- 
galotti binnen Die Stadt , om te üe^cljtigen eu te obetïeggcn / of Die get1ecï)t5ou 
ÜJQjben / of niet ; löclfte liptfpsaaft ban Die Stadt te ontmuuren en ontwalien , 
op De» 4 Maert Daar aan boigeuDc/ i£ nutgefpfoften/ en men begon / met gtooa 
tenpber/ De Palifaden upt te treftften: <®aft toictDeneen Deel Kmy wagens Daar 
toe / binnen geb:acl)t. 

«ïBeu monjlecDen Ijet Garriiben aï toeberom op Den i9Februar.y, entoiert 
fïerft bcboiiDen omtrent 1400 Man: omtrent De5etnDt/qnamenberferjepbe 
Schepen upt Hollandt , Die eenige Kocpmanfchappen aiöaar in laDen / entoeglr 
^OCrDen/ mit^ betalende bOOJ Toile aan Den Franfen Gouverneur., i$i vierdo 

<£>o 3 m<i-> 



2 86 //. T>eel Den Franfen Oorlogh Gelder fe^ 

part, ban be toaecbe ban bien/ boef) fiet toiect 500 nauin niet flfteftent : €n 
atyoo tcoftften 3P 300 bceï geldt upt be Stadt, al£ 5P ftonbf n / om bat 3p bfe toet) 
niet ftonben/ of morötcn bcfjouben: ©en 8 Maert, toiecben be boomoembe 
Geldt-ichietende Borgers al tocbec bp Den Gouverneur ontboben / Ottl Pennin- 
gen op te bjengen: ©e3e afperzing ban epnöeling aan ben Intendant Robbert 
gehlaagfyt / en moderatie , Doo? tuffen-fpjehen ban oen Uyterfen Biflthop, aan 
Hem bet5oelK 3ijnoe / 3oube ben Intendant, baar op ïjebben geanttooojbt / Dat 
de Borgemeefters van Harderwij k hem gezeyt hadden , Dat'er van geen andere 
Luyden, in Harderwijk, geldt te'bekomen was , dan van deze Kooplieden. 

<0nöectufTc[}en bat men natf bc3igf) bja$j / met be Paliffaden en Stormpalen 
tipt te teeftften / bectoonöen 3ict) op ben 1 2 Maert , i6j 3 , beg nachts, een Vloot 
ban Karaveelen , Smal-fcheepen , en Binnelandts-Vaarders , omtrent 70 Zeylen 
ftCCft / met noclj ongebeet 50 Jachten , Sloupen en anbec kleyn Vaarttfygh, öcc. 
op beReedeboo? Harderwijk; ecnige baac ban quamen ooft aan Landt. J^icc 
boo? geraafete fjet aHe^ baac binnen in Alarm en in Wapenen: ©en Gouver- 
neur , toag Docnmaalg niet in bc Stadt , en men fpeucbe gcooten fchrik , en ver- 
legentheyt in be Franfe Officieren: <©OCÖ baac ig niet? bojbec^ op geboïgbt/ 
toant bt3e Scheepen beebtorenen npt bet ge3id)t. ( ®an De3en aanflagh 3a! biet 
naac meec ge5ept toozben.) Twee dagen baac na/beeft een Franfen Commifïaris 
De namen bec Eygenaars ban be ledigh ftaande Huyzen op gefct)?Cben. ©aagbg 
baac na i$ omgecoepen/ Dat men geen goedtuyt de Stadt zoude voeren, geen 
Brieven uytzenden, noch met yemandt van buyten correfpondentie houden , als 
met toelating van den Gouverneur. <©oft toiect becnieutot be Ordre , ban / bu 
tljben ban Alarm , een brandende Kaers bOO? be Glazen te 3etten / en geen Bor- 
gers op ftraat te bomen : ©en 1 8 dito , toiect een Borgers Zoon, bie fïecfjtg boo? 
ben Hof ban be Stadts Secretaris toanbelöe / ban een Franfman , ( aibaac tot 
Sauvegarde geftelt ) booÖtge fïeefcen. %\$ nu be Stormpalen en Palifladen toaa 
ten uptgeljaalt / begon men bt$ Stadts Willen te ftccXjtcn ; ©it ging met gcoo* 
ten y ver boo?t / en toiecben bc Boer,en alom op ontuobcii/ om mebe baac aan 
te toeeften. ©e Franfen begonnen nu ooft 't Gefchut, Scharp, Kruyt , Loot, 
Lonten, &c. upt bïe Stadt te becboecen. Cn ben i+ dito , tjebben 3p beeï Koorn, 
ban baac/ na bec Elburgh gcb?acï)t. 

<Den 1 April, 1673, toieebt aan bemeergenoembe Borgers üJebecbelafï tot 
contributie op te b?cngen/ 15-00 gulders : ©e tüflftc öiec toe / ontoilligb 3Önbc 
5ulftg te beïooben/ 5911 3 ban be 3elbe/ omtcent 3 weken baac na / in een gat bafl 
ge5et/ al toaac 3p eenigc dagen bebbcube ge3ctcn/ geb?epgfit 3ijn/ bat men Haar, 
( bp bojbere toepgecing ) 5oube torgfj boecen/ baac obec zy 5ulftp Rebben moe* 
ten bclóoben. Jföen baalbe nu beel Hoy en Stroo upt be Borgers Huyzen en 
Schuren , en bebt omtocpen / dat yder zijn Hoy en Stroo zou komen aangeven 
en bekent maken , of dat het anders door jo Soldaten zoude onderzocht worden. 
©en 8 dito , 5ijn bc$ nachts eenigrVolkeren aan 't Landt getorr fl / bic i Boots, 
en 6 Viffchers Schuytentopcb namen, ©e uptgcöaaïDc Pahfiaden begon men 
nu ooft na Elburg te becboecen: ©en 13 dito, tcoftften 3 Compagnien te 
Paerdt, w i cc Man te Voet uptbe Stadt ; beg anbetcn baagt)^/ quamen toe* 

bec 



-Steeden, tegen de Vereende Nederlanden. 287 

bet 5 Compagnien Pacrden baat binnen: Drie dagen baac na/ StJHtodfoo, 
Ruyters in 't Dorp Putten geftomen ; <@nbectufFcben mag men nocl) al boende/ 
met Deg Stadts Wallen te fleebten : <£n ben 22 dito, begon men beg jcifö 
Muuren mebe om becce te toecpen / en öirc en baac / 000? Bos-kruydt te Doen 
berfïen en op fpjingen/ genjMp öan cetfï be Smee-Poort ,* en ben 23 dito be 
Lutteke-Poort ooft beben in be lucht bïiegen. <?£e nocb obecgebïebcn Borgers 
in beje Stadt, tyejenbeen jienbe/ bat men baac tot een open Vlek begon te 
maften/ paftten en jaftten/ alïeg 't geen 50 bequaamlijft ftonöen toecö ftcifc 
gen/ en sonbenbatna Hollandt: 5^e Franfen moffen ( boo? bien bese Stade 
nn 50a t?eeï aïg open ïagb) bp na metbungantfcbeGarnifoen, aïïe nachten 
getfabigl) / be Wacht bouben. 3£en laatften April , 5ijn 2 Bataillons Voet-volk , 
a($ bat ban La Motte , en Bourbonnois , ( te boocen genaamt Caftelnau ) met 
al baar Baggagie , zak en pak i uptgetcoftften ; 500 bat'ec nocb maar allee» 
6 Compagnien Paerde-volk binnen 5ijn gcblcben. 

3£cn 4 May , 1673 , tCQftften 16 Compagnien tC Voet boo? be Stadt Harder- 
wijk , na be Steden Kampen en Elburgh : <Qn ben 29 dito , 3ijn be ï)iec te booten 
genoembe 6 Compagnien Paerde-volk, upt bie Stadt toeï bertroftftcn , maac 
aanfiontg nuamen 6 anbete oiergelpe toeber baac binnen. 

©en 4 Junii , 1673 , ceben 4 Compagnien Ruyters ÏIOO? Harderwijk na 
Amisvoort. <üm ben il dito bectcoftftenbe 6 te boren genoembe Compagnien 
Paerde-Volk , upt bie Stadt, en quanten aï toebetom 10 andere baac binnen. 
3DIbu$ fiont l)et ban 't eecfle / tot 6 Maanden begjaars , 1673 , binnen be Stadt 
Harderwijk. 3£e ceft 5al bier na balgen. 

©e Stadt Elburgh, ttoee mijlen ban Harderwijk , mebe aan be selbe zeeftrant, 
meec Ooftwaert op / geïe gen / $ ban b?p minbec belang / aïg be ïaatfï genoem* 
be/ boel) be Franfen Babben bie aï mebe berfïerftt / en 30 tg ooft aï/ boef) 50a 
bacb niet / aio* Harderwijk , migbanbeït getoo?ben/ tot bat 3p epnbeïtjft aï me* 
be/ (maac5onbecteb?anben) igberïaten. 

ifet Stedeken Hattem , ftïepn / boc& cebcïijtt fïeeft / mebe op be Veluwe ; 
in Gelderlandt gelegen/ en Doo? be Franfe ingenomen/ afêürtEerfteDeel, 
pag: 2 12, te ïesen \$ / i$ ben meeden tijbt bec Franfen, ban bec 3eïöec inquartie- 
ring o?p getoeefï / beliaïben op bet ïaatfï. 

4Üaac bet Vel uws Stedeken Wageningen , leggenbe op ben tocbt-megïj bats 
Uytrecht na Arnhem , toieröt gdtjft een open Dorp , somtijbtg becooft en ge* 
pïonbert / 500 bat bie Inwoonders bp na aïle bcrliepen. 

©ail Arnhem , De Hooftitadt ban bet Gelders quartier , genaamt be Veluwe, 
téon0ntetbp3onDccg inïjanöen geftomen/ aïg bat be Franfen baac bappee 
boenbe toacen/ met tiit Stadt te berfierften/ en een booge Katte op te toecpen/ te* 
gen De booge Zand-berg,Daat biebt boo? be Stadt geïegen/genaamt ben Muflèn- 
bergh , 5tjnbe ban geïijfte boogljte aïg öct Rondeel , aan be St. jans Poort 5 fyet 
aan moflen be Borgers mebe acbepben : men eiebte baac ooft een Magazijn op/ 
ban aiïeclep beboeften/en cenigGefchutbanUytrechten Harderwijk ïuiect baac 
beengeboert. ©eeïe toarenDee binnen Arnhem , bieng Vrouwen , Kinderen r 
Vrienden , &c. upt bie Stadt in Hollandt toacen gebïucöt / en 5icö baac bïeben 

öutöow* 



2 88 II *Deel. Den Franfen Oorlogh Arnem , Kampen, 

ontfrouben. i£egcnbe3c toierDt feljcrp gepjotebecrt / in5onbctt)entbieöïeIge* 
goeDt maten : onDct anDcre luounDen Daut een Heer , genaamt Freres , Die al* 
baar öc Bank van Leening , anberg De Lombaert genoemt/ onDcrI)iclt ; Dejen 
I)aD een Broeder te Haerlem , en een Zufter in Vrieslandc tooonen ; |)un Vader 
jjaD Uoo?5rin doodt De goederen , die hy naliet / in De3e D?ie plaatzen 01500 / aan 
5tjnc D?ic Kinderen uccDeelt / 300 -Dat De ttoee nopt in Gelcerlandt öabbengea 
tooont: eüeiUDCl betftont Den Intendant Robbert öat'3p t'AarnhemJonDenKaa 
men / of toilöc ban Freres 50 guldens Daagljéboo? eln betaalt Rebben / Djcpgen* 
bc 5ijn huys , (üp toepgerina) ncDcr te Doen toctpen. $>et huys bcljoojbc tóe een 
Advocaat , tnoólienöc te Nimwegen , mrDe onöet De$ Konings gcbicDt / De 
tuclfte biet ban bcttoittigut aan Den Intendant qwam bcttooncn / Dat ijet huys, 
baat Freres in&üonöe/ hem toe (mam/ en Dat jrjngoedt, eeng anberg migs 
öjijf niet en ïtonDe boeten i maat Den Intendant gaf t)icr op tot anttooojt / bat 
Dit 5ün ongel uu mag/ bat 51Ü& een Man 3fjn huys betooonbe / Die niet betaal* 
öc/ 't geen hy aan ben Koning fclwlDiglj 107 en Dat hy baat alebentocl om 
nioft Irjöen, SooDanigö fttouptcn be Franfen niebe Ijtcc en baat / ep 't platte 
Landt. 

l©clrupm 500 bette a!£De Stade Elburgh ban Harderwijk, ïepbt be Stade 
Kampen ban bet Elburgh, noen betbet ten Ooften, ??ocb niet aan Die Zee-kant, 
maat niet fjecïtoijDt Daat af/ en aan ben Yilel-ftroom: ^lljoctoeï be5e Stade 
een ban be 3 Over-Yflèlfe Hooft-fteden '\fl 300 Iegljt3eebentoel niet obet/ maac 
aan De3e5nDe Den Yilel, op Den Geiderfen Bodem , en De Veluwe , en Daat abec 
500 fchijut5cinDconDerungebetDeeltng ban ben Koning van Vrankrijk met 
öc Biffchoppen ban Keulen en Munfter, aan bicn Koning betbeelt te 3ijn ge* 
mee iVbctorjlzy De Rivier Den YfTel, alleen fchey-ftroom , tuffcljen De 2 Pro- 
vintien Gelderlandt en Over-Yflel , haDDen geflelt : JDant De Keulfe en Mun- 
fterfe Troupen IjaDDen De Stadt Kampen , geliJK Harderwijk en Elburgh eetflt 
ingenomen / maar Ijebben Kampen , en bie 1 Steden ho?té baat na / aan be 
Franfen gcfjcrt obet gegeben. <2>e Stadt Kampen boo?3agen be Franfen ban alle 
«ooDtbjenDigljept/ 300 aenDe Fortificatien al«§ ban Oorloghs-tuygh : ©oen zy 
Harderwijk brgonDcn te flccljtcn/ boctDenzy ecnige ftukken Canon Daatnpt/ 
naat Kampen, en bctgaDetDcn Daat binnen menighten tjan Mondt-kolten : 
<0nDcrtufTcl)enttOKncn 300 nu en Dan / De Franfe Krijghs-heden Daat in en tipt* 
<Ji)mttcnt öet miDDen ban De maant Mey,quamcn Daat 800 Man upt Naerden, 
binnen/ alg toanneet eengoet Deel Switfers ujcDcrom Daar tint 5nngetrohften/ 
tik UO?t Daat aan / noct) ban 8 Compagnien ban 't Regiment ban Den Graaf de 
Soitgcbolgt3nn/ Daat tegen eenigc Compagnien ban Kuylenborgh (Doch, 5eec 
flecht bolli) tocbet Daat binnen quamen. Ce 3bjate Inquartiering, en be3c uyt- 
en in-tochten , bielen be Ingezetenen 3eer IjatDt / boant men binDt Daat een 
armeGcmeyntc, DieÖaatmct De Woile-weverye,ban Duffels, en Pletzen, 6cc. 
moeten geneeten / Die nu/ Dooj'r opt)cuDcnDetSchcep-vaart fliïflont/ toaac 
Doo? bcele Ijebben moeten betlopeu. 23innrn Kampen toa£ nu tet ti)Dt een 
Predikant, genaamt D.Tecling, Die boo? cenige Jaren tot Uytrecht baD ge* 
ftaau/Doch, Dooj Die Magiftraat Die £tadt toag ont5ept/ en t3eDctt ijie c te Kampen 

beroepen / 



Nimwegen. tegen de Vereende Nederlanden. i%$ 

beroepen. <©e5enpberbe Dapper in'tCatechizeerenj'ttodft Hy$omtijt$/bttg* 
ten Kampen, in een Buurfchap , genaamt Brunnep, mebe fiiugocffencn: 3e= 
fcee Rooms Priefter , bier ban ftennig ftrijgenbe / brrboegbbe 3if b nieDe aioaar/ 
en &oo2öe bc Catechizatie ban D. Teeling aan/en 300 baaft alp Hy ge baan bab/ 
flapte in be£ 3elfs' pïaatg / en begon op jijne Roomfe manier ooft te Catechizee- 
ren; bit Dnurbe berfcbepDe rep3en / jonöer Dat ben eenen ben anbertn toiloc 
tonften ( toant D. Teeling öielb3tjn ojbinarig Dagen gelijk Hy getoemaw 
als toannecr Den Priefter , baar mebe aftrjbt betfebeen / 300 bat De3c Vergade- 
ring > 5clfuutbe Stade, aïgrooter en grooter toietbt/ enbieeerftnuom/ Die 
tvtft maaïbe/ toaac boo? zy malftanberg Catechizatie , bifttoifê aanljoojDen/ 
3onbec Dai'er out yetg meer na genomen $. 

^et anber Quar'tier ban &Ct becobecbe Gelderlandt , t£ bat ban Nimwegen, 
in toelïie Stadt be Franfe begonnen een Sterkte te boutoen / aan be hooge kant, 
en be Wallen op te maften / en te bet jïellen : ©e Uytgewekene toierDen bare 
goederen b«rD aangetafï / boemel bet Verdragh ban Die Stadt , met üen Mare- 
fchal Turenne gemaaftt/ anDer£ UipDc/ toant Die binnen 't Jaar toilben bectceft* 
hm/ (lont bet bm/ ooft met bare goederen , of obec be 5eïbe te Difponeeren / na 
(jaar tuelgebaUeh: %fê mebe bat Dte gene bie in De tijbt ban De Belegcring,of ooft 
op 't fïnpten ban 't Verdragh, niet in be Stadt maren/ baar bmeftjft / in eenjaar 
ttjöfé / binnen moebteu bomen / en be 3e Ibe voordeden genieten ban b'anDere 
Inwoonders ; maar bet moebt baar niet belpen / ben Intendant Robbert ber* 
(lont bit geïjeel anbcr| / 3eggenDe / bat Den tgot 3ulft£ nu niet toe en liet/ en bat 
be Wetten en bc Wapenen niette 3amen ftonDen beftaan. d'Heer Heukelom, 
Die eenige Jaren boo? De3cn Franfen Oorlogh, in ben Hage met 3ijn Vrouw en 
Nichts kinderen böb getooont/ en toegeng Gelderlandt in De Vergadering bec 
Generale Staten toag gebeputeect / toietbt op 500 guldens , pber Dagb / bat Ky 
niet te boojfcböu guam / getuureert. <Èen Kint ban een Dekker te Nimwegen, 
toiecDt / in tcgentooo?Digttept ban 3hn Vader, om Dat by 5tjn fchatiirig niet be* 
taaïbe/ boo? eenige Soldaten upt be Wiegh genomen/ eu in 't vuur gefmetcn, 
<£ti bcrfcljepbe huyzen ban öe niet inftomenbe Vluchtelingen 5ijn om betre ges 
baalt / anbete moften / om Dit te boojUomen/ De Franfe Officieren, metbcps 
mdlïtfgefchenken, De nogrn uetbünöen. 

<©nucrtu|Tcbni uegoimcn te Franfen biec/ aï<3 ooft tot Arnhem, en m anberc 
obeeiöonncn Nederlandtfe Steden, bunnc banöen tcflaan aan De goederen Der 
obecleDftie/ Die Erfgenamen in Hollanten b'anbcre Provintien, onöer be Staten 
daanbe/ baDDentooonen: ©au Nimwegen toierDen 8ftukken3toaargefchur. 
met nare Afliiyten, naar Arnhem (f aar men nu met t,tt arfcepDen aan De For- 
tificaae-werken begon op te bouöen) geboert/ Die aïbcojt naar Uytrecht 3b'n 
ge5onöen : be Waal-bi ugge b?aft / met bet obetbje tigen / ban 't laatfle , ban bic 
ftukken : noeb Qnamen te Arnhem 12 fchoone ftukken met Dr# Konings Wa- 
pens Daar op/beu Rijn af /met o?D?e, om De 3eïbe al lojfcer na beneden te betsen- 
Den/ maat Daar quam 1 tgen o^D.2e/3oo Dat Die aïDaar too^Die tfjt/3ijn gebleben. 

/Cecmijl troftftr n De Franfe Troupen al ge ftabigb ber» en toeer / ö'een Stadt 
s'pt/ en b'anöet toeer iu/ 0'cen na boben / langj Den Rijn op; en ö'anber toe- 

p p Dcïom 



ï(?o IL Deel. Den Franfen Oorlogh ^K/eefs Steden. 

berom af' aHeenltjb / om boo? feit krioelen en bectoiffclc n ban Garnizoenen , te 
Doen gclooben/ Dot 50 fletfc tan Volk mofienjtjji'cn te meet ont5aggeli)fi; &ot 
Kleef ijaDDen be Franfen booi btjen ook al eenigj Huyzen oin bette schaalt / 
bcrfeljoonenbf kleyn noel) groot, Die Ijace Taxen niet betaaïben. 

ICl^mtDé Kleeffe Steden aan Den Rijn-ftroom , aï^ Wezel, Rees, Emme- 
rik, &C. tae{W|)ODrentie Ben Keurvorft van Brandenburgh , (tjet bOO?lebcn Jaar, 

i6jz. nocfy met Staten Garnizoen be^et / en boo: be Franfen ingenomen ' in ong 
Eerfte Deel te lejen) bolgcndfyft Tra&aat, tuffcïjenöen Franfen Koning, ei! 
Keur-Brandenburgh gef!oten(afê \)izt booten/ Pag: 7^ te ^ieii is/) aanbienges 
noemden Keurvorft , tancen iriaecunmt; / bebontmen bat De Franfen ooft ge* 
ttoïtftcn toatea/ nut bic onbctbJinncïrjR-gcacïjte FortrefTe Schenken-fchans , 
boenmaaMsoo fcöanbelijftatófc&clmJ/ aanbe Franfen obetgegeben/ al£te 
ïesen ié/ m on3 Eerfte Deel, Pag: 1 93 , &rc. 4Sn bat be 3elne üiebet met B randen- 
burghs Garnizoen toierb bCJCt. <Dc3f Schans lept opeen Punt ban bc Betuwe, 
altnöt onocrJ Gelderland? gerrenem / baat jiclj ben Rijn in ttoce armen becbeclt / 
Of bc grondt Kleefsté/flaat te onbecjOClvCn/ maat ben Keurvorft van Branden- 
burgh j aïë Hertogh van Kleef, noclj 5ijnc Voorzaten, Ijebucn nopt epgenbom 
aan oese Fortreffe geïjab/ taant 30 iS (n 't bf gui ban ben Nederlantfen Oorlog , 
tegen OCn Koning van Spanjen, met OJÖie bet Staten,ö002 ben Oveiften Schenk, 
(ban toien 30 ben naam noe!) tya igï)t) alDer f f tfl op gebbubir. <Doen be Fran- 
fen , nocb in bc3e Schans bomiuecroen/ toa£ (jaren Gouverneur betlicft op een 
Dochter albaac / Hy 5oc^t alle mibbeïen en lagen in 't toetft te (tellen / om be3e 
Dochter tot 3tjn Mie te benomen/ gebmnttenbe cpnbeïöh getbelt/ maat al bcc* 
qccfi ' 3n toHöe liebec Ijaat 3clfs in ben Rijn betbjinnen/ al£ [jaar Eer aan Hem 
obergeben. l}ict om toctpt rrn fjaae Vader (Die hem miffchien, boelj met reben/ 
biet in \è tegen getoeefi ) een ïaH op Den fjaté l atë of ïjn gebangeng fjab toiilen 
nnt fjetoen/ en boet [jem ba*t ober op (jongen. 

■' <3>e Stadt Ticl meÖC onbet 't Gelders quartier Nimwegen fojtCCtcnDc/ bie/ 500 
Ijaafl be Franfe baat omttent tbaren genomen / fjunnt Sauvegardes Ijabbcn in> 
geljaaftcn t3ebett hun Deel bm dcc 5eIoct Inquartiering nptgefiaan/ 5ngcn 
ftaw muuren en Fortreffen mi mcOc afojeeften / 3rjnbe Teykenen , bat be Fran- 
fen ijaas niet lang toilöen bp bhjben- 

Den flant der Stack Bommel, voor, en onder de Franfe: 

I ^ Dit Nimweeghs quartier legl]t ooft be Stadt Zalt-Bommel , bc laatfte, bic be 
Franfen in ben bOOïlecben Jaare,i 6fi. ben ia jiilii,ban be Vereenigde Neder- 
landen Ijcböen berobett ge fjabt/ als in ong Eerfte Deel, Pag: iS 1 ,bocl) m 't hojt) 
nelc3cn hau too?ben ; maat tjeöett Die tijbt 5ijn onö bjeeöet befcl)2ijuingcn ban 
ben tocflant Hc^ci plaats , en Oeö 3elfé belegh , tet banben geftomen. ©ie Stadt 
\uté oan bjepnig Kanon , en brtfcbcnöe onbmpfcbatc Aftuyten boo?5ien / 5om 
bet ce nige Granaten , en met geen PaiiiTiden, noeb Storm-palen bctfletfet/ bcbs 
beilDe een Gracht, of Haven , met een harde Zandt'grondt , bic ten öoogljllcn 
^ecnigeplaat3Cn/ naulljb^ quartier Voet Waters dicpUfa^: 300 weerbare 

Bomers 



'Z alt-Bommel» tegen de Vereende Nederlanden. 291 

Borgers ftonben 3P u^t maften/ en omtrent ico Soldaten, öocfj öe ïaatfie ge 3 
noem De > toagniciito aangenomen Volk , Dat/ ten Deeïé rioc'B geen Capkeyns 
Öaöben geyen/ noch geen geldt entfangrn: secoot 3ppc£5oobeel machts 
Itonbrn npt maften/ a$ e en banfare 7 Bolwerken, tot be$ettimj/ ban ooeu ïjaix 
üoo? &ie Stadt lag^ren Leger, jfhrrft oioer De 20000 Franfen , onder 'tgeüieDt 
banden Marfchal de Turenne : ^e Loop graven maren tot opöe kant ban De 

Grachten gebo?Dert / en fcaar aïrebc / qooo ban öe Beleggers gepofïecrt/ ge= 
tceot / cm oen Storm te beginnen / öe FaiTynen bae toigö/ en 't Kanon geplant ; 
op eenige bnlpe tot öttn mrctöet berfler ïnnge ban Krijghs-volk., toagwet te Ijö 3 
pen/ mant bed moepten mag al te boor en ïjier om aangetoent / berfeljepDe 
Brieven en Verzoek-fchrifcn afgegaan/en ernftige belendingen berbacrDigljt/ 
DOCÏ) aï te bergeef^ ; Cn Hu töaten Bare omleggende SchanfTen, alg Crevecceur, 

St. Andries , en öe Vooren , al in 't gctoelDt Der Fianfen bet-ballen / banmelners* 
Leger $p nu 00a micrDen beflooten. 

«görnroel jat men te Bommel niet fïiïV men fteï&etnöje op tegentoeer / en 
teel Borgers , Dïc getareert maten om fchatting te geben / jagl) meu aan 't ber= 
Diepen ban DeStadts Grachten, en anDere teparatien/ narrfligl) atbepöen/ 
(ïcehhenöeönnbecötenDeDagh-loonen, tot afnoningr ban öe zommen &arec 

taxatien , baat 3ict) becle vry willige Lief hebbers op !uoeg[]Dcn. 3£en ii Junii, 
i6yz. (oude ftijU quamen tteec Staten Compagnien Soldaten, martjjerrnDe na 
't Fort St. Andries , Dat al tbJCC maal op-ge-£pfctjt / en öe Schans ban Voorn , 
bic De£ coo?ïcpen naebté al obetgege ben mag : ^eje z Compagnien ban te laat 
liomcnöe (tuant Ijct Fort St. Andries ffont in 't parlarnenicrcu / 't bjelft Deg 
3elfg Officieren , Ober. Die Wallen , De Bevelhebbers Dec genocJUDe ttirjCC Com- 
pagnien fee riepen) 300 5rjn 3p binnen Bommel getrcïtften / en aïDaat in Garni- 
zoen gcbïcben. *$n De3c Stadt mag al booj eenige bagcu / een opftant ban 5om? 
migt Borgers, .of Ingezetenen grVceeft/ mant Daar mag ïjet befle Wrttoutoen 
niet tufTcljen ör selbe/ enljarcMagiftraten, a^ccöelaaljï g«?noemDe boojeen 
pïon^eting tyeegDcn / ban fcpelae ook aï p^oebcn en begin3dtn maren gesien 5 
JooDat 51) op Den 7 Junii, i6yi. cenPlaccaat Daartegcng lieten afhouötgen. 

<0;) r ril ii Junii, 167 %. bertocnDejicïj een Franfen Tamboer, bupteud'Oen- 
felfe Poort, Dit* binnen gcbaaït / enop'tRaadthuysgefyacljt jg. Hyit;icröge= 
Mn . gclijfi men beeltijotg gebjoon ig / Doel) \y& r mag Ijet beo? aï ncobigïj / om 
ïjet sober getal ban Krijghs-volk ,piet aan bem ucnneïijn te manen /en 00U ïjet 
migbaut ban 5ommtge Vrouwen niet te Bennen 5ien / Die Dpe? Deg Oorloghs on* 
getoaonljepöt / tfavfyettigü Doo? öe Stadt liepen / biT3ocï!enDe aan De Regenten, 
tot Capitulatie te toiUen bet fïaan. <&ey Tamboer fcerülaacDc / Dat Hy ban toe= 
gen Den Franfen Gouverneur ban St. Andries bja£ af-gtsonijen / om in name 
ban 3(jn Alderchriftelijkfte Majefteyt , De Stadt Bommel op te rpjTrtKU / gebeuDr 

tot Dien epnDe ol»cc De boïgenDe 

Pp a ' ^erltc 



z $i IL Deel Den Franfen O arlogh Borger^ 

Eerfte Sommatie, aan de Stade Bommel 



D 



En Markgraaf van Afpremont, Gouverneur, wegens Sijne Majefteyt, van 
Arras. Doe te weten , dat Ik heb afgezonden La Ramee , Tamboer, van het Re~ 
tr'tmnt Dragonders , vergezelfchapt met d'Heer Rogon , Capiteyn onder het Regiment 
van Picardyen, om op te eyjjchen de Stadt van Bommel,om haar te begeven in handen, en 
onder de gehoorzaamheydt van zij» Alderchriftelijkfte Ma']efleyt , en te komen ma- 
ken Capitulatie met Hem , hebbende macht , om zulks te doen , wegens mijn Heer de 
Turenne , Generaal over des Konings Armeen. Gedaan op het fort St. Andries , den 



zzjunii, 167 'z. 



Den Markgraaf d'Afpremont. 



%?>m Franfen Tamboer jepbe/ nebemj ïjet obcrïebecen ban bit Billet , bat ben 
Franfen Officier , baar in gcnocmt / UJCÏ fjaafï 30UÖC tJOlgcn : <®t Magiftraat 
ban Bommel tjabgeo?bonneert/ Dat/ met Ijf t innomen ban be5en Tamboer , 
öHe bf Tamboers ban rjun Guarnizoen , öoo? De Qetyelt Stadt , aan be Poort, 
en op be Merkt , bcrfcöepbentlnn tjunne Trommels jouöcn toreen / gdnn olg 
of bc gantfefje Stadt, met genoegzaam Guarnizoen boo&ien toag. .ïtëen re? 
folbcecbe ban / bat men be5en Tamboer bc§ nacljtg obec / albaar op 't Raadt- 
huys 3oubejjouben/ en ben jclben met genoegzame koft en oberbïocbigen 
drank boo?5ien / om ttjbt te minnen/ op [)ope / of men noctj onbcrtnffcDen ie- 
cours , of ten minfïen töbinge baar ban / mocf): benomen : en cbenmel üp ont* 
ftentenig ban 't een/ en 't anöcc / bien Tamboer toebccom af barrbigen/ met ïjet 

atlttoOOJt ' Dat men niet gezant was, de Stadt zoo licht over te geven, en by aldien 
dat den Officier , (in d'Aóte van Sommatie vermeit , ) mede gekomen was , aan 
den zelven meerder reden daar van zouden gegeven werden, g# betoCCfjljöen 
00U een Conftapel , bie aïbaar nnt bt Schans St. Andries , na bc$ 3elfg ober* 
traan/ genomen fcoaé/ omoaarinïwnbicnft tebïtjben/ bit öaac \ucl tcpag 
qnam» <Pen Heer Burgermeefter van Ommeren bieil nacïjt be Ronde lang§i 
öe Wallen Ijebbenbe gebaan / en af nomenbe / toiecb baneenbeeï Wijven op 
ftraat toraar genomen/ en aangcrant/ baat onber (jet meerenbeeï maren ban bc 

gequaüficeerfte Burgers Vrouwen , bit Hem met bcfcoeegllïijuc tranen / fcn?e n en/ 

enhlagen/ begonnen te fmefi en/ botHy ïjet toelj baar toe 3011 3ocï<rn te bjrn=> 
gen / bat men öe t untrcrfle getoelt om oberrompelt te tooien / niet 3011 af- 
toacjKen/ maar/ boïgenébet voorbeelt ban anbere Steden, begKonings Le- 
ger in 'tgemoet gaan/ en 3aeRcn Capitulatie te manen/ 0I500 a'[ebo?bere 
hoop op hulpe , toeft pöcï UJaS. d'Heer Ommeren , fp?ah Ijaar crnmoeDtin 
'tljact/ en flelöe Haar geruft/ 300 Hy beft nonbe/ srggênöe/ bat men be 
rjuabc Exempelen ban anbere Steden niet ucïjoojbc/' nocö mcfl nabnïaen/ en 
omfloeïTb Hem boo L ?t£ / aï5oo metbefe en bicrgcïijBe rebenen/ banbese kla-- 
gende Reyen, 3Den Tamboer bJicrb bc$ mo?gcng toeberom geblint / (baar Dl? 
al mat tegen nnojbe) met bc bobcn betDaalDe antujoojbt / ter, Stadt uptgc; 
toten, 



^omuftigh. tegen de Vereende Nederlanden . 293 

©en 17 Junii, 1672. (Oudeftijl) aïg De Heeren op 't Raadthuys betgaDert 
toaren / quamcn eenifte Ingezetenen ban Bommel , Daar OOB gequalifkeerde 
Burgers bp toaren / (500 tjet fcbeen Doo$ D'anDere fykt toe opgemaant) tec 
Raadtkamer higebjongen / begeer enDe bat men Den Koning van Vrankrijk te 
jgemoet tuoft gaan/ en Hem De Profetie ban Die Stadt aanbieDen: Cn Dat 
men aanflonorg / een Capitulatie jou onttoerpen; ï0aar op Dm Secretaris al 
tono?c eemge Ardculen opfteïDe/ Die obeclupt geleden 5tjnDe/ ban D'een party 
aangenomen , en ban D'anDere bertoo&ten 3ijn / Die mcpnDen Dat men meerDer- 
vryheden bel)00?Den te beDingen. ©e Magiftraat begon Haar ïjiec op met 
fyienDeïnfie rebenen te onDecricljten / dat het noch tijdts genoegh was , om be- 
zending aan den Koning te doen ; Dat de hoope van fecours noch niet afgefne- 
den, rnaar eiken dagh Krijghs-volk en behoeften te verwachten waren; Dat 
voorts de Magiftraat niets meerder ter harten zou gaan , wanneer den uytterften 
noodt zulks quame te vereyflèn, als te bedingen een eerlijke Capitulatie, en 
■Zoodanige Articulen, als meeft ftrekken zouden , ten dienft der Stadt, en de 
goede Ingezetenen van dien. ©aat D003 De b00jf5. Perfoonen aïfenngKeng tot 
meerDcr reDenen geb?acï)t biojöenDe / De Raadtkamer uut gingen / en Die jaafe 
Daar; bp geblebcn $. 

<Osm 5rIoen miobagf) quamen nocï) binnen Bommel , met Patenten ban öare 

Hoogh-Mog:tb3eeCompagnien te Voet, die in De Stadt Grave gelegen Öaös 
Den / D'eene ban Den Colonel Pain & Vin , en D'anDer ban Den Sargeant Major 
van den Heuvel , Die beïJOOJïtjK ban Logementen tuieeoen ber50?gï)t. 

©en boïgenDen nacïjt / tuffcljen Den 17 en 18 Junii , 1672. (oude ftijl) hjag'et 
toeDer een trop ban omtrent i5^Menfchen,öaar onDet een Deel Vrouwen, V$fr 
men gerot; ©en Heer Burgermeefter van Ommeren,De Wacht IjebbenDe/fcöierö 
ban Deje/ten 1 1 uuren ontmoet/en omcingeïc/ Die Hem te Rennen gaben/Dat zy 

niet wilden gedogen , dat van de Capitalen en Renten , tot laft van die Provintie, 
of dat quartier , in eenige Artikulen gemek zou worden , die men dan daar na, 
rot laft van haar, en d'andere Ingezetenen , zou zoeken te dringen , begeerende 
dat den Artikul , dien aangaande terftondt geroyeert zou worden. d'Heer van 
Ommeren boetDe f)lltt te gemoet/ Dat de Artikulen, daar zy van fpraken, 
noch maar concepten, en op haar eygen aandringen waren opgeftelt, en dat 
noch byzonderlijk , dit Artikul , dat zy nu verwierpen : 3p beKenöen Dat 't jeïbe 
fcDaat Ï23a$ / maat 3epDen/ dat zy hun nu nader hadden bedacht , en beter daar 

van onderricht te zijn: toaat op3pboc?tgöatDaanö?nigenDe/ Dat D^boojfj. 
Artijkel aanftontg 30U toeröcn uutgebann / $ Den bcojnoemöen Borgemeefter 
genooöt5aal5t getoeef! / met eenige ban De haren , na *t Raadt-huys te gaan / en 
't 3elbe te Doen/Dat 3P 't 5agem ©e Heeren Magiftraten toonöen toeï groot mip 
noegen obet Dc5e / en btergclfjh boo?gaanöe onfatsoenlijke/ en onbel)oo?ïpfte 
adlienDecBorgers, en Ingezetenen, maartoaren in De5en gebaarlpen tijDt/ 
niet in ftaat/ nocfj madjtigï) genoegï)/ om De Aanleyders en Ophitzers ban 
De$e oproerige, Die fjaat Ed: toe! bekent toaren / na beï)ooten/ f e Doen Prafc 
fen / maat moflen Dit / boo? beegl trfDt / 500 laten fteen gaan.- 
©e iücljgcmeïte Magiftraat ÜlJCtD geflaöiglj / Dooj etnige Perfoonen , Die 

f P 3 t'Stfujw* 



194 H 1^ ee ^ Den Franfen Oorlogh Bommel zent- 

t'baren öteuff/ ( öimi»ls ban nleeöeten betanoeröe) Ijun binnen De Stadt Tiel, en 

Schans Sc. Andries, (nu onDec öe Franfe) afêo&lUdligëöe Maas- kant, outljiel* 
Den / necuontfcljapt ban ben toefïant beset Plaatzen , en 't geen Daar omging. 
Zy bjiecöenoongcrjuaar;/ Dat 'cc niet anceubeele Ad vijzen uptljare Stade, ge= 
ftaöigïj na bupten toierben gcsonöen / maat Dat eenige Ingezetenen je If bun 
llict toe/ na tapten begaben/ en alttjöt met quade, en metft logenachtige Tijdin- 
gen, te tugge fteerben/cn also met bcel jtoate/en erttae geeucfjten/be Ingezete- 
nen, ja fee Magiftraten jeïticc/ quainen ont ruften ; $iet obet i$ oitye gr (ie \ti 
omjamtnige/ Die men toifï/ öatbitt aan bajitoaren/ l)et bupten De Stadt 
gaan / te brie tten / en andere / fjare kamers , cnComtoiren , op 't ouboc^ie nfle 
te gaan bezichtigen / en bet $eloer Papieren te onoerjocuen ; %\$ ooU öe aanQt* 
toesene Perzoonen, 300 nu en Dan m De Stadt ftomenöe/ baat bupten te ijou* 
Den / &. %l$ nu outfing tiic Magiftraat feljjijben^ ban hare Hoogh-Mog: De 
Heeren Staten Generaal, geöateett Of tl 3.8 Junii, i6jx. (Nieuwe ftijl) in 't bjeebe 
untöuiltuenöc / De goeöe mepninge/ enmanneujfte Refolutie ban hare Groot- 
Achtb. en öe jelue bo?öet aamuoebigenöe / onöct berjefteting/ öatöun/ 500 
ftaafl Doenlijk / alle mogelijke bptfanbt / jaubcn laten toeftomen : HMbtfga* 
Dcr?> in alle Tradaten ban Accommodemcnt 5ullen geDacljtiglj 31)11/ Den yver, 
Die ijate Achtb. boo? De gemeyne zaak juilcn ïjebben beugen. 

©en z+ Junii, Deg avondts ten 10 uuren toatenöet aï töeöct een trop Bur- 
gers , ongebect 60 fletu / op öebcen i Bun begebenöe na f)et huysban Den Bur- 
germeefter van Ommeren , en na zijn Ed: beleeföelijR te ïjebben begeoet / D?oc* 
gen Den 5*ïben booj / (De 3oramige met aï te gtooten yver , anDere met meet* 
Dec gematigfjept /) dat Sijn Hoogheyt den Prince van Oranjen tot Gorkom zou 
aangekomen zijn,of het niet dienftig was,aan den zei ven een bezending te doen , 
en te verzoeken , dat deze hare Stadt met meerder Krijghs-volk mocht werdep 
voorzien , vermidts alle de andere inftantien , ten dezen eynde gedaan , te ver- 
geefs waren verwacht geweeft Dat ook zij n welgemelte Hoogheyt , Stadthouder 
vande Stadt Bommel behoorde gemaakt te worden. JÜaat Dat d'Heer van Om- 
meren Ijaatïieöen boo? bate 5o?gbbuIöigbept baD bcDannt/ becljaatbe enbe== 
toees Hy haar , fjocbamgl) aan alle Collegien , en Sijn Hoogheyt 5elf / roag ge= 
fctoèbcn en bet3ott)t / om De hooghnoodige afilftentie, Daar ban 00a aipet^ 
genomen / en bolgené ontfangen fchrijvens, noc!) meet onöctluegcn toa£. <£>at 
zijn Ed: ooft Brieven tipt Den Hage ï)ab benomen/ ban 't mortificeeren ban 
't eeuwigh Edict, m Dat men baat aïreebe bet Stadthouderfchap boo? Sijn Hoog- 
heyt onbec banben ïjab / en 't gebcn Dct Patenten aan Sijn Hoogheyt 3oube fto* 
men ; 't tocUt aïleö Die Magiftraat 3cet toel bcbaagljDc / <|c. 1$\cz op betsocljten 
De aanta)t5cnDe Borgers , Dat aanfïonbtg / (niet tegentiaanbe De nabetenbe 
nacht, Hy De Magiftraat toilbe Doen Uctgaoeren ; 'tgeenoohgefel)ieDti0/ en 
ha Dat d'Heer van Ommeren D'oo?5aau tJCin t?C5C ontijöige Vergadering be 
aan\se;niDe Heeren ïjab behent gemaaht/ 500 sijn öe boojfj. Borgers , en Inge- 
zetenen , nccl; in beel gtootec getal / mebe ter audiëntie binnen genomen / al^ 
tuaac bjebcram ban De jeloc / (eenige met batöec/ anöerc met 3ac(jtcc 
•teooiDcn) Ijet bootige becnieutor/. en gclijbc antrjuoo?bt gegebcn ip. é»^-' °n 

UJierö 



*aan Sijn Hooght. tegen de Vereende Nederlanden. 25) f 

toierD bc boo?gefïelDe bezendinge toegcfïaan / en Daar toe gccommitteert 
d'Heeren van Ommeren, en Geyfweyr,cn upt De Gemeente , Egidio Mefteker , 
en Leen art Goris. 

<®en 15 Junii, i$ Upt ÖCt Magazijn ban d' Admiratiteyt tot Rotterdam binnen 
Bommel genomen/ 7ooopondtBoskruyt, 3000 pondt Lonten, en^ooopondc 
Musket-kogels. .ïfèaar Die Magiftraat 5ienbe bat 'er, geen Kanon ouam / 't toelft 
3P oojbeelben aïDaar 3ecr nooöigb te 3ijn / fclneben baar ober aaa De Stade 
Dordrecht , boel) fjebben geen atutooo?bt / op ïjare b^ieben benomen. 

<©e 0003(3.4. Gecommitteerden toaren al be$ anöeren Daagljg ben ayjuny/* 

Oude ftijl , omtrent Öe middagh tot Gorkom , ÖOCÏ) bonöeil aldaar Sijn Hoog- 

heyt niet/ maar koel cenige Gevolmachtighde Heeren, öie baar becsefteuben/ bat 
Sijn Hoogheyt in 't Leger te Bodegraven toag ; Ep ban aan be5e Heeren Dctl 
upterfUn nooöt ban öare Stadt Bommel gereeommanbeert gebbeuoe / jetten 
fjun Reys te Water ober Rotterdam ( om bat ö'anöere tocgö onbepïïgl) toa£) 
baar na toe / uomenoe Deg anberen middaghs tot Bodegraven, bast Sijn Hoog- 
key t, met d'Engelfc Gezanten, Bukkingham , en Arlington beyQÏJ fcoa|j / bit MO?t 
baar na / bertrehnenbe / Zy eerfi met ben Heer Beverning gefpjohen / en baac 
na bp Sijn Hoogheyt selfé ter auöiemie getoeeft BaODcn / en be ?eibe/ De groote 
toctlegcnljcpt ban fjiui Stadt , boo? gebjeft ban Krijghs-Volk , Gefchut , en auörr 
Oorloghs-tuygh, &c. ïjaöbcn bOOJ gefïrit ; Met bf rsoeït dat zy op 't fpoedighfte 
daar van mochten worden voorzien, <&nt 50 bO£Öergf)aöÖen betffoan/ bat men 

in Hollandt bafï besign toag/ met be Regeering te IjcrfleHen/ en jrjn toelgc* 
meïte Hoogheydt f)et Stadthouderfchap op te Dïagen / a$ 5ljn Hooghlorrelijke 
Voor-Ouders ban työt tot tijbt/ ïjaööen bedient/ en 500 beel obetbafnningen/ ten 
bienft, en beffen ban 't tebe Vaderlandt uptgeteetftt. 3£at 5P/ alg een Stadt ban 
be Provintie van Gelderlandt, beeie Jaren öcrtoaart£ / öaöDen getrac|)t Sijn 
Hoogheyt alle eere en waerdigheyt toe te brengen/ en ober3ulft_3aanboDen/ 
bp alöien fjtt Sijn Hoogheyt aangenaam mocljt 3tjn/ een ipeciale A&e ban 
Jjare Stadt , onöer !jet feerect 5egcl ; baar raeöe becnicuVot 3011 toojDen / be$ 
3cïfé Itctnme/ tot bet Dejlgitecren ban öet Stadthouderfchap ban bie Provincie 
ban Gelderlant,op 3tjne toelgemelte Hoogheyt j belobenöe boojtg aïle£ te öeïpen 
birigeeren / bat Dit 3tjn boïfcomeu effeet mocijt nomen ie erlangen / Daar toe 
obctleberenöe een p^obifïoneeteA&e. Sijn Hoogheyt, amtuoo?De fto?t en bon^ 
bigï) i Wel te weten, hoe veel aan de behoudenis van deze Stadt Bommel gelegen 
was , en hoorde met leetwezen , die zoo weynigh voorzien te zijn , doch was 
als nu in geen ftaat, om de zelve behoorlijk te konnen verzorgen. ©CCÖCi'd 

toonbc Sijn Hoogheydt sirtj be boo?f3. Acte , te laten toefgebaUen/ en öat ben 
bolgenbe öaglj naDer anttooojDt 3ouDe bcrleenen / £c. 

<&e$ anderen daaghs , becboegljöen Öe5e Heeren ban Bommel fjun ruederom 
te Hove, ban bonöen Sijn Hoogheyt 500 fcOO? Politike al£ Militaire zaken, ge= 
flaöiglj belet/ tot öat ben Secretaris Huygens, Heer van Zeelum , upt Den naam 
ban Sijn Hoogheyt , baar auarn aan3eggen / bat 5(jn meergemeïte Hoogheydt 
gecn3int£inalatcn 5ou/alïf s toat mogeinh toag te Doen/ en bp te fyengen/ 't geen 
tot bcijouöen^banbesc Stadt 5011 {tonnen Dienen; <£n metcenen/öat Sijn Hoog- 
heydt 



2 $6 IL T>eel. Den Franfen Oorlogh BommeU 

heydt aangenaam zou zijn, noch een nieuwe Acte van wegen dieStadt te laten 
toe komen. 

%w 'c Leger te Bodegrave toatenbflenmaafêooftbpSijnHoogheyt, ecnige 

Gecommitteerde ban bet Collegie tet Admiraliteyt te Rotterdam, aanDctoelïte 
Dc5C Heeren ban Bommel opening Docnbe / ban baat Stadts geicjentbrpt / met 
ecnenbit5oebten /ecnige flukken Kanon , te leen te megen benomen/ toaatop 
DïeEd:Mog: Heeren baböen gcanttooojöt / ban geen Affuyten tot [jet 3cHJC 
toatcn boo?3icn / Daar op 3p Heeren ban Bommel babben ge3epöt / Dat 3p baat 
met Roopaerden , in plaaté ban Affuyten 5onben feeïjeïpen. Hare Ed: Mog: 
ftonben sullig toe/ bp aïbten öe Provintie ban Hollandt bet 3elbe toiïbe confens 
teecen / tik baar roe becjocj}t 50U moeten toctbcn. Sp Heeren ban toebctom / 
obct Schoonhoven te Gomichem genomen 3ijnbe / bebben ben Heer Veldt- 
Marfchalk Wurts albaac mebe Ijatc Stadts noobttoenbige behoeften te bennen 
gegebcn / en acrecommanbecct : En bonben Daac ooft z Officieren , Die met 
§et Graaffe Garnizoen , ban 's Hertógenbofch , toebcc na be Stadt Grave nee* 
tenbe / fmn omtfanuelnft bctbaaïöcn / boebamgb öet 3e ïue Garnizoen , ban be 
Franfe toag gefïagen / gebatigen / en getuineett / en Zy tet nautoet noobt/ 
Daac ban afgenomen/ toaat Doo? geen (julp ban 't 3elbe Volk , in baat Stadt te 
bettoacljtcn mag. 

«©nbettuffcbei* toa£ 'et een Ingenieur, genaamt Wolfzen , ooo? be Raden 
van Staten in De Stadt Bommel ge5onbcn / Die boo2fg een Brief aan be 3flbe 
loebecom afbaecbigbbe / intwubenbc be nooöf 5afteïnfte behoeften in Öe boo?f5. 
Stadt nooDigb / toaac bp Die Magiftraat onft De tjare Ijebbcn geboegïjt / bctma* 

lienbe ban 't Gefchut ban 't Collegie ter Admiraliteyt tot Rotterdam , f)ieC 
bOOCCll gemcït/ berljaaïben ooft/bat ben Heer van Leeuwen, bie tot Comman- 
dant te Bommel aangetfclt toa£/ §tt Patent baat toe/ nn aieenige dagen ge* 
Ir ben / binnen be Stadt Nimwegen toa£ tet bauben geflrït / maat bat ben 5clbcn 
totnoerjtoe/ (appatent boo? Dat 5toaar Belegh bc tbiuöctt 3ijube) niettoagte 
boojfcbtjngcftomen/ en bat 3n 5oobanigen Overfte noobt5aftelnft bobben ban 
boen 5 febjeben ooft / om noclj 8 of 10 Compagnien te Voet , en ttrjeete Paerdt : 
2llg mebe bocbanigfi De Soldaten baat binnen/ om geit toatcn tactlegcn / ftaanbe 
een ban Die 3Clbe Compagnien, op De repartitie ban 't Noorder Quartier ban 
Hollandt , tocllietg Soldaten , bp mankement ban penningen/ tycugbfteu btmne 
Wapenen nebet te leggen / mebe / bat be nicuioe Compagnie ban Crpiteyn Lo- 
dewijk Knijf , ooft ftaanöe op be bco*f5. Repartitie , al£ noch met geen Wap enen 
boo^icn toa£ / ($c. Op a^e toeluc defe&en Zy Magiftrat'en , ootmöebigtjüjR 
bet^oebten/ Dat tod) ten allee fpocöighiienordre, mothttoetocngeflelt (ie. 

«ÜaDat nn De Stadt Nimwegen op Den 3oJunii,i67i (oude ftijl) ma? oberges 
gaan/ iïléin oirè Eerfte Deel , bcrhaalti^/ 300 öebenöc Fraii'è tjateSchip- 
bru jH bati baat bc Waal-ftroom af önjbcn / tof öe Schans ban St. Andries , Daac 
becfebepbenban biz Officieren 3tjn afgettcben : een uur baat na quam'ecnocl 
afeulft cen brugh De Revier be Maas af 3aliften/ op bcbbcn.Dc/ omttent jo 
man, Die aantiourp aïbaat in 't Canaal i^gclcgljt/ en al3no toict^ uafl gemaaftt/ 
«tin 't ba|te landt tot RoiTum, %>k ban Bommel biet D002 Ijatöet geb?cpgbt / 

fclijeben 



-zoekt hulp. tegen 'de Vereende Nederlanden. 297 

TcÖ?ebenopbe!l3o Junii aan bm Heer Veldt-MarefchalP:Wurts,tOtGorni~ 
chem,Ö£3C tljbltig Ober/ behoeft e nbe aan zijn Ed: en be gevolmachtighde Heeren, 
Die aïöaat mocgjtcwiin / bat3p een tod gcocffent Officier, tot Commandant in 
ÖaeeStadt, meeïjten bcKcmcn/mttfgabergnïectbcr Krijgbs-volk, Kanon Grana- 
ten , en anbere behoeften , &c. <ön Dat ten aller fpcebigijflen / bermit $ 3» b?eef=» 
öen/ miffefjien Dienselfen nacht , noel] toei aangetafï te mogen tocjberï. É011 
ö?nEd:Johan KirkPatrik, Heer van Poederoyen , Collonel en Gouverneur 
ban'£ Hertogen Bos, fc&ebcn 5P ooïi op bien3eïben avondt, een CiergcujïJen 
Brief ; ©ie beg bolgenbe daaghs tbierc beantbjoojbt/ en baar neben^ gesonben 
Öen*Ed: HeerPyron, Overfte Lieutenant, om binnen Bommel te COmmanDec^ 

ren/ 5ijnbe een Perzoon bangoebc en fonbamentcele rebenen/ en aïbaac3eer 
aangenaam ; maar booj o'aanïtomft bmi ben Heer van Leeuwen , unt be Stade 
Nimwegen, bic met Patent ban tien Staat, aï0 t)ier booren gejept $/ tot Gouver- 
neur ban Bommel geoibonneerttoaé/ 500 $ ben boomoemben Heer overften 
Lieutenant Pyron , ontflagen / en ha 's Henogen Bos geftectt / en ben toelrjc* 

inrlten Heer Kirk Patrik bOO? 3ijn zorgh , eilmoeyten, bOO? een Miffive , teil 
Öoogljfien bcbanfet. d'Heer Wurts antbJoo?be toelmebe aan be Heeren ber 
Stadt Bommel, boel) ontfcjjulbigljöe 3ictj / ban eenige byftant te fconnen boen / 
maac()ab3uïh^/ aanSijn Hoogheydt, bp Miffive btuentgemaaut/ enge* 
recommanbeert. 

Certcijl begonnen be Soldaten bümeitv Bommel bon £e£»?rfc te Wagen/ afê 
ïjcbbenbe in langen tnöt geen geldt ont fangen ge Dabt / 't trein be Officieren ban 

ÜC Compagnie ban ben Sargeant Major van den Heuvel , aan bc Magiftraat tC 
Hennen gaüen / bjeesenoe bat 'ec een beeï ban üun Soldaten ban honger en on- 
gemak 3ouben moeten betgaan/ of bedoelen. <ï£at hare Achtbaarheden , om 
5ulFiji te berDinberen / toe!) eenige Eet-waren tot Ijaren beïjeebe / in be win- 
kels af üMbenfpjecn en. ©e Magiflraat, nautoïijng credit 9 cnnocöbeeïmintïec 
geldt Öebbcnöe / ga'öenljaren Secretaris, E:vanMeurs lafl / ombn p»obific/ 
tec Zomma ban 40 guldens , aan Eet- waren , in eenige winkels , bon? bic Solda- 
ten af te fpjeften. €>pbcn 1 Julii, 1671. (oude ftijl) quam norb binnen Bommel 

Üe Compagnie ban ben Sargeant Major, Michiel Koks, npt Breda , onber 't ges 
ïepbe ban ben Lieutenant Johannes Kna.pius , ÖOCÏ) 50lltier Vaendel , en rAct (iet» 
ftec/ afé 4c Soldaten , baat cnb?r beel Jongens , erftecï onbrquaam be Wapenen 
te b?age n / bic terftonöt ban Logementen tuieren berjojfli % 

«épnbeïp tjrcfr ben Raadt van Staten , &p tffcuitie ban örn .12 Julii, \6-i z. 
(nieuwe ftijl) goebt gr'oonben'en ejeatttjïeert/öe Stadt Bommel,opfcare injlan^ 
tcïïjTic Miffive ban ben 29 ]unü , 1671. te fceonöeeren / al? blrjïtt bp d'Acte baa't 
iiUVH b\e Stadt torqesonbcu ; !>p Öe bJClfie den Ingenieur Wolfzen wordt geau- 
thorifcert,om die Fortifkatien ten fpoedighften te doen repareeren en op ma- 
ken , &c. Tot welkers ontpilen een Ordonnantie zou werden vervaerdight van 
3,000 guldens. 

Dat wyders na Bommel gezonden zullen werden 4 ftukken van 1$ pondt, mitf- 
gaderszvanz4pondt, dievan Hollandt, teken zullen werden verzocht, met 
de quamitevt Kogels daar toe behoorende. 



2 pS II. *Deel. DenFranfen Oorlogh Bommel- 

Dat gedepefcheert zal worden een Acte, op den CommijsSfapèlier van der 
DufTen , om eenTonne-water-molen me Je derwaarts te zenden, 

Dat den Comrhijs van 't Magazijn der voornoem Ie Stadt, zal werden, en 
wordt geauthorifeert by dezen , tot het maken en (wen repareeren van dè ver- 
eyfehte Pieken , Houweelen , Schoppen , Spaden , en Korde-wagens. 

Dat den Ingenieur Wolfzen ten fpoedighften , Parlemviu, zal op geven een 
Lijft van de Noordtfe Waren , en yder fpecie van dien , aldaar vereyft wordea- 
de , om daar op vervolgens de vereyfte ordres , gcftelt te k jnnen worden. 

Dat aan 't Collegie van d' Admiraliteyt zal werden gefchreven , ten eynde zoo- 
danige ordre gegeven werde, aan de Commandeurs van d'Uyt leggers, omtrent 
de meergenoemde Stadt gepofteert, om in voorvallende occafieu te relpe&eeren 
tic Commandementen van den Commandeur aldaar. 

Dat Patenten gedepefcheert zullen werden voor Jan Barentfz.en Jan de Leeuw 5 
Kanonniers , om haar derwaarts te vervoegen. 

Dat door den AfFuyte-makcr Brachmau , opgegeven zal worden , hoedanige 
Affuyten, onJerhem tege n woord igh , in voorraadt beruften , om vervoigens , 
derwaarts gezonden te worden. 

Is eyndciijk goet gevonden , Dat aan gemelte Magiftraat der Stadt Bommel zal 
worden advertentie gegeven r dat door Sijn Hoogheydt , den Princevan Oran- 
gien, tot Commandeur, aldaar i?aangefteit, denSargeant Mjjor, N: van den 
Heuvel. Endatby zijn welgemelte Hoogheydt aangenomen was, omtedefpr- 
cieeren meerder Compagnien , tot verfterking van 't Garnifoen , mitfgaders , by 
de Prpvintie van Hollandt , om de Compagnie van Capiteyn Knijf , met de 
noodige Wapenen te voorzien. 

A. F. Scherf, vt. 
Accordeert met bet Regifter. 

G. van Slingelant. 

®c Magiftraat bail Bommel fcïj?cef een Brief öan Dankbaarheyt aan be Hce- 
ren Raden van Staat, OÖCCö^ Mpsegama ban Dit Oorloghstuygh j tyctylbe 
toieröt ooft tod iiujcfdjeept / en vun^ al onor ctocgen / maa: quam u laat / ah 
3 JO DC Stadt Bommel allya^ODcc^saan/ öaac OÖCC ÖC5C Artilierye te Gorni- 

chem ontfcljcept 1$ rjetoojben. Op ben 4 Julü, 1672. oude ftijl , üettoonöc 3icf) 

Uoo; De Stadt Bommel, bltpten De Boflche-poort, mi Trompetter , bc toelhegf' 

Mint? enmgcljaaïtsnrte/ tt»1 fcDjiftcltjlte A&e tian Sommatie, obertebe^ 
bc/ ban Dcn&oïg.cnbenin&ouöt : 

Tweede Sommatie aan de Stadt Bommel. 

Den Mark-graaf van Turenne, Marefchal Generaal te Velde, en van des Ko« 
nings Legers, Collonel Generaal van de lichte Ruytcrye van Vrankrijk , en 
Gouverneur van de Provincie van Limozin. 

Wdtende vermyden de rum van 7 Ey landt van Bommel, in de welke UL. bewufi is, 

da$ 



-gefommeert. tegen de Vereende Nederlanden. 25)9 

dat des Konings Leger niet behoeft over te gaan , als alleen om de Troupenvan Hollaxdt t 
die binnen U L. ftadt zijn , te doen vertrekken , Zoo geve ik U L. deze waar/chcuwizg , 
aleer de 1 Bruggen van dei Legers , die beven en beneden Crevecaur /eggen, voer- 
digh zijneten eynde U L middel te geven, cm het verderf van 't Eylant^en by gevolgh dat 
van de Stadt te ontgaan, waarom, ingeval U L. door dezen Trompetter geen antwoordt 
geeft, door 't "welke betuyght werdt) dat ghyUIUwilt/t 'ellen citder de Proteéfie van den 
Koning) aleer het Leger overtrekt, %ultVL.het uytevfie gevaar hebben af 'te wach- 
ten. Gedaan in H Veldt j by Crevecozur , dezen 14 Julii, \6ji. 

®C Franfen , öoo; fjare Spions , of miffcljien ontrouwe Ingezetenen ban De5e 
Stade, tod onöcrricfjt stjnö? / ban &ec zwakke Garnifoen, en manqnement baa 
tocel Krijghs-behoeften , in De 3elbe / mepnfcen Doo? Deje Sommatien , en 5on> 
Der meer. maclitg baar toe te gebmnnen Die Stadt (gclijn beeï anbere baDDengea 
Daan ) in baar grtticlt te ftrrjoen h if ter op Dan met ben Heer van Leeuwen , 
Commandeur, geDelibeteert/ en bp SijnEd: De Militaire Officieren, nihlfflClnft^ 
bp tjaar Achtb: De Borger Officieren , gpï)oo?t pijnde / ip betftaan/ op bajle 
Ö3op ban Secoers , en Dat uan Dag?) tot Dag5 / eenmaal meer bpfïatu tot 
maebt ftomen / Dat aan Hoogh-gemelten Heere de Turenne, fcönftclp / Doo$ 
btn Heer Commandeur van Leeuwen 5a! toerDen geatlttoOOJÖt/ .111 fceïcefDg 

termen/ gelijk gefcfjieot ifr a\$ bolgïjt : 

Antwoordt van den Heer Commandant van Bommel y 
aan den Heer Marefchal de Turenne. 

Mijn Heer. 

WT bevinden ons ten hooghflen verplicht , over de goetheyt , die u Hoogheyt belieft 
tegens ons tegebruyken , met de aanmeldinge van het leggen der Bruggen , en van 
des zelfs kom/ie , wenfehende alzins in aüe andere voorvallen , daarin te konnen voldoen. 
Maar zoo veelde Sommatie dezer Stadt aangaat , oordeelen wy , zoo u Hooglej t van de 
gelegentheyt dezer plaats » en van de krachten , die daar in zijn , wel was onderricht , 
zou ons niet hebben willen dringen , om de zelve , in zulker manieren , over te geven , 
zonder al voorens de V/apenen van u Hoogheyt te hebben verzoekt , waar over zich 
eeuwigh verfchuldight zal houden j die geene , welke ge heeüijk genegen is , om te ver* 
hieven , 

Mijn Heer, 

Bommel, dezen 
i4juiy, 1572. 17 Hoogheyts ootmoedige Dienaar , 

SWEDER Van BoETZELAAR, 

<0*en tocï-grmeïten Heer Commandeur van Leeuwen , jonbt noc& Den 5c ïbe n 

Avondr, DeCopye ban De5e Acte ban Sommatie, enDcgcgeben Antwoordt op 
be selbe/ naar bc Stadt Gornichem , aan De Heer Veldt- Marfchalk Wurtz , mei 

Qqa fcer^ 



3oo //• fDeel. Den Franfen Oorlogk Zoekt hulp* 

Ucrsocfi/ öat be jcïüe / tocö op \)ct aïcctfpoeDigï) f re / aan Sijn Hoogheyt, ten 

Heer Prince van Oranjen, in l)Ct Leger, morïjt befteït IrjOjDni. 

9UIÖU2 begon l)et D?epgcnüe gebaar ban een belegering , 5ie ban Bommel bafï' 
te naöeren. <&Z Hanteeringen, Inkomften en Levens< middelen öet Ingezete- 
nen ban ö€5e Stade, Ocjlonörn meefl upt De Vruchten Der Landeryen,in te Bom- 
melercnThieterVVaerden gelegen/ maai* om 't Franfejok niet onuciöanigï) 
te too?Den/ tcfolbeerDcu Die Ingelanden , ( bp alöïèri het mogelijk baa£ ) Dese 
Eylanden, metl)etDoo?(ïcïienuccDijken ( DicV Dfg Winters, en bcoj 't l)Oogf) 
Water befeïjutten) te laten onorr bïocpen / onaange3ien öc Boomgaerden , f)et 
Hop- Hooy- en Wey-Landt ,. en öe bezaayde Koorn-Akkers, nn op 't fc&OOllfle 
3iclj bertoonDen. ïfiec toe Dan Den toelgemelten Heer Commandeur , oen 
Ampt-Man, en x Borgemeefters geoüDonneeet jtjnDc/ a!ë Den Windt flerft 
unt Den Weften tnaapoe/ en (jet Water Daar Doo? Dapper bpbloepDe / Ijebben 
3P in berfcljcpDen plagen Ijct 3eïbc onber ffóati / maar bonSeu ijet Water te 
iaagl)/ toaac ooo? 5ulu£ onooenlijK toa$ / boïgenéljun Rapport, Daar ban ge* 
Daan/ op Den j Juïy , 1671. l?aD Dit Doen toiüen geïuuïten / gclijn ïjet namaak 
DeDe/ zy 5ouDen Uan 't belegh, Ijebben bebJijt geïrjeejt. 

«Die üan Bommel nu aUcuuccnöct Franfe Leger te gemoet 51'cnöe / Debcbe 

Magiftraat aïDaar bp 't lllöDen UCC Klok , afhonoigen / dat yder Borger , en In- 
gezeten (om de Vuurwerken , die van buyten zouden mogen in de Stadcgevvor- 
pen worden, te bluffen) zich van genoeghzame quantiteyt Water, zoo op hare 
Zolders , als beneden in de Huyzen, zou hebben te voorzien , op de boete van 25 
guldens.<6enige Vrywiliige Borgers toierDen mcöe ber5scl)t/om bcrfcljepDeBrug- 
gen, en Heulen op De gemepnc wegen, in De Bommeler-waardt af te b?eenen en 
i* tefïaan/ om Den booitganh Der Franfen, 3oobeelmogetij?i/teberl}Jnt;eren> 
<Dp Dcnójulü 3?jn binnen Bammcl geLnacljt? AfFuyten, 0111 te- geb^nphen ia 
pjaaté ban anöère / Die beoogen / en beègaan toaren. 

vDe Schans Crevecceur , en Die ban Engelen , op De toeg[) na 's Hertogen Bos 
gelegen / tuarcnnu al eenigentt'jöt ban De Franfe belegert en fterh befcljoten/ 
jngauenljaar oUcr/ Denr^Juh'i, 1671. nieuwen ftijl: 5^è Schanièh St. An- 
d'rics en Vooren , üjieröcn ban brei Frans Krijghs-volk boo^ien ; men boeröc 
ijft Gefchut unt De Stade Thiel , boo? Die Waart Uafï bertoaartg aan / om ban 
ü'ovjet3tjDc ban De Revier , Bommei te befcljieten <5*e Schip-bruggen boben en 
bcneoen Die Stadt AuierDen ooïi berbaerDigïjt. 

i?ctto90nualben?j.utii, 1671, Ouden ftijl, Dat men tot Bommel, ban Ijct 
btloofoe fecours, ( friet booren bcrljaalt ) noclj nirrg bernam/ toanneer Die 

Magiftraat, fchrijvens, aan Sijn Hoogheyt Den Heer Prince van Oranjen af 
JMCrDigïjDe / CU (jet 3elUC met 2 ban Ijare Borgers, ahjJurianvanByfterveltj 
£ , enbanDC4quartiersLuyden, en Peter van Bree, een Der 4 Capitcyncn ban 
De Borgerye, aan3tjtttoclgeniehe Hoogheyt af 5onDt/ Daar in 30 Den tocfïant 
in»+ IjYUlc Stadt , en De omleggende plaatzen aanÜJejen / De 2 Sommatien aan 
j) aar geDaan / d' Antwoorden op. D:5elüc/ en boojtoV 't gernc zy toiflen / Dat 
,M.i De Vyanden tüï'cct bercicöt. 33<:rcoïgen$ benlaagïjDeu zy 51'cö ten Ijoogljfïen/ 
dat sy zoo jammerlijk en erbarmelijk , van alle hare Vrienden ? en Bondtgenoten. 

wierden* 



-aandeTrivs. tegen de Vereende Nederlanden. goi 

wierden verlaten > daar hun oprechte meyning 2.00 goet was j om met het de- 
fendeeren van haar Stadt, het noch overige lieve Vaderlandt te helpen onder- 
fïutten , &c. '«©aatnabiööcnzy, in alICC CütmoeDifjlje pt ; Indien de meyning 
is ( 't welk zy niet willen hoopcn ) dat men hun alzoo zal verlaten , dat zy toch 
daar van mogen verwittight worden, en met eenen onderrecht , hoedanighzy- 
haar hier in zullen hebben te gedragen, &c. 

3£'C5e Afgezondene ï<aDDen cou bp ImtJ €Cï\ Acte, Daat ttieDe Die Stadt 
Bommel [\ct Stadthouderfchap ban 't Hartoghdom Gelderlandt (bQ0?500beeï 

Öaac fiemme hon foeïwen) aan 5011 welgemelte Hoogheyt opDioeöen; en 
topDe/ al^uoïsDt: 

A&e van de jVfagiftraat der Stadt Zalt-Bommel,by de welke het 
Stadthouderfchap van 't Hartogdom Gelderlandt (voor zoo 
veel haar Achtbaarh: aangaat) wordt op gedragen } aan Sijn 
Hoogheyt 3 den Heer Prince van Oranjen , &c. 

WYBurgemeefterén, Schepenen, en Raden der Stadt Zalt-Bom mei , doen 
kondt , en maken openbaar, dat wy in rijpe opmerking van d'illuftre , en ' 
onvergetelijke merken en daden van d'Heeren Voor-Ouderen van Sijne Hoog- 
heydt , den Heere Prince van Oranjen, omtrent het leggen van de groote fon- 
damenten dezer Republique, en opbouwing van dien , onder des Alderhoogh- 
ften genadigen zegen , en in een vol vertrouwen van zijne voorzichtigheyt , oor- 
deel , en eenparig bekende Conduite , daar door die groote beginzelen van den 
vervallenden Staat , onder des Almachtigen goedertierentheden , verhoopen we- 
der hef fielt , en tot voorigenluyfter gebracht zullen werden : Hebben voor on- 
Zes Stadts fiemme , en Zoo hoogh die by het tegenwoordige verlies van alle de le- 
den en Steden dezer Provincie, in aller maniere by d'andere Bondtgenooten zal 
moeten werden gecónfidereert j AanHooghgemelte Sijne Hoogheydt gedefe- 
rcert, gegont, en gegeven, gelijk wy defereeren , gonnen en geven , krachte 
dezes, het Stadthouderfchap in dezer Provincie, met zoodanige qualiteytcn, 
Pneeminentien, Eeren, en Digniteyten, mitsgaders zoodanige Macht, enab- 
foluyt Vermogen, als zijnes Hoogheyts Loffelijke Heeren Voor-Ouderen, oyt 
of oyt. gehadt , en gebruykt hebben. Des ten waren oorkonde , en beveiliging , 
hebben wy onzes Stadts fecreet Zegel, op 't fpatium dezes doen drukken , en 
door onzen Secretaris gedaan teykenen. In 't Jaar onzes Heeren, 16 jz. den- 
gdaghvanjulii. Oudeftijl. 

E. v. Meurs, Secretaris, 

vPe$e Acte, 000? De Gecommitteerden, aan Sijn Hoogheyt, opDenu Ju- 
lü , 1Ó72 , Oude ftijl, in Den Hage , oberselcbcct 5tjnbe / nam Die selbe / met 
aangenaam gelaat / a a«- 3W&u$ mag De Stadt Bommel De eerüe Stadt in 
Gelderlandt, Die/ Sijn Hoogheyt met &t Stadthouderfchap ban Deje ïjunne' 

03 3 Provira^ ' 



3<n H> T>eel. Den Franfen Oorlogh JVortweder- 

Provintié bereeröt ; en be laatje / ban alle be Steden Oer Vereenighde Neder- 
landen, Die in ben J are, 1671. onber 'i gfbicot ber Franfen té nomen te berbafc' 
leii: ooittoFbvromcenbanbeeerfte, öie t»an öc ^elbe beclatca i^. 

è$ut alle bo?bere advijzen, Die men binnen Bommel ontfing / toierb men ge* 
noegi) beetoittigijit / öd * öeï * Marefchal de Turenne, aUeébaat op aan lrpbe/om 
met Ijct geljert" Leger, öie gcmeïte Stadt, tot obergebcn te nomen Dtoingen; 
(Cnnaöcmaaï men noen nierd ban 't beloof De fecours (mam te bernemen/ re* 
folueerDen fcfoMagi-ftraat nocljmaaté/enboo? be ïaatfterepg/ben aïöer-tiDterfïen 

noodt ban Deje baee Stadt, a«n öé Heeren Raden van Staten , ftp Miffi.ve , tC 

hennen re neben/ 't toeïft gefeïjiebe/ en afging ben 10 Julü , en toaé 5eer na / ban 
ben 3elben Inhoudt , als öie aan Sijn Hoogheyt , baat ban tjier coen te booten 
berljaaït ig / boei) fjet toag te iaat / toaut Ijet afgesonöen Gefchut , (alp ge3ept 
i£) non niet berber / al£ tot Gornichem nomen. 

Belegering der Stadt Bommel. 

0$ ben io Julü , 1672. (oude ftijl) berffonbt men / bat f)et Frans Leger, ben 
BommelerWaert intron/ toaar OU aanfïontö bie Borgery in Wapenen ge? 

bzacrjt/ enopbe Wallen betbeeltig/ baat3icbbe Magiftraat mebe up boegfj* 
bèn/ om gocDe o?Ö;e te (tellen/ a$ ook ben Ed: Heer Commandeur van 
Leeuwen , öie De Militie op Ijaar bctjoojUjne / Plaatzen pofïeeroe. Eoo ïjaafl 
men öc Franfen Troupen 500 biebt onber bc Wallen bernam/ bat bc jeïbe met 
tjet Kanon nonben berepnt toerben/ 31311 berfetjepbe ftukken optjaar afge* 
fch,otcn / ban be 5ijbc ban be Bofle Poort, maac terfbnöt openbaarbe 31CÏ) 't ge* 
b?eïi aan bc Affuyten , mant 5p maten onber be berue bergaan / en eenige bie* 
ïen baar Deen / bie men met groote moeptcn mofï onberfteuncn. %&ie ban bun* 
ten quaracn/ sepöen/ batmen in 't Leger al totfl / bat 'er bergeef5e pjoeben toa* 
ren genomen/ om met bet boojflehcn bcr Dijken, ben Bom meier Waerdt te 
t»oenonDcrbIoepen/en bat d'Heer Turenne 3iclj baarom te meerber met ijtt be- 
Icgh 50U bcrtjaafïen / m niet ban een Wettelijke Windt, ( bie 't Water boet 
op3toeïlen) fdjielijn obctballen te roo?öcn. 

ÏCfënn bertoonbe 5icï) een Trompetter aan öe Gamcrfe Poort , tic geblint/ 
en ingelaten 5tjnÖc / berulaaröe / bat l)p upt Ijet Leger , ban ben Marefchal de 

Turenne nfgc5onöcn toa$ / om die Stadt te fommeeren , haar te willen over- 
geven , en tot dien eynde eenige Gedeputeerde terftondt na zijn gemelte Hoog- 
heyt, om de Capitulatie te maken, afzenden. Ifietopmet d'Heer Comman- 
dant van Leeuwen gebeïibcrc.tt / en be Militaire , en Borger-Officieren , baat 
oöergetioojt/ jrjnöc / iggoetgeaonben/ öen Trompetter re aiutooozben/ dat 
hy Sijn Hoogheyt d'Heer Turenne zou aandienen , dat daar binnen geen gene- 
gentheyt was,, om yemandt naar het Leger te zenden, noch Capirularie te maken, 
maar in tegendeel de Stadt te bewaren, en op alle manieren te defenderen. IDaar 
meDe bie Trompetter igberttofcften ï ©it Ujag ban de derde Sommatie, aan 
be Stadt Bommel gcöaan. 

#ict lang / naar 't bcttre» ban bc5en / bertoonbe 3ie[) een anöcr Trompetter 

bupten 



rQpgeeyft., tegen de Vereende Nederlanden. 303 

öupten bc jelöe Poort, öe toc&e aldaar gcïwt 5tjnöe/ bccsucDt / of eenige Hee- 
ren, Officieren uyt het Leger mochten binnenkomen., en mer die Regerders 

fpreeken» bit tocgefïaau sijsïe / ürieeöt raaDtjaana aebonota/ oie boojfs 
Officieren, ÖDOjGedepiite-'ideuTiJbtJViagiftraat, mtifA£aZieï§ ben Heer Com- 
mandant tegemoet 'tcgaaa/ tcL^Ct Hays ban d'Hecr Burger meefter F. van 
Meurs, ject 113 Öp De bsoïfs, Poort 'taande/ en aföaarbe Franie Officiers te fp^s 
HM : fflMt Op banmgtöQmftl 5nit/Monfr. d'Afpremont, neffeil£ Jonkheeren 
N. Bentink.cn N. Barrevelt,licpöe Lant-zaten,unt Oe Provintie Gelderlanr, d'eer- 
fte npt l)cc Graaffcuap Zutfen,cn d'ander apt d'Over-betuwe. if are Ed: 000$ Den 
mout /ban öe boojnocijtga Monfr. d'Afpremont, in om Name ban ben ftog^ 
Qemelf en Heer Turenne, eyften de Stadt op , en dat de zelve haar onder de ge* 
hoorzaamheydt > van Sijne Majefteyt wilde begeven, <2£aar op geantfcöOOJt 3tfil= 
bc/ dat daar toe aan deze zijde, geen gedachten waren > en dat men gerefolveerc 
had, alles uyt de ftaan, fyctft Monfr. d'Afpremont een pertinente Kaart bCBo 
toont / untbceïoenüc De gelegentheyt oer Stadt, en De Fortificatien ban Öien; baar 
bp noemenbe atfc bet geen/ tot defenfie ban 500 een plaats moft bienen/en bat ba 
fcóti toift / alles hier zoude komen te ontbreeken : <25aar bp fcoegenöC/ in 't bn* 
jOilïJiE / dat zy noch van Palifladen noch Stormpalen , noch van Water in de 
Grachten, noch van genoeghzaam Krijghs-volk waren voorzien, endathec 
overzulks noodigh was > hun by tijdts over te geven : ^itdifcours öHilcDe 500 
lang/ bat j«$ ai toeber een Tamboer bnnten Die meergcnseroDe Poort bcc^ 
toortöe/ metordre, ombeboo^. Heeren Officieren aantejeggen/ dat zy 
haarfpoedigen, enterugh zouden komen, ©aar Cp aan baar Ed: noebmaaig 
0C5epDt en becraeulnt iê / Dat die Stadt haar zoude verlaten , op hare krachten , 
en mannelijke Refolutien , omhetuyterfts gevaar af te wachten. 3©aarnieDe 
befe Heeren ujeöcc 5tjn bectrouFtón/ en Dit biag bc vierde Sommatie. Jfèentïcï* 
be tegen ben aanftaanbe nacht alle mogeïnne brdre , en op alle Poften tuiecörn 
tic Wachten berbubbeït. 

^t§ anöercn Daagljg / ben 1 1 Julü , '^ mo?gen£ / $ag?j men / bat be Fran- 
fen baar Leger ïjaöDcn gefïagen tot Gameren , omtrent een mie gaan£ ban be 
Stadt , altoaar ontallijbe Tenten , op ben grooten Uytterwaert fïonöen gejet» 
d'Heeren Magillraten , beben nber op bate Poften, baar Canon gepïant toag/ 
(nWn eenige Troupen onöcr 't bcrepft ban 't Gefchut guamen) 't 3elDe fafögR 
op baar ïo£ tyanben 5 Jfet mcefïe ban 5uïft$ bieï booj / op bt tteec Bolwerken , 
bc Kat en öe Beer genaamt / maar De yzere ft ukken bont men beel onbe- 
anaam/ en eenige Afruyten , (fc^oonboojüjeynigbttibt^geïeBcn/ geinoant) 
boojgaaug bcroïntt/ en berrot/ 50a öat3«/' in 't fclnetcn 7 neber bieïen/ en 
gejlnt moffen 3fln. Drie Uytleggers Öaöben bp Bommel opbe Waal-ftroom 
gelegen/ t\Bee'ban bc seïrjcöjaren na Hollandc afraakt / be derde genaamt 
Capiteyn Verhair , ïngfi baat UCCl). 3£e Magiftraat be C50tir)t / bat Hy ten bienff 
ban 't Landt, (becmiöts? ijaor Gefchut ban be Wallen }>et Franfe Leger niet 
fcon bcrepïien) met jijn Schip toilbegaan leggen tnfTcben Gameren en Haften, 
altnaar Hy l>et Leger ber Franfen , met Canonneeren grootc fcFjabc h&nbe 
toe béngen. Hy neemt bit aan/ rn tot 5'jn bpfiant / pjefenteeren [jaar om= 



304. IL 'Deel. Den Franfen Oorlogh Verweert zich', 

trcnt 10 vrywilüge Borgers ban Bommel. ©t$c Dan t'fcöeep ftomenDe / bak 
ïen met De Bootsgezellen gelijkelijk aan 't tnertt/ en DanSecen in ttoee Chargies 
.Met Canon, Musketten, Roers, m Schiec-haken , (0J?(he.ïa3i:Re Zy npt De 
Stadt cnöan'tRaadc.uiys, öauc toe meöe namen) in 'c Franfe Leger , onöce 
fjet Volk , en ö'opgcffagen Tenten op De Uytenvaerden , Dat alle g tjoï obcc bol 
biel/ eii'CPii gcouuirtg&e ravagic aïDaac becoo&aaut toieeDt; benige Franfe 
HeerenbanqiuliteptLWEDeuöiccboaötgefcijoaten/ onöecanöece meDe Die 
gene/ Dictee Commandement inöeje Stadt 5on öebben aanbeboïcn geüjecfï. 
fÉiémt bic ban Den Uytlegger boa? De derde ieys3ouöencöacgfecen/ gcraaftte/ 
Doo? ongebaï/ net Vuur in De Cardouzen, toaac boo? fjet alfeg/ bobeji/ in toanDt 
Woógl). <S*C$ Capiteyns Zoon , Die Lieutenaot op 't Schip toa£ / en x Matroo- 
zenfpjongcntegelnlun't Water,om [jaacban't Vuurtefalbeeten* «Ben ban 
Die Boots gezellen ncecgïj De Sloep bafi / en bleef Daar in beöouben/ maat Den 
Lieutenant enb'anbere/ D?eben metDeftroom, te3eet naDcc Vyanden zijdc.als 
toaac 59 in 't water toiecben DooDt gefchooten/ ban De Franfe, Die nu ('t ongebaï 
öan Den Uytlegger 5icnDe ) nKt honderden aan Den Oever quamcn Ioopen/ 
DoenDc duyzenden ban fchooten, op / en obcc Den 3dben Deen. 35e anDece 
Matroozen en Borgers toaten meeft aüC/Ooo? Den brandt, 300 aan Armen, Bee- 
nen, altf aan 't Aangezicht , befcljaDight / en 3omm'igeDaaconDec met gcoot 
perijkel ban 't leven te beenc^en/ 500 oat De gezonde ijct qnaat genoeg!) hab* 
öen/ met bet öalf becb?anDe Schip ; aan De Stadt te brengen: Mtt toeHter? fcomfï 
De Vrouwen eu Kinders, gcoot migbaac beö?c'ocn/ ioopcnöe al IjnplcnDeen 
fcï}?ceutocnDc na De Wallen , totllenDe Dat De Borgers t'ijung souDen homen/ 
arh elk na De sijnrn om te 3ien / Dat 3ooDanige onordres brcoo^aaftte/ Dat men 
quolnfteen Borger op 5ijn Poft ftonljouben/ bjeesenDe el»/ Dat'ec nemanDC 
^jan 5t)n ©oïh mcDe gequetft mocht 3ijn. 

<£>p Den 3Clbeil namiddagh , Den 1 1 Julii , quam buotcn De Gamerfe Poort al 
toeDec een Trompetter cc boo2fcljljn. É>ic gcblint en ingeleuDc 5ijnöe / ahiocö* 
»naa!g ober gaf een billet, ban Den boïgcnDen Inhoudt. 



I 



Vijfde Sommatie aan de Stadt Bommel. 

K/aatrveten aan den Commandeur , binnen Bommel , mitfgaders aan d'Heeren Bor- 
gemeefteren^dat indien by foute van zich terjlondt over te geven^deStadt dezen nacht 
zverdt ingenomen, en gep tonde* /, ik op haar werpe alle de quaden , die zoodanige daadt- 
itjkheden, voodfwendignazich flepen : Men heeft de plaats heel wel , aan aücn kanten 
joen bezichtigen , en dit is '/ gene , dat my , met zulken verzekering , daar af doet /pre' 
^en. In 't Leger voor Bommel , dezen x 1 Julii > 167a. 

T U R E N N E. 

£^C opip Raadt geïjouoen met d'Heer Commandant , en bn $fjll Ed: De Mili- 
taire' Poeieren , al£ 'ooft bn naat Achtb: De Heeren M3giftraten,De quartiers- 
lu ; een , en De BorgeivOfficicren , alle tCU Raathuyze beC35C[)C CU ge^0üït3ijuDc : 



Bommel. tegen de Vereende Nederlanden^ jof 

Eoo té aan De 5ijöe ban DeMagiftraat bot? gefïagen/ dat zy wel vertrouwt 
hadden, met meerder Volk , en behoeften vanden Staat voorzien zouden zijn ge- 
geweeft ; Evenwel , dat als noch wilden hoopen , of 'er yets overkomen mochte, 
en ■gefecondeert werden ; datzy ook niet wel konden aannemen , dat der Vyan- 
den : Leger zoo confiderabel was , als wel wierd voor gegeven , gelijk 't zelve aaa 
Zoo veel overgegeven Steden en Forten gebleken was, die van binnen fterker wa- 
ren , als de Vyanden van buyten ; Daarom zy als noch niet refolveeren konden , 
Zich tot eenige onderhandeling, of Capitulatie in te laten ,■ verzoekende derhalven 
aan welgemelten Heer Commandant, dat zijn Ed: zich met d'andere Heeren Mi- 
litaire Officieren beraden wilde, welke voor a!, nevens de Soldaten,aIs hare Soldye 
van het Landt genietende, verplicht waren, het fcherpfte en fpitfte af te wachten , 
en met verlies van haar leven,alles uyt te ftaan. En in gelijker voegen, de gemelte 
Quartiers-luyden, en Borger-Üfficicren verzoekende* om hun mede onderlingte 
beraden, ©aar ober De gemelte Heeren ban Den Krijghs- Raadt bp301lDer uptge» 
tteöcn 3r|tt/ mit^gaDftg Dtc Quartiers-luyden, f n Borger* Officieren Qt$CQlyt fycfa 
ben/ met Die ban De Borgerye te 3uUen fpgenen/ rn yDerg oo?Decl binnen nemen; 

<ü>eöuurenbe De$e deliberatie nomt'etttjDing / Dat siefj altoeDer een Tamboer 
buptcn De mecrgenoemDe Poort cpenbaatt/ De toelhe Qet)oo?t5nnDe/ber3cet)t; 
Dat d'Hccr Colonel N. 5011 mogen ingelaten too?Dc n»om met Die ban DeRegee- 
ringe te fpjenen/ toaar in betoilugïjt 3|jnDc/ mieiD toeDerom raaDt^aam gcacfjt/ 
Den gemf Iten Franfen Colonel N. Doo? Gecommitteerdens tipt DeMagiftraar, en 
Den üKtgcmelten Heer Commandant afg Daagtrê te booren gefeljieDt toag / ten 
l)u?5c ban d Heer Borgemeefter F. van Meurs, te gaan ontmceten : geïijfc Daar 
op ben welben Colonel N. bergeselfebapt met Deboo?f5. Heeren, Bentink en 
Barrevek, ingenomen 5tjn. SpberhiaatDen/ aanllont^ernfïeUjn/ dat'ernu 
geen meerder, noch vorder Sommatie te verwachten was, bOO?tg dat zijn Ed: 
voor 't laatft quam , en flechts een kort beraadt gaf, afbjagetlDe / of zy haar 
wilden overgeven, Daar Den Marefchal Turenne tjaar aanbboDt / een gelijke 
Capitulatie aks met die van Nimwegen was gemaakt, en berhïaatöe Gaarne* 
ben£ met pbenge tooo?ben / Dat bp bp langer toepgeringe (zoo waarachtigh , als 
Hy leefde , J in De3en aanftaanDen nacht , ja binnen Den trjDt ban a uuren , mee 
5tjn Paerdt , Doo? D e Gracht , en op De Wallen 3011 toeiDen gezien / en De Stadt on» 
bermnDelnn . in een Bloedt-badt geranen. 

.Sicljf enoc bo?Der / Dat 30 5eec geiuhhigb tearen/ DatSijnKoogheyt, Den 
Hartogh van Turenne inPeriöon üOO? De Stadt, en in 't Leger fcoag/ Die alle 
goeDertierenljept en patientje gebnipnte / en nu 3ooDiHmaalg Die plaats &ao 
Doen fammeeren ; en Dat miffebien een anDer Generaal Dit toetn tjaafhgtr / en 
al3oo tot mccrDec D?cef tjept / 30U boltroMtrn ïjebben. 

©en Commandant van Leeuwen antujoo:De Ijici op/ met gelofte ernfïöafr 
tigïjept / Dat Die inbeetöing / Die Dew Heer Turenne baDDe / ban Den foberrn 
toefïannt ban Die Stadt, getjeeï anDerg 50U toojDen bebonDen / en meer tegen* 
fianöt ontmoeten/ atè men meenDe / DocbDatonDertufTcljen/ De Magiftraat, 
met Den Krijghs-Raadt bergaDeren/ cnmalbanDer baarobersoubenipjeneni 
££aar op Den Heer Colonel 3epDe / eeragen ttjöt te 31UIM toacljten. 



joó ILDeel. Den Franfen Oorlogh Krijgs-Raat- 

Op \yct Raadthuys Dan aHeg gerefumcert 3ijnDe / iê ecrfï geljoo?t \}tt advija 
ban oen Heer Commandant, Die met alle kloe'xmoedigheyt aangebaan/ be* 
tupsbüc vaerdigh te zijn , alles uyt te ftaan , en d^n dienft van den Lande , ten 
uyteerften te willen waar nemen. Miar tot zijn leetwezen moft Hy hier by voe- 
gen , dat Hy een groote onwilligheyt in veel Soldaten befpeurde , waar van da; 
eenige noch noyt haar Capiteyn , noch een ftuy ver aan geit , hadden gezien ■ en 
weygerigh waren na de Wallen te trekken. 

Ifiec na toiecöcil gcf)00?t De redenen üan De Quartiers-luyden, en Borger- 

Officieren, ncffenécenigeanDcre Borgers, mcöe op 't Raadthuys berfc&eenen/ 
3ijtiae : Hoe dat zy verzekert waren , en uyt het lezen van verfcheyde minuten 
hadden gezien , d'onophoudelijke devoyren van de Magiftraat aangewent, van 
ernftachtige Brieven , raet expreflen , en bezendingen te laten afgaan , aan alle 
Staten enCollegien , en ook zelfs aan Sijn Hoogheyt d'Heer Prins van Oranjen, 
zonder dat, by na yets daar op gevolght was, waar uyt zy dan moften beüuyten , 
dat men gerefolveert had , hun te verlaten , 't welk men ook al begon te vreezen, 
tzederttotZuylichem , in de BommelerWaerdt den Dijk wierd door gefteken, 
en tot Dalen, inThielerWaerdt de Sluyzen in geflagen , daar door het nuge- 
noeghzaam bleek , dat men die Stadt , nu alzoo door 't water, (tot ondraaghlijke 
fchade der Ingezetenen) afgefneden , geen byftandt wilde doen. 

2Üu bjacljtcn OOft bp / de zwakheydt van des Stadts Fortificatien , het weynig 
getal der Militie en weerbare Bogery e, gebrek vanGefchuten ander Krijghs- 
tuygh, zeggende daar nevens , dat dit alles kenbaar was, aan de Vyanden , die 
flechts den ftorm beginnende , niet zouden konnen werden tegen geftaan , en 
tcneerften, met gewelt doordringende, de gantfe Stadt , ten prooye van haar 
zou komen te ver vallen. Daarom niet heylzam er voor al de Ingezetenen zoude 
zijn, als tot Capitulatie te komen, zoo die beft kon gemaakt worden ; In alle 
gevalle wilden zy hun laten genoegen >met zoodanige , als die van de Stadt Nim- 
wegen hadden genooten ; Ën dit , 5cpö?n 3P / was het verzoek van de gantfe Bor- 
gery , immers van het meefte , en voornaamfte gedeelte van dien. *é>clt)ft baar 
'toe / uut een Der vier quartieren ban Die Stadt getoont / en ober geïebert bjicrot / 
een Lijft ban De Borgers ea Ingezetenen , toclfte bp na ban huys tot huys , en 50a- 
fcecï men ban Die rjaö nonnen Uinöen/ getepftent toao/ öie aï te jamen tot Capi- 
tulatie Vaaren genegen/ alsoo jp geen anöer uytkomft ftonben 5ien. i^et toelftc De 
Quartiers-luyden en Borger- Officieren banD'anDece 3 quartieren DccVlbCt Stadt 
ooit betungijöen / Den zin ban meefl'oHe Die Inwoonders rneoe te jijn. 

©e Magiftraat , afle zwarigheden, öie bp Deje veranderinge , mocht nomen te 
ontdaan / Dun te gemoet boecenöc / 500 fjebucn niet te min / De Borgeren öutv= 
nc Redenen rjetbat / en tot een Capitulatie te maften / 500 fjart aangeDjongen / 
Dat De Magiftraat , nebctrg Den Krijghs-Raadt, na rijpe deliberatie eenpaarnj» ge s 
cefblbccrt en betfïaan bebbeu/ Dat 511 Bet bcgeeren Der Borgers, en 't geboden Der 
.Militaire Officieren, ïjebben moeten toeftaan. 3??oteficecenb€onöertufTcnboo? 
Godc, en De gantfe Wereldt , ató meermalen bp bp3onDer Brieven i$ gebaan/ 
Dat bare Achtbaarheden , 000? baar Ed: en De nakomelingen aUeë aangetoenDt 
IjebbenDe / mat cenigsin? beDenftelnft ig gemeefï/ fjaar onfcgulbigfj DouDen/aan 
ixytn zwaren Üagh , onheyl , en overwinninge. JQitX. 



*t e Bommel, tegen de Vereende Nederlanden. ysy 

$iec Op Sijtl ban / cm lip Den Hartogh van Turenne noeb bim Jfïben avondt 
in 't Leger te naan / m Capitulatie te maften / bct3ocbt / en greommitteett 
d'Heeren van Ommeren , en van Ek j baat toe /ban ÖC Borger-Capiteynen bp 
geboekt i$ I DenE.Johan Goofenz.de Swart, gclljft UlCöe Den Ed: Heer van 
Loenen, Amptman,&:c. Boo? d'Intereft ban ÏJCt Ampt, oangenome n beeft/ 
oe £ anDcren baagbg bjocgljen tijDeïijK/ naar 't Leger te boïgcn: <©itDanoc$i 
geDae!)ten Franfen Colonel (tik ten huyze , ban d'Heer Burgermeefter , F, van 
Meurs, DeRefolutie, aftoaebte) aangeDient3ijuDe / i$ naarDetbcrfp?anen/ 
Dat D: Gecommitteerde , te 5amen/ met Den boojfs. Colonel , aanfïonDtg/ naar 
t Leger 5onDcn afcijöcn / enaïDaar bernaebten/ DaartegengDeboomoemoe 
Heeren Landt-zaten, Jonkheers Bentink en Barreveldt, tot Oftagiers, Dien 

nacht/ in De Stade bigben. tëTertogl Dit aïpo befïotcn toierDt / KomtaltocDec 
ten "Tamboer binnen/ b?engenbe een billet , 500 bP 3epDe / ban d'Heer Turenne 
ÖCfcllifben/ inÖOUÖenDe Deje 2 Articulen ; ofterftondt de Gamerfe Poort aan 
de Franfe in te ruymen , of zonder verder uytilel , Gedeputecrdens in 't Leger te 
zenden. ( <8*it toag lorl De zefde , of zevende Sommatie. ) ^aac op 5ljn De Ge- 
committeerden , alg f)icr booren gcDarbt i$ / naac 't Frans Leger , afgercDen. 

$^et febeen / als of De Franfe niet Ijct betobcrr n Dec Vereenigde Nederlandtfe 
Steden, in 't Jaar i^i.ioiïöenepnbisen/ op De 5eibe manier /afêspbaDDenbe* 
nonnen. ïöaut met een ban De eetfle Steden , Die 30 innamen/ namentïgft 

Rijnberk ging De Capitulatie , bpna/ Cben 300 toe/ met Den Franfen Duc de 
Dm as , (te Icc3cii in ong Eerfte Deel , Pag: 145 ^c.) Die upt en in Die Stadt ging / 
a$ of H 7 niet een Vyandt , maar Bemiddelaar mag gebaeefï \ en aftoo ging fcet 
bier te Bommel, 5tjnDe De laatfïe Stadt Die aan De Franfen obergtng/ bpna 

mcDe in 't fcorrft / eerft met Den Franfen Baron d'Afpremont , De Jonkers Landt- 
zaten , en ten laatflen met De3cn Franfen Colonel : 3ijnDe een ongebmpftelijfte/ 
jafeöiee noopt gcfjocjDe 5afte / Dat men Accoort , of Capitulatie met De Vyanden 
maaftt/ in De Belegerde Steden, maar boel in 't Leger, tytt ftofïe Doenmaafêi 

Den Baron d'Ofiery binnen Rijnberk, in De0 Landts-dienft 3ijnDe/ (Die al te 
groote gcmepnfcljap met Duras baD gebouben ) 3tjn Kop. <®ocb De janen flon=» 
Den bQetimaafë te Rijnberk anDerg : a\$ Die ban Bommel nu/ De toelKc pjote* 
fteeröen Daar ober / öatse ban 't Landt bcrlatew 5ijn getoecfï. 

<De Heeren Gecommitteerde tot l}et maften Der Capitulatie, op Den 1 1 Julii 
(oude ftijl (Öeg avondts laat afgetcDen 5[jnDc / na 't Leger ban Den Marefchal de 
Turenne alg ge5ept if / ) IjaDDen al tyeemöe ontmoetingen / eet 3p bp geDac!)ten 
Marefchal , genomen 5bn : Daar ban'Zy Del anDeren baagftë/ met,De gemaakte 
Capitulatie ttieDer ftomcnDc / aan De Magiftraat beriebt bebben gcDaan / Doo? 
t)et bDÏgenDe verhaal, getroftften upt bet Refolutie-boek ban Die Stadt Zak- 
Bommel , ban 't Jaar , 1671. op Vrydagh , Den 1 1 Julii. 

©e Heeren van Ommeren en ban Eek , bebben gerappo^eert / boe Dat baar 
Èd. \\\ confomiué Der commiffie, op gijier abont omfangen/ terflonDt Daar aan 
afgcrcöen 51311 na bet Leger,ben Heere Colonel 5icb te Paerde bouöenbe/en baar 
Ed: ncffeng" Capiteyn de Swart in De KoetZebegebenDe / 3ulftg boo? Den 5tuaren 
regen/ en bonuerbeptoeé Diepen abontébnnrïftanöcrrngernéftt 3ij'nöe/ baar 

Gr % Edrbupten 



308 I-I- 'Deel. Den Franfen Ooriogh Capitulatie- 

Ed:bupten be Poorte maat ?o of 60 paffen/op be Gemeente geabanceert tönbe/ 
gebeurt i$ / bat geroepen toicrbe / bc Koerze op te (joubcn / Daar op ben Heer -* 
Colonel,bet Commando alöaat öeböenbe/be^ocljtt Ijaar Ed: te fpjtnen/snlfig 
Zy upt beKoetze treDenöe/in 5eer pberfge termen toaagbe/of DcCapitulatie toa i 
gemaant J©aar op geanttooon jrjHbe/niet booi atö noclj/Dan mifTcijien geacco?- 
öeert 3oube torrben/3epbcHy anoermaal/bat pofuive moefïe öcrnlaart toer ben/ 
of boUrouuentoag of niet/en anöer3iné toifïeHy toat3!jn Ed: beboir toa&toaar 
ober baar Ed: 5iclj toillenbe beroepen op gemelbtcn Heere Colonel , bie upt bet 
003e maé / acljteöcn getaat5aam te bertoonen bc boojJs, laatfïe memorie , mee 
be [pnt ban ben Heere Hertog van Turennc gcfcfj?cben ' en bctoijlboo? boojfs. 
regen en DonuetbepDt be 3elbe niet honöe bene 3c n toer ben / bctuugbben ijaar 
Ed: bic te bebelfen ttoee aïternattoe Artikelen , of bie Poorte , baar 3ijn Ed: met 
bieTroupes tooojtoaé /inne te rupmen / of Gedeputeerdens te 3enben / DatDie 
Stadt [jet ecrfïe Daoöe ge-ercufeert / en 500 't blceu / boo: 't afoenben ban bare 
Perfoonen, [jet anbere naleef ben/ en aï3oo boo?uemen£ toaren na Sijn Hoog- 
heydt berber te rijöen ; Doojtoelu bericjt anbere omftaanbc Heeren Officieren 
SepDcn / ^ribc fatisfa&oir te toesen / en beft toare baar Ed: te laten paffe eren ; 
baar op ban af-fdjepbt nemenbe / fjaar Ed: teoier plaatje ronDtöom / boe? oUe 
be betoegingen/ bername n een geaotc menigfjte ban Militie , te Voet en te Paer- 
de, mirfgaoerg Dat Die Loopgraven Dtocrg Doo? bie Gemeente gemaant/ en 
ooft berfc[)epbene 3toare (lukken Kanon albaar geplant toierben / en bp be 
Stoep op ben Dijk nómenDe/ met meer onbeefcijept 3agen/ boe langg brn 
grtjeeïen Dijk bie Kade aan be binnen-nant / afê ooft' Den Dijk aan 5tjn bupten- 
ftant / 300 biebt met Voet-volk toag bclcgbt / bat in baar 3itten niet meer fpacie 
alé bcr 5elberMufquetten boo? baar t'bouDen toa£: iCcn toe Dcr3ijben op bc Kade 
cii 1 langs? ben Dijktjaar Ed: tticbe ontmoetenbebèele Ruyterye, alle met Fafïines 
geïaben / en af en aan rnöcnbc atö in een cicltel / en tot ecnen fiojm aïle£ toe= 
biengenbe/ soobanigb bat baar Ed: be3toaaelijn ben toegij ftonnenöe gebjup* 
hen / op beeïe pïaat3cn te Voet moeften boojftoinen / en cpnrelijft blrjbcn fïaan/ 
tot bat ben ïaatfïen Trompetter bp bc Koecze geranenbe/ baar Ed: bp bleef/ tot 
aan be[)UP5inge ban ben Predikant van Gameren, altoaar !>aar Ed: in een Ka- 
mer bp beeïe Officieren en Hovelingen ontfangen 3(jnbe/ binnen genomen $ 
toen Heere Hertogh van Turenne, aan toien baar Ed: ijet beboozlijn compliment 
afgelcgbt beooenbe/ Sijne Hooghcyt aanflontg gc5egïjt beeft/ nimmer ge* 
looft baboe / bat betn? ft 3ouüc bebben met 300 eenc Armé teftomen boo; een 
Stadt bic 300 toepnigö toaé boa^ien / baar op baar Ed.- anttoaojben / bat Sijne 
Hoogheyt miffebien / niet ober allee toel toa^ gemfojmeert / en niet qualijït 
fambe afnemen bat men 51c!) ren uptterjten tracljte te Defcnbeeren/ en bat Sijnes 
Hoogheyts aangeboomegcueccuöScpt en befebeybentjept 500 groot en gereptt* 
teert toa£ / bac te meer achting 30110e nebben ban bic genen / toilftc alle? toilben 
untflaan/ en inoien meer fecouc^ babocn nomen berUrijgen/ alérot Datmo* 
mcnttoadberljoopt / onttoijffelbaar 00I1 grooter tegcnflant 5oube 3ijn gebaan ; 
niet te min al£ na genomen to Jten^om te IjDoeen na eenc [) onorable Capitirlatie, 
^itat innt boo? ai be type oefening ban ben Gcdcs-dienft, en be bejjouDeniffe bec 

Kerken 



-met Turenne. tégen de Vereende Nederlanden. ^op 

Kerken gcaccojbecrt soubc moeten toerben / Sijne Hoogheyt fjier op repte* 
renbc/ bat be5onbece Ïijbt5aam&ept babbe getoont/ tenreguatbebanbtt Ey- 
landt, baar in Jjebbenbe aï£ Oom , een lieve Nichte, Mevrouwe be Princefle 
van Auvergne tOtHedel, en noopenbe Den Godts-dienfl: , bat Ijaat in bc bjp* 

É)ept laten 5oube / bocö ban meer Kerken , ben Koning bafi gefteït fjabbe baar 
upt eene te bc&oucen / ensulltgin aiïe geccmgucfïeecbe Plaatzen toag gefebiet 5 
©crftlacenbe toebecom onmogelijk te 3jjn öe groote Kerke te bcljouöen/ on» 
aangeven Ijaac Ed: naarber infïfïeerbcn/ bat in gebal een bet ttoec Kerken inge* 
rupmt 5onbe moeten toerben/ be nlepnfte gtoot genocgb mag/ öoo? $et toepnige 
getal ber Pausgezinden alïjicr / en geen5intg be jjclfte ber Gereformeerden baar 
inne tot öet geöoo? 3onben nonnen nomen / en ober be berbere Artijkelen eenige 
rebenen getoijTelt 3nnoe/ babbe geacco^Decrt / gelp op gifïecen boo? be Franfe 
Gedeputeerdens toag aangc3egl)t / bat be 3CÏbe Capitulatie afê aan iic Stadt vari 
Nimwegen toag gegebcn / ooh aan beje Stadt van Bommel berleent 30110e 
toerben; Sijne Hoogheyt tot öet opfteilcn ban bien/ ïjaar E. renbopeerenbe 
aan ben Heere Intendant Barillion : JÉaarom ftaar E. boo? ttoee Heeren Offi- 
cieren naar ïjet Logement ban toelgemelten Heere Barillion gelcpbet / en 
fcoo23ijn Ed. met alle cibiïitept ontfangen 3tfnbe/ fyteft terfïont bocnop5oefeen 
be Capitulatie ban Nimwegen , en baar upt aan be&clfê Secretaris gebaan öer 
diclamen , 300 jnn Ed. betupgljbe ban alle£ toat applicabel toa£/ gelp beu 
Artijkel obee be goebèren ban St.Jan be5e Stadt niet concérnerebc : kaarre* 
fnmptie ban 't toclhe/be selbe Hëere Barillion o>b?e gaf/bat boomoembc Secre- 
taris 5uUi^ in 't nette ttoeemaal soube affc&ijben / om in ben mojgen-flont be 
hlohbe 4. uuren/ getenent te toerben : BDaar mebe ban 5ijn Ed. bertcchnenbe/ 
be gcmélte % Heeren Officieren (jaar Ed: toeberom bebben bergeseïfcljapt tot in 
bc Kerke van Gameren, baar binnen/ a$ bO0£ Sijn Hoogheyts Logement, 3ic[) 
eene Compagnie Guardes toaé onröonbenbe / fjaat E. bicn nacfjt bctbleben jijn. 
^eg mo?gen.ó tyocgb ^n gemelten Heere Eek een heer naar be Stade 
öoenbe/ omaanbe KegCering , mitfgabcr^ben Commandant d'Heer van Leeu- 
wen , communicatie ban alle$ te gefcen / grujh be 5eïbe Heere van Leeuwen 
binnen ber Stadt Nimwegen, bp ï)et obergaan bier Stadt getoecfï 3tjnbe / be= 
tnpgfjbe be5e Capitulatie met bc 3clbe ban Nimwegen t'acccjöeeren/ fjettocpa 
ntge ban Stjans Goederen uptgesonbect/ enbe5e Stadt nietraftcnoe/ en bat 
baar-en-bobcn aïhjec ter eerên ban De Militie en d'Artillerye , nicerber bp ge* 
tooegljt toag/ sulfcg bentoelgerncïtcn Heere van Loenen met gemelfèn Heeié 
Eek te tugöigcnomen / en bp Sijne Hoogheyt tot öet tcnencn befcï)epbert sijnbe/ 
toeberom gesamentlp boó? alle off jcieii aangeïjouben en berjocljt ïjebben / bat 
Doel) alleen bic ftlepnc Kerke mocöte ingetüpmt/en Dicgcoote beIjQuöenüjecbeu/ 
Daar op Sijne Hoogheyt ber Maart Ijabbc/ bie 3ahe gantfeö onmogelijn te 3ijn/ 
en in bc^ Konings Rèfolutie Qccn^int^ beranbeting ftonöe mahen / toelfte 'in br 
gebane Conqucften , en inbiebetbffce te boene pjogreffen/ een ber Kerken te 
Sijnes Majefteyts ftenre / bcï)oubcn tuiïiïe : ^ier geflalt bat sijne ijóogjjgemcïte 
Hoogheyt beje Ijiec bp otoergele^crbe Capitulatie getehent fyttfi/ en öaat mebé 
na benneubjing ban een compliment af jcöept genomen ïjebben. ïiefereerenDi 



sio f'iUB £W. Den Franfen Oorlogh Alarm voor- 

toijbfl$ (jaat Ed: öat aïbaat bcrmaant toa£/ öoc op gtfïeren booi ben noen/boo? 
Den Uytlegger , eenige Heeren ban qualitent maren boobt gefcfjooten / tn Die 
gene lurlhe nïljiec Ije; Gouvernement bcfciecbet souoe Rebben / bat me De op eer^ 
gtficrm f in 't fcliiftcn me t Kanon ban beje Stadt , ben Keere Hertogh van Tu- 
fenne m 't rgöeii i toarrn ontmoet een Kanön-kogel üoo? ' en nocö een aefttee 3jjn 
Paerdt : <J3elijft bojberp Fiaar £d: in 't jeftee benebt jjjn / bat Sijne Hoogheyt in 
obecüjeging ban b'imptntantie ör5cc plaatse / en rtpt eene app?ef)cnfic bat noefj 
fecourê mocöte toenomën aan cene Stadt, toaac aan Hollandt 3oobceI gelegen 
Ums" / Daarom geraaotsaam scoojbeeït tjab / 3icb aan Die 5ijbe te camperren/ en 
d'Armé te bcrfterïten met 8000 man upt Ijft Leger ban d'Heer Chamilly , 
banbJclh Leger 3ijne boo?f3. Hoogheyt 5eïf3 bp d'Acle van Sommatie ban ben 
4 bejeg gcmeloet Jjcbbcnöè / 5icï) nu bebonöt tuffcfjen be 20 en 30000 man. 

ï>erbaïenöeto!jöer^ bat 300 tjaafiöct Leger 5ie[)begonbe ter neber tefïaan/ 

aauftonötg berfc&cpbcnc Cavilliers Ijaren bienfl Sijne Hoogheydt [jabbtu 

aaugeboben/ om b'ecre te mogen Ijebbcn bc3c Plaatze t'attacquceren / met 

bpbocgmgbatopbetücgban !>aarf)ooft/ brc Stadt binnen D?ie uuren tjjötg/ 

frojrnenber-banDt/ rmpo'tcerrn en otoertomnen 3ouöen/ 3ooberre ticit boogljge^ 

mclte Sijne Hoogheyt 0e3e Sradt naar beelbonöige gebanc Sommatien , niet 

ianger fjaö nonnen becfcöoonrn / en te bien cpnbc op gifteren baar toe jjabbe 

D'ojbjc gebepcfcl)eert / omme in Hm boojlcben nacïjt met ftojmen l)ct uicrh 

t'onöcrnemen / en bp b'obrrtemninge aflegtenp?opeenpIonbcringtcgebcn/ 

betupgenbe bte Heeren Officieren bat Die Regecrmge be3er Stadt geluftTugf) 

maó/ bat nocf) ter goeber uure/ en niet te mm alg op ïjet laatfle oogenbïin/ 

Ijare Gecommitteerdens ijabben afge3onbcn / fcuaar booj (jet b?oebig& boo?* 

nr mni geflupt/ en in een Accoordt en Capitulatie aï nu bertoiflett knaoV en aï$oo 

bc Stadt , en tt goebc Ingezetenen ban bien / maren bcfjouben / jjarc gorberr n 

occonfer beert / en bet bloebt-fto?tcnenomftomenban3oobeeïe3ic(enboo?ïto^ 

men / Ijoebanc mifcrabcïe onïjcplcn aï3ulnr Actiën onbermnbcliju mebe flepen. 

<ï?fïrjh bic ban be Magiftraac bemufl mag / [joe bat in ben afgeloopenen 

nacbt bc pjmbc tg gegeben en oprnbaargemo?bcn/ mat fjet bcfTcpnmao"/ ge* 

mecht aan D'anbcrc 5ijöc ber Stadt bnpten d'Oenielie Poorte , eenen aïarm 

boo* be Vyanden mirrb gemaaftt / en ftceft gefcöootcn / baar boo? be Militie en 

Borgerye op [jet Orangien Bolwerk gepoftcert toiecben / tot bat gcrrfoïbeert 

JUOCfïe toCCben/een ber Borger-Officieren 3 bcn E. Luytenant Dirk van 'sGraven- 

weerdt , met een Tamboer , na bnpten te senben/ en bchent te maften/ bat troec 

Oitagiersunt &et Leger , binnen bC5C Stade en Gedeputeerden? na Turenneuja* 

rengc5onbcn/ maar Doo? Die berbere Ijofïilitepten onbcrlatrntoierbcn/ anber^ 

3int^te be5er uure / baar ober toerbenbe berieljt gebaan / fjoe bat bc 3cïbe artac 

ki'K in bc3cn nacfjt aan boojfs. Oenzelfe Poorte gebaan/ gcfcljtet i<? boojben 

Hcerc Commandant ban St. Andries , met. ttDCC of 300 man , om aan bic 3ijbe 

Be Militie en Borgerye in acrie te öouben/ terïnijlen aan b'anbcre 3ybe/ bp be 
Gamerfe Poort , met Die gantfeïje macljt gcflomit 3onbc toerben. 
nappo^ecrenbr ïjaar Ed.- Dat3o Ijaafl De teftcning ber Capitulatie tDcbersijbts* 
gc^aau 'en't afmept ban Sijne Hcoshcyrrjenemcn tna^/ bnpten ecnigb uptfïeï 

e «^ 'tgetjeeïf 



-Bommel. regen de Vereende Nederlanden. 511 

't ge bette Leger ## betoee gïj&e / f n in julfte ojbje ban flonben aan boos 't Dorp 
van Gameren, (300 't ftljem) na be Maas en Creyecceur, in t matc&eeten toag/ 
bat tot bcctoonbecing fïte&te/en toel insonDerbept Dat zy nimmer gelooft öaDDen 
Uet Leger 30a gtootenflettt toare getoeefï/ inöien niet met cpgenct oogen&ab* 
ben aanfcüoutot / en bat in Die te cngïHtomfle betnomen babben / tec piaatje 
baar op gifïer abonDt De Koetfe totetbt aangeljouDen / Die Loopgraven tot 
ben Dijk toe boïttofthen / afê meDe De ftukken Kanon baat bp geplant / geïöH 
al nu eenige Compagnien Fran$oyzen en Switzers ingelaten 3(jnöe / bp bie ganfc» 
fêhe Regeering ge3ieu merDt/ Doo? be Stadt te toecben geboertbe quamitept 
ban 4y zware Metalc Stukken » taelfte boo? 3ecr flerfte Paerden , met x8/ z6/ ao/ 
en boo?tg naar abbenant/elftg getroWmi toetDen.<£n 50'n Öaar Ed: boo? bet 5efc 
bec moepte en bebopren/mitfgaDecg alle aangemenoe goebc off men en bienflc 11/ 
tcnöooflöflenbebanftt. 

Artictilen geaccordeert door den Heere van Turenne , aan 
de Magiftraat en her Guarnifoen van Bommel. 



D 



I. 

At de Borgeren en Ingezetenen der Stadt Bommel zullen werden gemainte- 
neert in alle hare Privilegiën , rechten en Coftuymens, daar van zy zijn in 
cene goede en behoorlijke pofleffie. 

II; 

Dat die gene welke van d'Ingezetenen of anderen zich in de Stadt bevinden , 
en haar binnen 'sjaarsuyt de zelve Stadt willen begeven, zulkx zullen mogen 
doen met hare Huys-gezinnen en Meubile goederen , zonder dat haar eenige be- 
let aangedaan zal mogen werden. . 

III. 
Dat d'Ingezetenen de welke uyt der Stadt vertrokken zouden mogen zijn , 
daar wederom zullen aangenomen werden , en alzoo weder zullen mogen komen 
met hare Meubüe goederen, en zullen genieten alle de Privilegiën nefrènsd'an- 
dere Inwoonderen, 

IV. 
Dat een yegelijk der Inwoonderen,verblij ven zal by de vrye oeffeninge der Re- 
ligie , daar van hy profeffie doet , en zullen die van cfe gepretendeerde Gerefor- 
meerde Religie , blijven in 't bezit van die Kerken welke zy Jegenwoordigh in 
hebben, uytgezondert die genede welke Sijne Majefteyt believen zal daar uy t 
te nemen. 

V. 
Datd'adminiftratie van de Juftitie en Politie vaYi de voorfz. Stadt , zal werden 
gecontinueert op de zelve forme en maniere als die nu is , zonder daar inne eeai- 
ge verandering temaken. 

VI. 
Dat het platte Landt dependerendc van Bommel , genaamt Thielre enBom- 
aielre-waerdr , zal genieten de zelve Rechten 3 Privilegiën cnVryhedea , daar 

varj 



3 1 2 //. *Beel. Den Franfcn Oorlogh Staat te- 

van 't zelve is in goede en behoorlijke poflèflïe , en zal hebben dezelve vryheydt 
in d'oerTeningder Religie , gelijk als de Scadt van BomtneL 

VIL 

Dat de Stade van Bommel zal genieten d'Impofien en rechten die aan haar ge-' 
hooren,en daar van de zelve is in goede en behoorlijke pofTdïie, in Zillker voegen 
alszulkxvoor heen is gepractifcerc geweeft, om geëmployeert te werden naar 
d'ordinaire maniere. 

VIM. 

Dat<Hngezetenen derStadt van Bommel zullen prsefteren den Eedt van ge- 
trouwighe^dt aan den Koning, op zulke wijze als haar geordonneertzal werden. 

1 ^v. 

Dat den Commandeur en het Garnifoen met Paflepoort naar Gornichem ver- 
trekken zullen , en door de Stade voorzien zullen werden met 6 Schepen tot der 
zelver vertrek en hare Equipagie. Dat het Guarnizoen van de voorfz. Stadt mor- 
gen vroegh jegens achruurenzarvertrekken, met llaande Trommels , branden- 
ue Lonten , Vliegende Vaendels. 

Dat de Stadt van Bommel zal geftelt worden op morgen vroegh den 22 Julii,je- 
gen: tfjuuren in de macht van Sijnc Majefteyt. 

XI. 

Dat d'Artillerye gehoorende aan de Stadt , zal blijven tot bewaring van de zel- 
ve , en niet zal mogen vervoert werden als metconfent van de Magiltraat. Ge- 
daan in 't Leger voor Bom mei, den 21 Julii, i6ji. 

T-u R E N N E. 

<0p De bOOjfr conditien i£ De Stade Bommel teil derden dage ban De Belege- 
ringj aan Den Mareichal de Turenne, 000? Den Koning van Vrankrijk, obecgeles 
beet . ©e bpbcnflaanDc Articulen 3rin / Dooj 't goeDtbinDen ban De Magiftraat > 
op5efïote.nV 3onDet De 3elbe aan öe Borgers en Ingezetenen tneöe te Deelen / be^ 
Ijaloen öat Die cjene / Die cenige bcrftlaungc tocr3uc[)t / op petg / Daar {jetn aan 
öeleoen toag / Copye ban Die Articulen , Die l)em Daar op Dienen RonDen / toiec=> 
Dfntec()anpenrjcfïelt. 

©en E. jurian van Byftervelt , een tipt De 4 Quartiers-luyden Det Stadt en Dcu 
E. Peter van Bree een Der 4. Borger-Capiteyncn , in Coromiffie aan Sijn Hoog- 
heyt , dHeer Prins van Oranjeu gejonDen / (*A$ Ijict booten berfjaalt \$ /) <jua=> 
men Den 15- Julii , (Oude ftijl ,) 3 dagen na 't obergaan / tocDcc binnen Die Stadt, 
bcrbalenDe / Dat Zy Sijn Hoogheydt , nocf) tot Gornichem , Schoonhoven , 
noeö bl 't Leger te Bodegraven (rjclufc ai? baat ban ttjDt tot tijot gesept toag/) 
niet IjaDfcf n geponDen / maar cpnöelrjK toel in 's Gravenhage, op Den 1 1 dito , al* 
bonat Zy audiëntie ïjaDDen beratcgen/ en Den tjoogljöjingcnDf n noobt / en 
fTccljten toefrant Der Stadt Bommel te beunen gegeben /ooft De Miffive , m Daac 
nebensgaanoc Acle , ober gelcbcrt / Die bjeï óp Sijn Hoogheyt toiecD aangeno* 
njen; De toeïue boo^tg berïrtaacDc/Dat Hy toeï toifï/toat'er aan De beöouDenié Der 

Stadt 



Bommel. tegen de Vereende Nederlanden. 313 

Stadt Bommel fyfïejjen toag / en jouöc öc 3eïbe ter fierten nemen/ en aan d'Heer 
Velt- Marefchal Wurts Doen toeten/ Dat Hy niecr Volk ban Gornichem baat 
na toe/ 30i.t!)ebbcnte3enDen/ öocfi toegen*? De behoeften ban f)im Magazijn 
moffen 3P Den Raadt van Staten aanf&rnen/ 't mcln gebaan bebbenöe / öaDDen 
hare Ed. toe o^fïaan/ Die upt Ijet Magazijn te Delft te mogen afboeren/ maar 
op Zy Daar na toe repsenDe/ alDaar öet ïoopenöc gerucht becnamen/ dat 
Bommel was overgegaan: ifiec op 31CÖ na öup£ fpocDigenDe / berfïonDen tot 
Gornichem ban d'Heer Wurts, Dat 5utft£ toaeracötigf) fcrja^ : EcggenDe bo?* 
Derg / Dat Hy fchrijvens ban Sijn Hoogheyt ïjaö bekomen / om meeröee Mili- 
tie, na Bommel te fcïji&ften/ 'ttoeïft nu te laat mag: 5?; bonben fjier ooft 
6ftukken Kanon , naftare Stadt boo? af gejonDen/ bietyti nu ontïaDen toer* 
Den/ om Daactebujben/gc, «Detoelgemeïte Gecommitteerde 51311 öiecobec 
beDanhC. 

"2$i boo?t na 't obergaan ban bcStadr,3fjn De Inwoonders met jtoare Inquartie- 
ringen beïafi gctoo?Den/so Dat'er somtnté bjel 11/14/ ja jó Soldaten , ineen huys 
gebiïletteert 5nn getoeeff ; ©e Borgemecfters jelf maren Daac niet ban bec* 
fcÖOOllt/Vpant DenHeer van Ommeren betnlaarr/batHy'cr toel 14./ÜI 3(jn huys, 
en io Paerden op 3gn ftal,(Die maar tot 3 Paerden,toe gefïeït toa0) (je cft moeten 
ïijDen. Dan zware ertcao?Dinati^ petitien, maanöeIpeTaxatien,cu Schattingen 
5ijn Zy ooft niet b?p getrjeefï / Die fcfjetpV en 5onöec uu tfieltirietben ter executie 
gefïelt/ baant Den meer-gemelten Heer Borgermeeïler van Ommeren, ber^aaït/ 
Dat Hy3elf«j Dooi een Sargeant, en 6 Soldaten, eerrê geerecutcerc i^getoojDen/ 
booj een Taxatie , Die maar 1 dagen berballen toa£ "gemcefr. 

%\$ nu De Stadt Bommel met De Schanfien Crevecceur, Engelen, Orten, 
St. Andries , en De Voorn in Der Franfcn gctoeïöt maren gcftome n/ toa£ men in 
f enige Hollandtfe Steden , al^ Heufden , Gornichem , en miDete Daat omtrent/ 
en ooft in De Brabantfe , onbètDen Vereenden Staat befjocrenDe/ gcquelt/enona 
bmb00?Dr Franfe Garnifoenen 5 om 3fc[) i)kt ÖOQ£ te bcr^f ftetcn / mcfl fyX 
Water ten Dienfl 5|jn : <ön'tgceu boo?De Belegering ban Bommel niettoÜDc 
nortj ftonDe Dienen / (a\$ fjier booren gedept ii) toa£ nu ocmiUigïj / macfttigi) / 
en berepbt : ©ie ban Hollandt Dan Ijiet op lettenbe / Dat ijet water in De Rivie- 
ren De Maas en Waal, met De Na-Zoomer begon öooger te njo?Den / namen 
Öaar fTacril toaar / en fïaften De Dijken ban Tieler , en Bommeler Waert, D003/ 
300 Dat Die z ftofMn'fte Waerden , onDec bïocpDcn / en Ijet water guam te beDeu- 
ften meer Dan 600 Mergen landt, met toelfte béeï fcDoone 30?ucI)tD|agenüe Boom- 
gaarden en Hop-landen 3rjn uptgegaan en beöo^ben / tocrDenDe De fcbaDc ïjieï 
ban/ fcuelop 600000 guldens , Dat 3tjn 6 Tonnen Gours, getoaerOectt ; Ijkt 
in befïonöt ijet meefle toelbacen ban d'Inwoonders ban Bommel en De omleg* 
gcnbe Landen, DieDaar Dooï/ nu niet alleen beo^Deseïaatfle^Jaren, Dat De 
3eïbe onöec Water gelegen tjebben / ban öate Vruchten berjleftensijn/ maar 
noeö etteïnfte Jaren ban Docn3ijn/ om DiefeDerfïeïfen: maer De noodt quam 
5ulhg Doemuaaïs te berepfTcDen/ op Dat Hollandt rnocBt beïjouDen bïijben / Die/ 
ttn jelbrii epnDè/ op bee! plaatzen, jjtm met 5ooDanigen Water- vloeyingh tot 
ontoaerDecrlijfte fchade ban [)aer 3eïfé/ Rebben moeten befe()ermen. 

&f Wc 



314 //• TDeel. Den Franfen Oorlogh Bommel. 

3&c Franfen jatcn mt tri Desc ftunne boojnoemöe berobe röe Steden f n Schanf- 
fen, al30o bjel Duo? 't Water bedaart en betoaart/ alp De Hollanders in De ! ace 5 
Ep «onöenop/ en langg öe Dijken öaatrjoclbjatbcrlufrigen / maar Die bjrgh, 
toa£ fmal/ en gebaarlnn/ om oan't Hollandts Vaartuygh, ban l)un plaatzen 
afgefneDcn te too?Dcn : (Ce Water Dojftenzyfwn/ bermit£ De on&unDigöept / 
ook niet te berre/ bupten feïjoot^begeben/ en alle behoeften moflcnljaar lanoj 
De Stroomen, met Schuytcn of Schepen, toe geboert tuojDen. 

Wz Magiftraat ban Bommel ( al eer Die Stadt ober gingl) ) fjaöOen maïnanDc* 
ren onDerlfrg / met folemneclen Eedt berbonDen / 5un Stadt niet te sullen ber* 
iatcn / noch, tjare goederen ban Daar berjenDen / of De 5rtbe tocel) te bluften / 
maar in tegenDeel De Stadt in alleg Pro Ark ér Focis, fjouto en getrou / bp ie bli> 
ücn / en Dat ten Dienft ban 't Vaderlandt , en hare Borgerye , om De 3elbe bp te 
ftaan/ boo? ïjaar te fpjeften in onDjaaglnhe fchattingen; miDtggaDerg De Stadt 
typ te ïtoopen ban öe boo?baïlcuDe doortochten, en ban jooDanige Nacht-Le- 
geringen , &c. «fëiet te min mag'er een Borgermeefter , Die / boefcoel Hy nipDe 
met 3ijne Collegas, Den Eedt Ijicr toe IjaD geDaan / en De boo?gaanDe A&ien ban 
De Capitulatie al£ anDerc/ bp getrjaont/ geappjobeert/ en toe geftemt: Eoo Ijrcft 
Hy 3icl) (na Dat De Stadt aï 6 maanden tuas obecgegaan,) in Hollandt , bp srjn 
Schoon-Moeder gcretireert <£n Dat op Die 3dbe uur, alg Hy nocl) tot a maal 
toe / aan Den Stadts Bode IjaD toe gejept / op Ijet Raadthuys aanilonotg / te 311!= 
icn bcrfcöimen : ULatenDe al3oo3ijne9 Confraters, met De Bommelfc zaken 
begaan. 

3£c Stadt Bommel begon ban binnen cïïcnDigö te bcrbaïlf n / toant bp na / 
j ,-0/ öoeteel niet ban De grootfïe huyzen, maten nu om betre gcfjaalt / of Dog? 
ïcöigb Haan / beDo?ben / en ingeflojt. ©an toeïhe De Soldaten , De Deuren en 
Venfters, enalDatlog/ ja oohöatniet logbjag, aftjaaiöeu/ tot brandt-hoat 
rjebuipfiten/ en meöe mei berhoften. 

©e'Rooms-gezinden begonnen Ijun ooren / binnen